Адкрыць галоўнае меню

Змены

др
→‎Рэлігійныя ўяўленні старажытных грэкаў: вырашэнне неадназначнасцяў, typos fixed: асобаў → асоб,   → using AWB (8032)
[[Рэлігія|Рэлігійныя]] ўяўленні і рэлігійны побыт старажытных грэкаў знаходзіліся ў цеснай сувязі з усім іх гістарычным жыццём. Ужо ў найстаражытнейшых помніках грэчаскай [[творчасць|творчасці]] ясна адбіваецца антрапамарфічны характар грэчаскага [[палітэізм]]а, які тлумачыцца нацыянальнымі асаблівасцямі ўсяго культурнага развіцця ў гэтай сферы; пэўныя ўяўленні, наогул гаворачы, пераважаюць над абстрактнымі, як і ў колькасным стаўленні чалавекападобныя [[бог|баг]]і і багіні, [[герой|героі]] і гераіні пераважаюць над бажаствамі абстрактнага значэння (якія, у сваю чаргу, атрымліваюць антрапамарфічныя рысы). У тым ці іншым [[Рэлігійны культ|кульце]], у розных пісьменнікаў ці мастакоў з тым ці іншым бажаством злучаюцца розныя агульныя ці [[міфалогія|міфалагічныя]] (і міфаграфічныя) уяўленні.
 
Мы ведаем розныя спалучэнні, іерархіі [[генеалогія|генеалогіі]] чароўных істот — «[[Алімп]]», розныя сістэмы «дванаццацібожнасці» (напрыклад, у [[Афіны|Афінах]] — [[Зеўс]], [[Гера]], [[Пасейдон]], [[Аід]], [[Дэметра]], [[Апалон]], [[Артэміда]], [[Гефест]], [[Афіна]], [[Арэс]], [[Афрадыта]], [[Гермес, бог|Гермес]]). Падобныя злучэнні тлумачацца не з творчага толькі моманту, але і з умоў гістарычнага жыцця элінаў; у грэчаскім [[палітэізм]]е можна прасачыць і пазнейшыя напластаванні (усходнія элементы; абагаўленне — нават пры жыцці). У агульнарэлігійнай свядомасці элінаў не існавала, відаць, якой-небудзь вызначанай агульнапрызнанай [[дагматыка|дагматыкі]]. Разнастайнасць рэлігійных уяўленняў знаходзіла сабе выяўленне і ў разнастайнасці культаў, вонкавае становішча якіх зараз усё больш уразумляецца дзякуючы [[археалогія|археалагічным]] раскопкам і знаходкам. Мы пазнаём, якія дзе шанаваліся багі ці героі, і дзе які шанаваўся пераважна (напрыклад, Зеўс — у [[Дадона|Дадоне]] і [[Алімпія|Алімпіі]], Апалон — у [[Дэльфы|Дэльфах]] і на [[Дэлас]]е, Афіна — у [[Афіны|Афінах]], Гера на [[Самас]]е, Асклепій — у [[Эпідаўр]]ы); ведаем шанаваныя ўсімі (ці шматлікімі) элінамі святыні накшталт [[дэльфійскі аракул|дэльфійскага]] ці [[дадонскі аракул|дадонскага]] [[аракул]]а ці святыні дэласскай; ведаем буйныя і дробныя амфіктыёніі (культавыя супольнасці).
 
Можна адрозніць культы дзяржаўныя і прыватныя. Усёпаглынальнае значэнне [[дзяржава|дзяржавы]] адбілася і ў рэлігійнай сферы. Антычны свет, наогул гаворачы, не ведаў ні ўнутранай [[царква|цэрквы]] як царствы як не з гэтага свету, ні цэрквы як дзяржавы ў дзяржаве: «царква» і «дзяржава» былі ў ім паняццямі, паглынальнымі ці абумаўляльнымі адзін аднаго, і, напрыклад, [[жрэц]] быў той жа дзяржаўны магістрат.
 
Гэта правіла не ўсюды, аднак, магло быць праведзена з безумоўнай паслядоўнасцю; практыка выклікала прыватныя адхіленні, стварала тыя ці іншыя камбінацыі. Калі вядомае бажаство лічылася галоўным бажаством вядомай дзяржавы, тая дзяржава прызнавала часам (як у Афінах) разам з тым і некаторыя іншыя культы; нароўні з гэтымі агульнадзяржаўнымі культамі існавалі і асобныя культы дзяржаўных падзелаў (напрыклад, афінскіх [[дэм]]аў), і культы прыватнаправавога значэння (напрыклад, хатнія ці сямейныя), а таксама культы прыватных таварыстваў ці асобаўасоб.
 
