Розніца паміж версіямі "Хімія"

14 466 байтаў дададзена ,  7 гадоў таму
крыніца — be-x-old:Хімія
др (r2.7.3) (робат выняў: yo:Ìpògùn)
(крыніца — be-x-old:Хімія)
[[Выява:Chemicals in flasks.jpg|thumb|250px|Хімія — навука пра рэчывы і рэакцыі паміж імі]]
'''Х<u>І</u>МІЯ''', навука аб [[Рэчыва|рэчывах]] і іх ператварэннях, адна з галін [[Прыродазнаўства|прыродазнаўства]]. Назва хімія пайшла ад арабскай назвы алхімія, якакя як мяркуюць, пайшла ад ад егіпецкага хемі — чорны, адкуль таксама грэцкае назва Егіпта, чарназёмы і свінцу — «чорная зямля»; іншыя магчымыя варыянты: ст.-грэч. Χυμος — «сок», "эссэнцыя ", " вільгаць ", " смак ". Даследуе [[Хімічны элемент|хімічныя элементы]] і іх [[Хімічныя злучэнні|злучэнні]]. Вывучае [[Хімічны склад|склад]], [[Хімічная будова|будову]], якасці [[Простыя рэчывы|простых]] і [[Складаныя рэчывы|складаных]] рэчываў, а таксама [[Хімічная рэакцыя|хімічныя рэакцыі]].<ref>Такія ператварэнні, пры якіх узнікаюць новыя рэчывы.</ref> Усе рэчывы падзяляюцца на [[Неарганічныя рэчывы|неарганічныя]] і [[Арганічныя рэчывы|арганічныя]], і вывучаюцца, адпаведна, [[Неарганічная хімія|неарганічнай]] і [[Арганічная хімія|арганічнай]] хіміяй.
'''Хі́мія''' ({{lang-ar|كيمياء|скарочана}}) — адна з найважнейшых галінаў [[прыродазнаўства]], навука пра [[рэчыва|рэчывы]], іх уласцівасці, склад і структуру, а таксама іх пераўтварэнні ў выніку [[хімічная рэакцыя|хімічных рэакцыяў]]<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry Chemistry]{{Ref-en}}</ref>. Паколькі ўсе рэчывы складаюцца з [[атам]]аў, якія дзякуючы [[хімічная сувязь|хімічным сувязям]] здольныя фарміраваць [[малекула|малекулы]], то хімія займаецца ў асноўным вывучэннем узаемадзеянняў паміж атамамі і малекуламі, атрыманымі ў выніку такіх узаемадзеянняў. Прадметам хіміі з'яўляецца [[хімічны элемент|хімічныя элементы]] і іх злучэнні, а таксама заканамернасці, якім падпарадкоўваюцца розныя [[хімічная рэакцыя|хімічныя рэакцыі]]. Хімія мае шмат агульнага з [[фізіка]]й і [[біялогія]]й, па сутнасці мяжа паміж імі ўмоўная. Хімію часам называюць «цэнтральнай навукай», таму што яна злучае фізіку з іншымі натуральнымі навукамі, як то [[геалогія]] і біялогія<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. «Chemistry: The Central Science». Prentice Hall; 8 edition (1999). pp 3-4. ISBN 0-13-010310-1</ref><ref>Carsten Reinhardt. «Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries». Wiley-VCH, 2001. pp. 1-2. ISBN 3-527-30271-9</ref>.
 
Усе рэчывы падзяляюцца на [[Неарганічныя рэчывы|неарганічныя]] і [[Арганічныя рэчывы|арганічныя]], і вывучаюцца, адпаведна, [[Неарганічная хімія|неарганічнай]] і [[Арганічная хімія|арганічнай]] хіміяй.
Асноўныя дысцыпліны хіміі:
* [[Фізічная хімія|фізічная хімія]];
* [[неарганічная хімія]];
* [[арганічная хімія]];
 
Сучасная хімія з'яўляецца адной з самых шырокіх дысцыплін сярод усіх натуральных навук.
Сучасная хімія шчыльна звязаная з [[Фізіка|фізікай]], [[Біялогія|біялогіяй]], [[Медыцына|медыцынай]], [[Аграномія|аграноміяй]], [[Геалогія|геалогіяй]]. На стыках хіміі з гэтымі навукамі ўзніклі і развіваюцца:
 
