Розніца паміж версіямі "Польская Рэспубліка (1918—1939)"

др
clean up using AWB (7893)
др (вырашэнне неадназначнасцяў using AWB (7794))
др (clean up using AWB (7893))
[[File:Polska-ww1-nation.png|thumb|right|290px|Межы Польшчы ў 1920 годзе, 1923-1939 гадах і з 1947 года]]
 
'''Другая Польская рэспубліка''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska, II Rzeczpospolita}}) — польская нацыянальная дзяржава, якая існавала ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]]. Уключала часткі сучасных дзяржаваўдзяржаў [[Польшча|Польшчы]], [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]] і [[Чэхія|Чэхіі]].
 
Пасля ўстанаўлення межаў ў 1922 годзе Польшча межавала з: [[Чэхаславакія]]й, [[Веймарская рэспубліка|Германіяй]], [[Вольны горад Данцыг|Вольным горадам Данцыгам]], [[Літва|Літвой]], [[Латвія]]й, [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]] і [[СССР|Савецкім Саюзам]]. Акрамя таго, мела невялікі ўчастак ўзбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] вакол [[Горад Гданьск|Данцыга]].
{{main|Гісторыя Польшчы#Міжваенная Польшча}}
=== Пачатак ===
За сімвалічны пачатак Другой Польскай рэспублікі прынята 11 лістапада 1918, калі [[Юзэф Пілсудскі]] прыняў ваенную ўладу з рук Рэгентскага савета [[Каралеўства Польскае, (1916-1918)1916—1918|Каралеўства Польскага]]. Тры дні пазней (14 лістапада 1918 года) прыняў таксама грамадзянскую ўладу, а сам Рэгентскі савет і Часовы Народны ЎрадУрад Польскай Рэспублікі вырашылі надзяліць Пілсудскага паўнамоцтвамі часовага кіраўніка.
 
У 1918 годзе [[Каралеўства Італія, (1861—1946)|Італія]] была першай краінай прызнавшей незалежнасць Польшы.
 
=== Асноўныя даты ===
* 17 сакавіка 1921 г.: Сакавіцкая Канстытуцыя
* 1921: саюз з [[Францыя]]й, [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]]
* 24 сакавіка 1922: Анексія Віленшчыны уў [[Літва|Літвы]]
* 2 лістапада — 12, 1922: Выбары ў Сейм і Сенат
* 1924: Грашовая рэформа
* 12 траўнямая — 14, 1926: Дзяржаўны пераварот [[Юзэф Пілсудскі|Юзэфа Пілсудскага]]
* 16 лістапада 1930: Польскія заканадаўчыя выбары.
* 25 ліпеня 1932: Пакт аб ненападзе з [[СССР|Савецкім Саюзам]]
== Тэрыторыя і межы ==
=== Плошча ===
На 1 студзень 1938 складала 388.634 км ², а пасля анексіі ЗаользьяЗаольззя ў кастрычніку 1938 года - 389.720 км ².
 
=== Вызначэнне межаў ===
* [[Латвія]]
* [[Каралеўства Румынія|Румынія]]
* [[Каралеуства Венгрыя, (1920—1944)|Венгрыя]] - з 1938 года
 
=== Залежныя і аўтаномныя тэрыторыі ===
Частка з гэтых земляў была ўключана [[Адольф Гітлер|Адольфам Гітлерам]] у склад [[Нацысцкая Германія|Трэцяга Рэйху]], а на тэрыторыі паміж новай мяжой Германіі і савецка-нямецкай мяжой было створана [[Генерал-губернатарства]].
 
Астатнія тэрыторыі на ўсход ад савецка-нямецкай межавай лініі устаноўленайўстаноўленай на тэрыторыі Польскай Рэспублікі адыходзілі СССР. Фармальнай падставай для заняткі гэтых тэрыторый Савецкім Саюзам паслужылі выбары ў Народныя сходы Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі, якія прайшлі 22 кастрычніка 1939 года, а пасля анэксія ў выглядзе пастановы Вярхоўнага Савета СССР.
 
