Розніца паміж версіямі "Ордэн Белага Арла"

10 байтаў выдалена ,  9 гадоў таму
др
clean up, replaced: а у → а ў, асейск → асійск, typos fixed: асобаў → асоб using AWB (7893)
др (r2.7.1) (робат дадаў: bg:Орден на Белия орел)
др (clean up, replaced: а у → а ў, асейск → асійск, typos fixed: асобаў → асоб using AWB (7893))
'''Ордэн Белага Арла''' ({{lang-pl|Order Orła Białego}}) — адзін з старэйшых [[Польшча|польскіх]] ардэноў, таксама выкарыстоўваўся для ўзнагарод у [[Расійская_імперыяРасійская імперыя|Расійскай імперыя]] з [[1831]] года.
 
== Гісторыя ордэна ==
 
Ордэн Белага Арла быў заснаваны 1 лістапада [[1705]] г. каралём і курфюрстам саксонскім [[Аўгуст_МоцныАўгуст Моцны|Аўгустам II]]. Увядзенне такога ордэна было тактычным крокам у барацьбе за ўладу. Ордэн не быў папулярны ў [[Каралеўства_ПольскаеКаралеўства Польскае|Каралеўстве Польскім]]. Знакі ордэна часцей раздаваліся шляхетным замежнікам, чым палякам. Аўгуст узнагароджваў гэтым ордэнам магнатаў, якія падтрымлівалі яго на выбарах, у тым ліку гетмана [[Іван_МазепаІван Мазепа|Івану Мазепе]]. Ордэнам былі ўзнагароджаны саюзнікі Польшчы ў вайне супраць [[Швецыя|Швецыі]]. У [[1712]] кавалерамі ордэна сталі [[Пётр_IПётр I,_імператар_расійскі імператар расійскі|Пётр I]] і некаторыя яго паплечнікі ([[Аляксандр_Данілавіч_МеншыкаўАляксандр Данілавіч Меншыкаў|А. Д. Меншыкаў]]). На працягу [[18_стагоддзе18 стагоддзе|ХVIII стагоддзя]] ордэн неаднаразова ліквідавалі і зноў аднаўлялі. Усяго з 1705 па 1831 праведзена 1017 узнагароджанняў. Апошняя адмена яго на тэрыторыі Польшчы адбылася ў канцы XVIII стагоддзя.
 
Аднавіў ордэн імператар [[Аляксандр_IАляксандр I,_імператар_расійскі імператар расійскі|Аляксандр I]] ўжо пасля далучэння Польшчы да Расійскай імперыі ў [[1815]] годзе. Узнагароджвацца ім павінны былі толькі ўраджэнцы Польшчы, але гэта правіла не выконвалася. У [[1831]] годзе, пасля падаўлення польскага паўстания і пазбаўлення Польшчы аўтаноміі, імператар [[Мікалай_IМікалай I,_імператар_расійскі імператар расійскі|Мікалай I]] канчаткова прылічыў да расійскіх усе польскія ардэна. Скасаваны дэкрэтам УЦВК ў [[1917]] годзе.
 
У [[Другая_Рэч_Паспалітая#|Другой Рэчы Паспалітай]] адроджаны ордэн Белага Арла быў заснаваны соймам Польскай Рэспублікі 4 лютага [[1921]] года як вышэйшая ўзнагарода за выдатныя грамадзянскія і ваенныя заслугі перад дзяржавай і народам. Першае ўзнагароджанне ордэнам Белага Арла ў адроджанай Польшчы адбылося 25 чэрвеня 1921. Сярод узнагароджаных - кіраўнікі дзяржавы і вышэйшыя чыноўнікі: Ю. [[Пілсудскі]], З. Зялінскі, І. Падзерэўскі і інш. З замежных грамадзян ордэнам Белага Арла ўзнагароджаны [[Раймон_ПуанкарэРаймон Пуанкарэ|Пуанкарэ]], [[Жорж_Бенжамэн_КлемансоЖорж Бенжамэн Клемансо|Клемансо]], Фош, Барта, кароль Румыніі Фердынанд I, кароль Сербіі Аляксандр I Карагеоргиевич, кароль [[Іспанія|Іспаніі]] [[Альфонса XIII]], [[Папа_рымскіПапа рымскі|папа]] [[Пій_XI|Пій XI]] і інш. Усяго за перыяд з 1921 года па 1939 год ордэнам Белага Арла было праведзена 24 ўзнагароджанняў польскіх грамадзян (агульная колькасць узнагароджанняў за гэты перыяд склала 95).
 
Пасля [[Другая_сусветная_вайнаДругая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з заснаваннем [[ПНР]] ўзнагароджанні ордэнам былі спынены. У [[1992]] годзе ордэн быў адноўлены. Гросмайстрам ордэна з'яўляецца Прэзідэнт Польшчы. У сеняшней Польшчы ордэн Белага Арла з'яўляецца адной з найважнейных дзяржаўных узнагарод. У [[2010]] годзе ўзнагароджана 10 асоб, [[2011]] - 4 асобы.
 