Паколькі пераважаў дзяржаўны прынцып (які перамог не ўсюды адначасова і раўнамерна), усякі грамадзянін быў абавязаны акрамя сваіх прыватнаправавых бажаствоў шанаваць богаў сваёй «грамадзянскай абшчыны» (змены прынесла эліністычная эпоха, якая наогул спрыялая працэсу нівеліравання). Гэта шанаванне выяўлялася чыста вонкавай выявай — пасільным удзелам у вядомых абрадах і святах, якія здзяйсняюцца ад імя дзяржавы (ці дзяржаўнага падзелу), — удзелам, да якога запрашалася ў іншых выпадках і негграмадзянскае насельніцтва абшчыны; і грамадзянам, і не грамадзянам дазвалялася, як хто мог, жадаў і ўмеў, шукаць задавальнення сваім рэлігійным запатрабаванням. Трэба думаць, што і наогул шанаванне багоў было вонкавым; унутраная рэлігійная свядомасць была наіўнай, і ў народнай масе забабоны не памяншаліся, а раслі (асабліва ў пазнейшы час, калі яны знайшлі сабе пажытак, які ішоў з Усходу); затое ва ўтвораным грамадстве рана пачаўся асветніцкі рух, спачатку нясмелы, потым усё больш энергічны, што адным канцом сваім (адмоўным) закрануў і масу; рэлігійнасць мала слабела ўвогуле (а часам нават — хоць і хваравіта — узвышалася), але рэлігія, гэта значыць старыя ўяўленні і культы, паступова — асабліва па меры распаўсюджвання [[хрысціянства]] — губляла і свой сэнс, і свой змест. Прыблізна такая, увогуле, унутраная і вонкавая гісторыя грэчаскай рэлігіі за час, даступны глыбейшаму вывучэнню.
Паступова, аднак, прыходзілі да свядомасці, што старажытнагрэчаская рэлігія мела сваё складанае гістарычнае паходжанне, што сэнс міфаў варта шукаць не ззаду іх, а ў іх саміх. Першапачаткова старажытнагрэчаскую рэлігію разглядалі толькі ў ёй самой, асцерагаючыся заходзіць па той бок [[Гамер]]а і наогул за межы чыста элінскай культуры (гэтага прынцыпу дагэтуль трымаецца «[[кенігсберг]]ская» школа): адгэтуль лакалістычнае тлумачэнне міфаў — з фізікальнай (напрыклад, Фаркхамера, {{de|Peter Wilhelm Forchhammer}}) або толькі з гістарычнага пункта гледжання (напрыклад, [[Карл Отфрыд Мюлер|Карла Мюлера]], {{lang-de|К. О. Müller}}).
 
Адны звярнулі галоўную ўвагу на ідэальны змест грэчаскай міфалогіі, зводзячы яго да з'яў мясцовай [[прырода|прыроды]], іншыя — на рэальнае, угледжваючы ў складанасці старажытнагрэчаскага палітэізму сляды мясцовых (племянных і г.  д.) асаблівасцяў. З часам прыйшлося так ці інакш прызнаць і спрадвечнае значэнне ўсходніх элементаў у грэчаскай рэлігіі. [[Параўнальнае мовазнаўства]] выклікала «параўнальную індаеўрапейскую міфалогію». Гэты кірунак, які дагэтуль пераважнае ў навуцы, быў плённы ўжо ў тым стаўленні, што ясна паказаў неабходнасць параўнальнага вывучэння старажытнагрэчаскай рэлігіі і супаставіў шырокі матэрыял для гэтага вывучэння; але — не гаворачы ўжо пра крайнюю просталінейнасць метадычных прыёмаў і крайняй паспешнасці меркаванняў — ён займалася не столькі даследаваннем грэчаскай рэлігіі пры дапамозе параўнальнага метаду, колькі пошукам яе асноўных момантаў, якмя ўзыходзяць да пары [[арыі|агульнаарыйскага]] адзінства (прычым [[лінгвістыка|лінгвістычнае]] паняцце індаеўрапейскіх народаў занадта ўжо рэзка атаясамлялася з [[этнас|этнічным]]). Што да да асноўнага зместу міфаў («хваробы мовы», павдле К. Мюлера), то яно занадта выключна зводзілася да з'яў прыроды — пераважна да [[сонца]], ці [[месяц|месяца]]а, ці да [[навальніца|навальніц]].
 
Маладзейшая школа параўнальнай міфалогіі лічыць нябесныя бажаствы вынікам далейшага, штучнага развіцця першапачатковай «народнай» міфалогіі, якая ведала толькі [[дэман]]аў ([[фалькларызм]], [[анімізм]]).
64 553

праўкі