Розніца паміж версіямі "Першая сусветная вайна"

др
clean up using AWB (7893)
др (clean up using AWB (7893))
===Пачатак вайны===
28 ліпеня 1914 года Аўстра-Венгрыя аб'явіла вайну Сербіі. 29 ліпеня Расія яб'яўляе частковую мабілізацыю, але толькі супраць Аўстра-Венгрыі, і ў якасці крока падтрымкі Сербіі.
Пасля, аднак, абвясціла ўсеагульную мабілізацыю. 31 ліпеня Германія пагражае Расіі вайной, у выпадку далейшага правядзення поўнай мабілізацыі. У дадатак Францыя, таксама аб'явіла ўсеагульную мабілізацыю. 1 жніўня Другі Рэйх аб'явіў вайну Расіі, а двумадзвюма днямі пазней Францыі. Нямецкае ўварванне ў Бельгію, са скасаваннем яе незалежнасці, вымусіла Брытанію аб'явіць вайну Германіі, 4 жніўня. Да вайны, таксама, далучылася Японія, якая мела дагавор з Англіяй. 6 жніўня Аўстра-Венгрыя аб'явіла вайну Расійскай імперыі.
 
== Развіццё падзей ==
Першай бітвай на тэрыторыі Белігіі была [[аблога Льежа]], якая працягвалася з 5 па 16 жніўня. Пасля падзення гарадской крэпасці бельгіскае войска адступіла ў кірунку [[Антверпен]]а і [[Намюр]]а. Асноўнае нямецкае войска, якое імкнулася прарвацца на тэрыторыю Францыі, амінула бельгійскую армію, якая стала цяпер сур'ёзнай пагрозай для нямецкага тылу. Па гэтай прычыне горад Намюр быў узяты ў аблогу, якая цягнулася з 20 па 23 жніўня.
 
Французскі наступацельны план (План XVII) прадугледжваў здабыццё [[Эльзас]]а і [[Латарынгія|Латарынгіі]]. [[14 жніўня]] пачалося ажыццяўленне плана праз атаку французаў на [[Сарбур]] у Латарынгіі і [[Мюлуз]] у Эльзасе. Французы здолелі здабыць першы горад і дайсці да ракі [[Саар]], аднак пазней яны былі адкінутыя з гэтага рэгіёна. Ужо 20 жніўня нямецкай контратакай быў захоплены Сарбур. Акрамя таго, першапачаткова здабыты французскім войскам Мюлуз, быў пакінуты імі, з-за пагрозы знішчэння латарынгскіх вайсковыхваенных аддзелаў.
 
[[File:German troops on the Belgian frontier HD-SN-99-02292.JPEG|left|thumb|Нямецкія салдаты на бельгійскай мяжы]]
11 ліпеня [[1917]] года немцы ўжылі новы спосаб газавай атакі, а менавіта, кантэйнеры хімічных рэчываў. Сітуацыя вымусіла немцаў вынаходзіць больш шкодныя газы, для гэтага вельмі добра падыходзіў [[гарчычны газ]], які ўжо ў невялікіх дозах выклікаў сур'ёзныя пашкоджанні ў выглядзе апёкаў. Акрамя таго, новы газ быў здольны захоўвацца на адным месцы на працягу некалькіх дзён, што больш дэмаралізавала салдатаў суперніка. Новы газ разам з фасгенам былі скарыстаны ў вялікіх маштабах з абодвух бакоў, саюзнікі таксама пачалі павялічваць вытворчасць газу для хімічнай вайны.
 
25 чэрвеня 1917 ў Францыю пачынаюць прыбываць першыя амерыканскія падраздзяленні, з якіх быў сфармуляваны Амерыканскі экспедыцыйны корпус. Аднак удзел у бітвах салдаты пакуль не прымалі, ажно да кастрычніка, гэтая паўза была выклікана неабходнай перадваеннай падрыхтоўкай. Але ужоўжо сама прысутнасць корпуса падымала маральны дух саюзнікаў. У кастрычніку, аднавіліся ваенныя дзеянні ў рэгіёне Іпра, пачалася бітва пад Passchendaele. Дзякуючы канадскім сілам, саюзнікі здолелі захапіць вёску Passchendaele. Нягледзячы на вялікія страты, прагрэс быў малаважным. Не спрыяла саюзнікам і надвор'е, моцныя ліўні зрабілі з поля боя непраходныя балоты. Абодва бакі падчас бітвы страцілі каля 0.5 млн чалавек.
 