* [[Хімічная фізіка|хімічная фізіка]];
== Этымалогія ==
* [[Ядзерная хімія|ядзерная хімія]];
[[Этымалогія]] слова з'яўляецца даволі спрэчнай. Генезіс слова можна аднесці да пэўнай практыкі, вядомай як [[алхімія]], якая практыкуецца на працягу некалькіх тысячагоддзяў у розных частках свету, асабліва на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. Алхімія ў сваю чаргу пайшла, як мяркуюць, пайшла ад ад егіпецкага ''хемі'' — ''чорны'', адкуль таксама грэчаская назва Егіпта, чарназёмы і свінцу — «чорная зямля»; іншыя магчымыя варыянты: ст.-грэч. Χυμος — сок, эсэнцыя, вільгаць, смак.
* [[Біяхімія|біяхімія]];
* [[Аграхімія|аграхімія]];
* [[Малекулярная біялогія|малекулярная біялогія]];
* [[Геахімія|геахімія]].
 
== Гісторыя ==
 
{{main|Гісторыя хіміі}}
[[Выява:Epicurus Louvre.jpg|thumb|200px|справа|Атамістычная філасофія [[Дэмакрыт]]а была пазней прынята [[Эпікур]]ам]]
Зародкі хіміі паўсталі яшчэ з часоў з'яўлення [[чалавек разумны|чалавека разумнага]]. Паколькі чалавек заўсёды так ці інакш меў справу з хімічнымі рэчывамі, то яго першыя эксперыменты з [[агонь|агнём]], гарбаваннем шкураў, падрыхтоўкай ежы можна назваць зачаткамі практычнай хіміі. Паступова практычныя веды назапашваліся, і ў самым пачатку развіцця цывілізацыі людзі ўмелі рыхтаваць некаторыя [[фарба|фарбы]], [[эмаль|эмалі]], [[атрута|атруты]] і [[лекі]]. Спачатку чалавек выкарыстоўваў біялагічныя працэсы, як то [[закісанне]], [[гніенне]], але з засваеннем агню пачаў выкарыстоўваць працэсы [[гарэнне|гарэння]], спякання, сплаўленне. Выкарыстоўваліся акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі, які не назіраюцца ў жывой прыродзе, як то аднаўленне [[метал]]аў з іхных злучэнняў.
 
Такія рамёствы, як то [[металургія]], [[ганчарства]], [[шкларобства]], [[фарбаванне]], [[парфумерыя]], [[касметыка]] дасягнулі значнага развіцця яшчэ да пачатку нашай эры. Напрыклад, склад сучаснага бутэлькавага [[шкло|шкла]] практычна не адрозніваецца ад складу шкла, ужывальнага ў [[4000 да н.э.|4000 годзе да н.э.]] у [[Старажытны Егіпет|Егіпце]]. Незважаючы на тое, што хімічныя веды старанна хаваліся жрацамі ад неазнаёмленых, яны ўсё роўна павольна пранікалі ў іншыя краіны. Да еўрапейцаў хімічная навука патрапіла галоўным чынам ад [[арабы|арабаў]] пасля заваёвы імі [[Іспанія|Іспаніі]] ў [[711]] годзе. Яны называлі гэтую навуку «алхіміяй», ад іх гэта назва распаўсюдзілася і ў астатняй [[Еўропа|Еўропе]].
Першыя звесткі з галіны хіміі вядомыя да нашай эры.
 
Вядома, што ў Егіпце ўжо ў [[3000 да н.э.|3000 годзе да н.э.]] людзі былі здольныя атрымліваць [[медзь]] з яе злучэнняў, выкарыстоўваючы [[драўняны вугаль]] у якасці аднаўляльніка, а таксама атрымлівалі [[серабро|серабра]] і [[волава]]. Паступова ў Егіпце і [[Месапатамія|Месапатаміі]] была развіта вытворчасць [[бронза|бронзы]], а ў паўночных краінах — [[жалеза]]. Рабіліся таксама тэарэтычныя знаходкі, як то ў [[Кітай|Кітаі]] з [[XXII стагоддзе да н.э.|XXII стагоддзя да н.э.]] існавала тэорыя аб асноўных элементах. У Месапатаміі ўзнікла ідэя аб супрацьлегласцях, з якіх пабудаваны свет, як то агонь—вада, цяпло—холад, сухасць—вільготнасць і гэтак далей.
'''Хімічныя з'явы''' — з'явы, пры якіх адныя [[рэчыва|рэчывы]] пераўтвараюцца ў іншыя, і губляюць якасці і ўласцівасці зыходных рэчываў, і да таго ж, не змяняецца склад [[атам]]аў і іхніх ядраў.
 
