Метр: Розніца паміж версіямі

124 байты выдалена ,  9 гадоў таму
др
вырашэнне неадназначнасцяў, typos fixed:   → (18) using AWB (7794)
др (вырашэнне неадназначнасцяў, typos fixed:   → (18) using AWB (7794))
'''Метр''' ({{lang-fr|metre}} ад {{lang-el|métron}} — мера) — [[Адзінка вымярэння|адзінка вымярэння]] [[Адлегласць|адлегласці]] ў [[Метрычная сістэма мераў|метрычнай сістэме мераў]] і [[Міжнародная сістэма адзінак вымярэння СІ|Міжнароднай сістэме адзінак вымярэння СІ]]. Скарочанае пазначэнне: [[Беларуская мова|бел.]]: м, міжн.: m.
 
Метр роўны адлегласці, якую праходзіць [[святло]] ў [[вакуум]]е за прамежак [[час]]у, роўны <sup>1</sup>/<sub>299&nbsp; 792&nbsp; 458</sub> [[Секунда|секунды]].
 
== Гісторыя ==
Метр быў упершыню ўведзены ў [[Францыя|Францыі]] у [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] і меў першапачаткова два розныя азначэнні:
 
* як даўжыня [[маятнік]]а з паўперыядам гайдання на [[Геаграфічная шырата|шыраце]] 45°, роўным 1 [[секунда (час)|c]] (у сучасных адзінках гэтая даўжыня роўная прыкладна 0,981&nbsp; м).
* як адна саракамільённая частка [[Парыжскі мерыдыян|Парыжскага мерыдыяна]] (гэта значыць адна дзесяцімільённая частка адлегласці ад [[паўночны полюс|паўночнага полюсу]] да [[экватар]]а па паверхні [[геоід]]а на [[Геаграфічная даўгата|даўгаце]] [[Парыж]]а).
 
Першапачаткова за аснову было прынята першае азначэнне ([[8 траўня]] [[1790]], [[Французскі Нацыянальны сход]]). Аднак [[паскарэнне свабоднага падзення]] залежыць ад шыраты і, такім чынам, маятнікавы эталон не досыць дакладны, Французская Акадэмія навук у [[1791]] прапанавала Нацыянальнаму сходу вызначыць метр праз даўжыню [[мерыдыян]]а. [[30 сакавіка]] [[1791]] гэтая прапанова была прынятая. [[7 красавіка]] [[1795]] [[Нацыянальны Канвент]] прыняў [[закон]] аб уводзінах метрычнай сістэмы ў Францыі і даручыў камісіі, у якую ўваходзілі [[Шарль Агюстэн дэ Кулон|Кулон]], [[Жазеф Луі Лагранж|Лагранж]], [[Антуан Ларан Лавуазье|Лавуазье]], [[П'ер-Сімон Лаплас|Лаплас]] і іншыя навукоўцы, выканаць працы па эксперыментальным азначэнні адзінак [[даўжыня|даўжыні]] і [[Маса|масы]]. Першы прататып эталона метра быў выраблены з [[Латунь|латуні]] ў [[1795]] [[год]]зе. Варта адзначыць, што адзінка вымярэння масы ([[кілаграм]], азначэнне якога было заснавана на масе 1&nbsp; дм³ [[вада|вады]]) таксама была прывязаная да азначэння метра.
 
У [[1799]] са [[Сплаў|сплаву]] 90&nbsp; % [[плаціна|плаціны]] і 10&nbsp; % [[ірыдый|ірыдыю]] быў выраблены эталон метра, даўжыня якога адпавядала адной саракамільённай частцы Парыжскага мерыдыяна. Пасля, аднак, высветлілася, што з-за няправільнага ўліку [[полюс]]нага сціску [[Планета Зямля|Зямлі]] эталон апынуўся карацей на 0,2&nbsp; мм; такім чынам, даўжыня мерыдыяна толькі прыблізна роўная 40&nbsp; 000&nbsp; км.
 
Падчас кіравання [[Напалеон Банапарт|Напалеона]] метрычная сістэма распаўсюдзілася па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]. Толькі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], якая не была заваяваная Напалеонам, засталіся традыцыйныя меры даўжыні: [[цаля]], [[фут]] і [[ярд]].
У [[1889]] быў выраблены больш дакладны міжнародны эталон метра са сплаву плаціны і ірыдыю з папярочным сячэннем ў выглядзе [[Літара|літары]] «X». Яго копіі былі перададзеныя на захоўванне ў краіны, у якіх метр быў прызнаны ў якасці стандартнай [[Адзінка вымярэння|адзінкі]] даўжыні. Гэты эталон усё яшчэ захоўваецца ў Міжнародным бюро мер і ваг, хоць больш па сваім першапачатковым прызначэнні не выкарыстоўваецца.
 
З [[1960]] было вырашана адмовіцца ад выкарыстання вырабленага людзьмі прадмета ў якасці эталона метра, і з гэтага часу па [[1983]] метр вызначаўся як [[лік]] 1&nbsp; 650&nbsp; 763,73, [[Памнажэнне|памножаны]] на [[Даўжыня хвалі|даўжыню хвалі]] аранжавай лініі (6&nbsp; 056&nbsp; [[ангстрэм|A*]]) [[спектр]]а [[Выпраменьванне|выпраменьвання]] [[ізатоп]]ам [[крыптон]]а-86 у вакууме.
 
Сучаснае азначэнне метра ў тэрмінах [[час]]у і [[хуткасць святла|хуткасці святла]] было ўведзена ў [[1983]] [[год]]зе:
</blockquote>
 
З гэтага азначэння атрымліваем, што ў сістэме СІ хуткасць святла ў вакууме прынятая роўнай у дакладнасці 299&nbsp; 792&nbsp; 458&nbsp; м/з. Такім чынам, азначэнне метра, як і два стагоддзі таму, ізноў прывязана да секунды, але на гэты раз з дапамогай [[Фундаментальныя фізічныя сталыя|універсальнай сусветнай канстанты]].
 
== Кратныя і дзельныя адзінкі ==
Дзесятковыя кратныя і дзельныя адзінкі даўжыні ўтвараюцца з дапамогай стандартных [[Прыстаўкі СІ|прыставак СІ]]. Існуюць таксама пазасістэмныя адзінкі вымярэння: [[мікрон]], роўны 1&nbsp; мкм, і [[ангстрэм]] (A*), роўны 0,1&nbsp; нм, але іх ужыванне не рэкамендуецца.
 
{{Кратныя і дзельныя адзінкі|метр|м|m}}
[[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
{{Link GA|ja}}
 
{{Link GA|ja}}
[[af:Meter]]
[[als:Meter]]
64 743

праўкі