20 лістапада брытанцы першы раз падчас вайны ажыцявілі напад з удзелам вялікай колькасці танкаў (бітва Cambrai). Атаку праводзіла 12 дывізій супраць усяго 2 нямецкіх дывізій . Дзеля нечаканасці, атака не суправаджалася артылерыйскім абстрэлам нямецкіх пазіцый, была ўжыта толькі дымавая завеса. На танках былі размешчаны фашыны, якімі запаўняліся нямецкія абарончыя рвы.
 
Толькі адзіная 51 шатландская дывізія не здолела дамагчыся пастаўленай мэты, астатняе войска дасягнула значнага прагрэсу. Брытанскія сілы ўварваліся ў пазіцыі непрыяцела (цягам 6 гадзін) глыбей чым за час трэцяй бітвы пад Іпрам, страціўшы пры гэтым толькі 4000 салдат. Аднак хуткае наступленне стварыла выпукласць у брытанскай пазіцыі, на што добра адрэгавалі немцы выправадзіўшы 30 лістапада контратаку, якая адкінула брытанцай на першапачатковыя пазіцыі. Нягледзечы на правал атакі, наступленне было прызнана ўдалым, таму што выкарыстанне танкаў дазваляла злёгкасцю прабіваць добраўмацаваныя акопы немцаў. Падчас бітвы немцы першы раз ужылі добрападрыхтаваныя атрады штурмавікоў.
 
===1918===
 
=== [[1918]] ===
* [[3 сакавіка]]: падпісаны [[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор]].
[[Выява:Flag of France.svg|20px]] [[Раймон Пуанкарэ]]<br />
[[Выява:Flag of France.svg|20px]] [[Жорж Бенжамэн Клемансо]]<br />
[[Выява:Flag of France.svg|20px]] [[ЖозэфЖазеф Жак Сезер Жафр]]<br />
[[Выява:Flag of France.svg|20px]] [[Фердынанд Фош]]<br />
[[Выява:Flag of France.svg|20px]] [[Робер Жорж Нівель]]<br />
Напярэдадні і ў першыя дні вайны заходнія, у тым ліку беларускія губерні, былі аб'яўлены на ваенным становішчы. Забараняліся [[забастоўкі]], сходы, шэсці, маніфестацыі, уводзілася ваенная цэнзура.
У сувязі з наступленнем германскіх войск на ўсход рушыў вялікі паток [[бежанцы|бежанцаў]] з Польшчы, [[Літва|Літвы]] і заходніх паветаў Беларусі (больш за 1320,5 тыс. чалавек).
На захопленай Гегманіяй [[тэрыторыя|тэрыторыі]] Беларусі ўводзіліся розныя [[ваенныя павіннасці]]. На абаронныя работы (капанне [[акопы|акопаў]], будаўніцтва [[масты|мастоў]], рамонт [[дарога|дарог]], ахову вайсковыхваенных аб'ектаў і г.д.) прыцягвалася ўсё насельніцтва прыфрантавой паласы. Пачаліся масавыя рэквізіцыі жывёлы, прадуктаў харчавання і фуражу. У [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] з [[1 чэрвеня]] [[1914]] г. да 1 чэрвеня 1915 г. было рэквізавана для арміі 120 тыс. галоў буйной рагатай жывёлы, у выніку яе пагалоўе скарацілася на 21,5 %.
Рэквізіцыі і прымусовыя работы на патрэбу [[фронт]]у праводзілі і германскія ўлады. Акупанты сілаю забіралі ў сялян коней, кароў, іншую хатнюю жывёлу, прадукты, фураж, адзенне, абутак, прымушалі выконваць розныя павіннасці.
 
Значна ўзраслі сялянскія хваляванні ў 1915 г. У сувязі з перанясеннем баявых дзеянняў на тэрыторыю Беларусі і ростам рэквізіцый сярод [[сяляне|сялян]] поруч з антыпамешчыцкімі ўзмацніліся антыўрадавыя настроі. На працягу 1915 г. адбылося 99 сялянскіх выступленняў. Аднак у [[1916]]—[[1917]] гг. іх колькасць значна зменшылася. У [[1916]] г. іх было 60, а ў студзені — лютым [[1917]] г. толькі 7.
 