У [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] [[Леўкіп]] і [[Дэмакрыт]] развілі тэорыю аб будове рэчыва з атамаў. Па аналогіі з будовай ліста яны заключылі, што як гаворка дзеліцца на [[слова|словы]], а словы складаюцца з [[літара|літар]], гэтак і ўсе рэчывы складаюцца з пэўных злучэнняў, гэта значыць малекул, якія ў сваю чаргу складаюцца з непадзельных элементаў, гэта значыць атамаў.
== Гл. таксама ==
 
У [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] [[Эмпедокл]] прапанаваў лічыць асноўнымі элементамі Ваду, Агонь, Паветра і Зямлю. У [[IV стагоддзе да н.э.|IV стагоддзі да н.э.]] [[Платон]] развіў вучэнне Эмпедокла, прысвоіўшы кожнаму з гэтых элементаў свой колер і правільную прасторавую фігуру атама, якая вызначае яго ўласцівасці. На думку Платона, менавіта з камбінацый гэтых «цаглінак» і быў пабудаваны ўвесь матэрыяльны свет. Вучэнне аб чатырох, якія ператвараюцца адзін у аднаго, было ўспадкавана [[Арыстоцель|Арыстоцелем]].
 
=== Алхімія ===
{{Асноўны артыкул|Алхімія}}
[[Выява:Pietro Longhi 021.jpg|thumb|200px|злева|Алхімікі ў пошуках [[філасофскі камень|філасофскага каменя]]]]
Культура Егіпта, як вядома, валодала добра развітымі [[тэхналогія]]мі, што дэманструюць аб'екты і збудаванні, стварэнне якіх магчыма толькі пры наяўнасці тэарэтычнай і практычнай базы. Пацвярджэнне развіцця першасных тэарэтычных ведаў у Егіпце навука атрымлівала ў апошні час. Тым не менш, на такое паходжанне паказвае, у большай ступені традыцыйныя крыніцы алхіміі, мудрагелістага і квяцістага «сімбіёзу» [[мастацтва]] і, у пэўнай ступені, хіміі. Сярод такіх крыніц у першую чаргу варта адзначыць «[[Ізумрудны скрыжаль]]» ({{lang-la|Tabula smaragdina|скарочана}}) [[Гермес Трысмегіст|Гермеса Трысмегіста]], як і шэраг іншых трактатаў «[[Вялікі алхімічны збор|Вялікага алхімічнага збору]]»<ref name="historia">[http://groh.ru/gro/chem/chemhist.html «Возникновение и развитие химии с древнейших времён до XVIII века»]. Всеобщая история химии. М.: Наука. 1989.</ref><ref name="alchimia">Рабинович В. Л. «Алхимия как феномен средневековой культуры». М.: Наука. 1979</ref>.
 