== Апісанне ==
У 18 стагоддзі знак ордэна ўяўляў сабой залаты малюнак польскага арла, пакрытага белай эмаллю, накладзенага на залаты крыж з чырвонымі эмалевымі прамянямі. Яго насілі ў левага сцягна на светла-сіняй муаравай стужцы. Ордэн з'яўляўся вышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай, меў адну ступень. Уяўляў сабой медальён з выявай белага польскага арла і дэвізам "PRO FIDE, REGE ET LEGE" (За веру, караля і закон). Знак ордэна насіўся на стужцы белага колеру з чырвонымі палоскамі, ў [[1713]] годзе стужка стала сіняй. Кавалеры насілі яго на блакітнай стужцы, а кароль - на ланцугу, у звёнах якой чаргаваліся белыя арлы і медальёны з малюнкам святой Дзевы.
 
Пасля 1831 года адбыліся значныя змены у выяве ордэна. На ордэнскім знаку Белага Арла польская карона была заменена расійскай, а чырвоны ордэнскі крыж з белым аднагаловым арлом, змешчаны паверх двухгаловага расейскагарасійскага арла. Зорка ордэна была захавана без істотных зменаў На восьмилучевой залатой зорцы ў блакітным медальёне размясцілі малюнак маленькага чырвона-белага крыжа, а па крузе - дэвіз «Pro Fide, Rege et Lege". Стужка ордэна стала цёмна-сіняй. Узнагароджваць ордэнам сталі асобаўасоб не ніжэй IV класа Табелі аб рангах, г.зн. генерал-маёраў або сапраўдных стацкіх саветнікаў і вышэй. З [[1855]] года зорка ордэна, падараванага за ваенныя заслугі, стала дапаўняцца малюнкам двух перакрыжаваных мячоў, якія праходзяць праз яе цэнтр. У [[1882]] пачалі ўручаць дыяментавыя знакі да ордэну. Знак ордэна насіўся ў правага сцягна на цёмна-сіняй (муаравай) стужцы праз левае плячо, зорка насілася на левым баку грудзі. Ордэн Белага Арла быў узнагародай адносна рэдкай. Адным з самых вядомых яго кавалераў быў віцэ-адмірал [[Павел Сцяпанавіч Нахімаў]], ганараваны ордэна за абарону [[Севастопаль|Севастопаля]] ў гады [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] 1853-55 гг. З 1915 года ордэн сталі вырабляць з некаштоўных металаў, а ў 1917 годзе з ордэнскага знака прыбралі кароны. Пры гэтым замест вялікай кароны змясцілі блакітны бант, а месца на зорцы, дзе быў дэвіз, прыкрылі залатымі лаўровымі галінамі.
 
[[Выява:Order of White Eagle Poland.jpg|thumb||left|150px|Ордэн Белага арла уў сучаснай Польшчы]]
[[Выява:Order of White Eagle Poland-Order Star.jpg|thumb||left|150px|Звязда к ордэну Белага арла ]]
Сучасная выява ордэна мае форму Мальтыйскага крыжа, восем вострых рэшт якога ўпрыгожаны шарыкамі. У прамежках паміж плячыма крыжа размяшчаюцца пучкі разбежных ад цэнтра прамянёў (па сем прамянёў у кожным пучку). Асабовы бок крыжа пакрыты эмаллю лілова-чырвонага колеру. Па перыметры плечы крыжа акантаваны паяском, пакрытым эмаллю белага колеру. У цэнтры крыжа размешчаны польскі каранаваны арол з распасцёртымі крыламі, пакрыты эмаллю белага колеру з залачэнным апярэннем. Карона, дзюба і лапы арла пазалочаныя. Правае крыло арла некалькі вышэй левага. Адваротны бок крыжа па перыметры акантаваны паяском, пакрытым белай эмаллю. Плечы крыжа грануляваныя.
 
 
== Спасылкі ==
* [http://www.rusawards.ru/russia/004%20wigle/wigle.htm Ордэн Белага арла (рус.)] С. Шишков, «Награды России. 1698—1917 гг.», т. 1
 
* [http://www.rusawards.ru/russia/004%20wigle/wigle.htm Ордэн Белага арла (рус.)]С. Шишков, «Награды России. 1698—1917 гг.», т. 1
* [http://award.armor.kiev.ua/poland/index.html Польские по происхождению ордена], статья на сайте За Веру и Верность
* [http://www.geocities.com/polishnobles/eagle.html The Order of the White Eagle], by Rafal Heydel-Mankoo, 2004
* [http://www.wrotapodlasia.pl/pl/region/urodziny_wojewodztwa/Order+Orla+Bialego+w+Rzeczypospolitej.htm Jan Pruszyński "Order Orła Białego w Rzeczypospolitej"] (dostęp 18.10.2009)
* [http://www.polskiedzieje.pl/artykul,idart-121,t-Order-Orla-Bialego Mustimus (wg Z. Puchalski "Dzieje polskich znaków zaszczytnych" i E. Potkowski "Zakony rycerskie.Polskie dzieje") "Order Orła Białego"]
* [http://www.prezydent.pl/download/gfx/prezydent/pl/defaultopisy/246/1/1/odznaczeni_orderem_orla_bialego_1992-2005.pdf Lista osób odznaczonych w latach 1992-2005 (.pdf)] – prezydent.pl
 
171 483

праўкі