Ваенныя паражэнні расійскай арміі ў кампаніі [[1915]] г., няўдачы баявых дзеянняў у 1916 г., велізарныя людскія страты выклікалі нездаволенасць салдат. У [[войска]]х успыхнулі хваляванні, звязаныя з дрэнным забеспячэннем [[прадукты харчавання|прадуктамі харчавання]] і абмундзіраваннем, недахопам [[зброя|зброі]] і [[боепрыпасы|боепрыпасаў]]. Усяго ў Беларусі ў перыяд вайны адбыліся 62 значныя хваляванні салдат. Расло [[дэзерцірства]]. Цэлыя вайсковыяваенныя часці і злучэнні адмаўляліся ісці ў наступленне. Узмацнілася антыўрадавая агітацыя сярод [[салдаты|салдат]].
[[22 кастрычніка]] [[1916]] г. адбылося паўстанне салдат, [[казакі|казакоў]] і [[матросы|матросаў]] на размеркавальным пункце ў Гомелі. Паўстанне ўспыхнула ў сувязі з арыштам аднаго з казакоў. На яго абарону выступілі каля 4 тыс. салдат і матросаў, якія абяззброілі каравул гаўптвахты і вызвалілі з-пад арышту больш за 800 чалавек. 26 кастрычніка салдаты-паўстанцы разагналі паліцэйскі атрад, які займаўся вобыскамі. Паустанцы былі жорстка пакараны. Да [[суд]]а было прыцягнута 16 чалавек. З іх 9 было расстраляна, а астатнія адпраўлены на катаргу і ў арыштанцкія роты. Але спыніць працэс разлажэння [[армія|арміі]] ўжо было нельга, яна паступова станавілася небаяздольнай.
 
Аднак утварыць канфедэрацыю не ўдалося. Германскі ўрад не быў зацікаўлены ў такой дзяржаве. Акупіраваўшы Вільню, германскае камандаванне абвясціла аб тым, што беларускія землі будуць падпарадкоўвацца «[[Польская Карона|Польскай Кароне]]». У сувязі з гэтым польскія памешчыкі, ксяндзы, карыстаючыся падтрымкай акупантаў, пачалі настойліва ажыццяўляць [[паланізацыя|паланізацыю]] беларускага насельніцтва. На акупіраванай беларускай тэрыторыі была створана шырокая сетка польскіх школ, розных згуртаванняў польскай «злучнасці». Гвалтоўная паланізацыя выклікала абурэнне мясцовага насельніцтва. Пачаліся спрэчкі паміж [[палякі|палякамі]] і [[беларусы|беларусамі]]. Гэта і прывяло да адмаўлення ідэі ўтварэння канфедэратыўнай дзяржавы. Больш таго, у самім беларускім нацыянальным руху адбыўся раскол. Група беларускіх дзеячоў на чале з В. Ластоўскім заснавала тайную арганізацыю «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]», якая ставіла сабе за мэту ўтварыць незалежную Беларусь у яе этнаграфічных межах.
 
Германія, стараючыся ўмацаваць сваю ўладу на акупіраванай тэрыторыі, ажыццявіла адпаведныя захады, каб, па-першае, не даць магчымасці стварыць тут самастойную дзяржаву, а па-другое, прадухіліць поўнае польскае засілле на гэтых землях. У пачатку [[1916]] г. германскі фельдмаршал [[Гіндэнбург]] у загадзе аб школах акупіраванага краюкрая абвясціў [[беларуская мова|беларускую мову]] раўнапраўнай з [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]] і [[ідыш|яўрэйскай]] мовамі. Нягледзячы на супрацьдзеянне польскіх памешчыкаў і ксяндзоў, беларускі нацыяналшьны рух значна ажывіўся. На акупіраванай тэрыторыі былі адчынены беларускія школы, створаны выдавецтвы. Пачалося выданне на беларускай мове газет, часопісаў. Стала выходзіць газета «[[Гоман]]». У Вільні былі створаны «[[Беларускі клуб]]», згуртаванне «[[Золак]]», «[[Навуковае таварыства]]», «[[Беларускі вучыцельскі саюз]]» і інш. Кіраваў усёй гэтай работай створаны ў [[1915]] г. у Вільні Беларускі народны камітэт, які ўзначальваў [[А. Луцкевіч]]. У красавіку [[1916]] г. камітэт прыняў удзел у рабоце канферэнцыі народаў Расіі, якая адбылася ў [[Стакгольм]]е, а таксама ў міжнароднай канферэнцыі ў [[Горад Лазана|Лазане]] ў чэрвені 1916 г. Дэлегацыя беларусаў звярнулася да ўсіх цывілізаваных людзей свету з просьбай дапамагчы беларускаму народу свабодна развіваць свае «інтэлектуальныя, маральныя і эканамічныя сілы», стаць гаспадаром на сваёй уласнай зямлі.
 
== Гл. таксама ==
{{Link GA|ja}}
{{Link GA|zh}}
 
[[af:Eerste Wêreldoorlog]]
[[als:Erster Weltkrieg]]
166 400

правак