Меў месца яшчэ ў [[IV стагоддзе да н.э.|IV]]—[[III стагоддзе да н.э.|III стагоддзях да н.э.]] на Усходзе, гэта значыць у [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітаі]], у арабскім свеце, ранні «прататып» алхіміі. У гэты і наступныя перыяды былі знойдзены новыя спосабы атрымання такіх элементаў, як то [[ртуць]], [[сера]], [[фосфар]], ахарактарызаваны многія солі, ужо былі вядомыя і выкарыстоўваліся [[азотная кіслата]] (HNO3) і [[луг, хімія|луг]] [[гідраксід натрыя]] (NaOH). З ранняга Сярэднявечча атрымлала развіццё тое, што зараз прынята разумець пад алхіміяй, у якой традыцыйна злучыліся, разам з вышэйназванымі навукападобнымі кампанентамі, у сэнсе сучаснага разумення метадалогіі навукі, [[філасофія|філасофскія]] прадстаўленні эпохі і новыя для таго часу рамесныя навыкі, а таксама магічныя і містычныя прадстаўлення. Вядомымі алхімікамі таго часу былі [[Джабір ібн Хаян]], [[Авіцэна]] і [[Абу-ар-Разі]]. Яшчэ ў антычнасці, дзякуючы інтэнсіўнаму развіццю гандлю, золата і срэбра сталі ўсеагульным эквівалентам вырабляемых тавараў. Цяжкасці, з якімі звязана атрыманне гэтых параўнальна рэдкіх металаў, заахвоцілі да спробаў практычнага выкарыстання натурфіласофскіх поглядаў [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] аб пераўтварэнні адных рэчываў у іншыя; ўзнікненне вучэння пра «трансмутацыі», разам з працамі Гермеса Трысмегіста, традыцыя алхімічнай школы звязвана з яго імем. Гэтыя ўяўленні зведалі мала змен аж да [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]<ref name="historia"/><ref name="alchimia"/>.
 
У [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]] алхімія пракралася ў Еўропу. У той час, як і на працягу ўсёй гісторыі, у прадстаўнікоў пануючых пластоў грамадства асаблівай «папулярнасцю» карысталіся прадметы раскошы, у асаблівасці — золата, паколькі менавіта яно з'яўляліся эквівалентам гандлёвай ацэнкі. Алхімікаў, у ліку іншых пытанняў, працягвалі цікавіць спосабы атрымання золата з іншых металаў, а таксама праблемы іхнай апрацоўкі. Разам з тым, да таго часу арабская алхімія стала аддаляцца ад практыкі і страціла свой уплыў. З-за асаблівасцей тэхналогій, абумоўленых, у ліку іншага — сістэмай [[герметызм|герметычных]] поглядаў, адрозненнем знакавых сістэм, тэрміналогіі і асабліва карпаратыўнага распаўсюджвання ведаў «алхімічныя дзействы» развіваліся вельмі марудна. Найбольш вядомымі еўрапейскімі алхімікамі лічацца [[Нікола Фламель]], [[Альберт Вялікі]], [[Джон Дзі]], [[Роджэр Бэкан]] і [[Раймунд Лулій]]. Эпоха алхімікаў адзначыла атрыманне шматлікіх першасных рэчываў, распрацоўку спосабаў іхнага атрымання, выдзялення і ачысткі. Толькі ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] з развіццём розных вытворчасцей, у тым ліку [[металургія|металургіі]], а таксама [[фармацэўтыка|фармацэўтыкі]], абумоўленым узрастаннем яе ролі ў [[медыцына|медыцыне]], пачалі з'яўляцца даследчыкі, чыя дзейнасць выказалася істотнымі пераўтварэннямі ў гэтай навуцы, якія наблізілі станаўленне добра асэнсаваных і актуальных практычных метадаў гэтай дысцыпліны. Сярод іх, перш за ўсё, варта адзначыць [[Георгій Агрыкала|Георгія Агрыкалу]] і [[Парацэльс]]а<ref name="historia"/><ref name="alchimia"/>.
 
== Гл.Глядзіце таксама ==
* [[неарганічнаяАналітычная хімія]];
* [[арганічнаяАгульная хімія]];
* [[Перыядычная сістэма хімічных элементаў]]
* [[Хімія ў Беларусі]]
* [[Луі Пастэр]]
 
* [[Агульная хімія]]
{{Зноскізноскі}}
 
== Літаратура ==
* Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' ([[Oxford University Press]]) ISBN 0-19-860941-8
* Atkins, P.W. ''Atkins' Molecules'' (Cambridge University Press) ISBN 0-521-82397-8
* Kean, Sam. ''The Disappearing Spoon - and other true tales from the Periodic Table ''(Black Swan) London, 2010 ISBN 978-0-552-77750-6
* [[Primo Levi|Levi, Primo]] ''The Periodic Table'' (Penguin Books) [1975] translated from the Italian by Raymond Rosenthal (1984) ISBN 978-0-14-139944-7
* Stwertka, A. ''A Guide to the Elements'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-515027-9
 
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Chemistry}}
* [http://open-site.org/International/Russian/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F Хімія] на Open Encyclopedia Project
 
{{Прыродазнаўства}}