У адпаведнасьціадпаведнасці з пастановамі канферэнцыі ў [[Тэгеран]]е, [[Ялцінская канферэнцыя|ялцінскай канферэнцыі]] і канферэнцыі ў [[Патсдам]]е, па заканчэнні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Польская Рэспубліка (з 1952 года завецца [[Польская Народная Рэспубліка]]) атрымала цэнтральную і заходнюю часткі Другой Рэчы Паспалітай, а таксама прызнаныя іншымі дзяржавамі Вернутыя землі і стала прызнаным на міжнароднай арэне правапрыемнікам Другой Польскай Рэспублікі. У той жа час, землі на ўсход ад Буга, Усходнія ускраіныўскраіны, а менавіта, [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Навагрудскае ваяводства, Польшча|Навагрудскае]], [[Палескае ваяводства|Палескае]], [[Валынскае ваяводства|Валынскае]], [[Тарнопальскае ваяводства|Тарнопальскае]] і [[Станіславаўскае ваяводства|Станіславаўскае]] ваяводства, а таксама часткі [[Беластоцкае ваяводства|Беластоцкага]] і [[Львоўскае ваяводства|Львоўскага]] ваяводстваў былі далучаны да [[СССР]].
 
<center><gallery caption="Тэрыторыя Польскай Рэспублікі (1919-1939)" widths=150 heights=150 perrow=3>
Палітычны лад Польскай Рэспублікі з 1919 па 1926 гады можна ахарактарызаваць як парламенцкую дэмакратыю з прэзідэнтам, які меў абмежаваную ўладу. Парламент выбіраў яго і ён мог прызначаць Прэм'ер-міністра і ўрад з адабрэння Сейма (ніжняя палата), але распускаць Сейм ён мог толькі са згоды Сената. Больш за тое, яго магчымасць выдаваць указы была абмежаваная патрабаваннем, згодна з якім ўказ павінны запэўніць сваімі подпісамі адпаведны міністр і Прэм'ер-міністр.
 
Найбуйнейшымі палітычнымі партыямі ў той час з'яўляліся Нацыянальна-дэмакратычная і іншыя правыя руху, розныя сялянскія партыі, сацыяльна-дэмакратычная партыя, а таксама палітычныя партыі нацыянальных меншасцяў (галоўным чынам, габрэяўяўрэяў і немцаў). Часта якое змяняецца ўрад і іншыя негатыўныя з'явы, якія атрымалі агалоску (такія, як абвінавачванні ў карупцыі) рабілі дэмакратычных палітыкаў ўсё меней папулярнымі. Вядомыя палітыкі гэтага перыяду былі Вінцэнты Вітос і [[Раман Дмоўскі]].
 
Юзэф Пілсудскі насупраць вёў у гэты час вельмі сціплае жыццё, адхінуўся ад палітыкі і займаўся напісаннем гістарычных кніг, знаходзячыся ў сябе на віле ў Сулеювке з другой жонкай і дзецьмі. Аднак пагаршэнне палітычнай абстаноўкі ў краіне і збег акалічнасцяў спрыялі вяртанню Пілсудскага да ўлады, якое ён ажыццявіў падчас [[Майскі пераварот|майскага перавароту 1926 года]].
 
Пасля ваеннага перавароту 1926 фактычная уладаўлада ў краіне належала [[Юзэф Пілсудскі|Юзэфу Пілсудскаму]]<ref>[http://en.poland.gov.pl/Ignacy,Moscicki,(1867–1946),1971.html Ignacy Mościcki (1867–1946)] (Official promotional website of the Republic of Poland)</ref>, які займаў пасаду Ваеннага міністра, а ў 1926-1928 і 1930 гадах займаў таксама пасаду [[прэм'ер-міністр]]а. ЎсталяваўсяУсталяваўся аўтарытарны рэжым, які абапіраецца на войска і прыхільнікаў Пілсудскага, вядомы як «санацыя» (sanacja, «аздараўленне») - мелася на ўвазе аднаўленне маральнага здароўя грамадства. Парламенцкія выбары 1928 усё яшчэ былі свабоднымі і на іх атрымаў перамогу [[Беспартыйны блок супрацоўніцтва з урадам]], які складаўся пераважна з прыхільнікаў Пілсудскага. Наступнымі выбарамі (1930, 1935 і 1938 гадоў) маніпулявалі і пра-ўрадавыя партыі заўсёды атрымлівалі большасць у парламенце. У красавіка 1935 года была прынята новая канстытуцыя Польшчы, якая стварыла аўтарытарны рэжым.
 
Абавязкі прэзідэнта Польскай Рэспублікі з чэрвеня 1926 выконваў выбраны па рэкамендацыі Пілсудскага [[Ігнацы Масціцкі]]. Да смерці Пілсудскага ў 1935 годзе фактычна выконваў прадстаўнічую функцыю. Аднак захаваў сваю пасаду аж да савецкай акупацыі, пасля якой уцёк з краіны ў Румынію.
166 992

праўкі