Адкрыць галоўнае меню

Змены

129 байтаў дададзена ,  6 гадоў таму
др
clean up, replaced: навукоўцаў → вучоных, капіяванн → капіраванн, ім. М. → імя М., XIX ст. → XIX ст. , доследн → дас using AWB (8964)
'''Біяло́гія''' (ад грэчаскага βιολογία — βίος, біас, «жыццё»; -λογία, -логія, «навука») — [[навука]] пра жыццё, адна з прыродазнаўчых навук, прадметам якой з'яўляюцца жывыя істоты і іх узаемадзеянне з навакольным асяроддзем. Біялогія вывучае ўсе аспекты жыцця, у прыватнасці, структуру, функцыянаванне, рост, паходжанне, эвалюцыю і размеркаванне жывых арганізмаў на Зямлі. Класіфікуе і апісвае жывыя істоты, паходжанне іх тыпаў, узаемадзеянне паміж сабою і з навакольным асяроддзем.
 
Як асобная [[навука]] біялогія вылучылася з прыродазнаўчых навук у XIX ст., калі навукоўцы выявілі, што жывыя арганізмы валодаюць некаторымі агульнымі для ўсіх характарыстыкамі. У падмурку сучаснай біялогіі ляжаць пяць фундаментальных прынцыпаў: клеткаваяклетачная тэорыя, эвалюцыя, генетыка, гамеастаз і энергія <ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18">{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: investigating life on earth |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=11-18|isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref><ref>{{cite book | last = Campbell | first = Neil A. | authorlink = | coauthors = Brad Williamson; Robin J. Heyden | title = Biology: Exploring Life | publisher = Pearson Prentice Hall | date = 2006 | location = Boston, Massachusetts | pages = | url = http://www.phschool.com/el_marketing.html | doi = | id = | isbn = 0-13-250882-6 }}</ref>. У наш час біялогія - стандартны прадмет у сярэдніх і вышэйшых вучэбных установах усяго свету. Штогод публікуецца больш за мільён артыкулаў і кніг па біялогіі і медыцыне <ref>{{cite book|title=Biology: A Functional Approach|author=King, TJ & Roberts, MBV|publisher=Thomas Nelson and Sons|date=1986|isbn=978-0174480358}}</ref>.
 
У біялогіі вылучаюць наступныя ўзроўні арганізацыі:
* ''КлеткавыКлетачны'', ''субклеткавысубклетачны'' і ''малекулярны ўзровень'': [[клеткі]] маюць унутрыклеткавыяунутрыклетачныя структуры, якія будуюцца з [[малекула|малекул]].
 
* ''Арганізмавы'' і ''органна-тканкавы ўзровень'': у шматклеткавыхшматклетачных арганізмаў клеткі складаюць [[Тканка, (біялогія)|тканкі]] і [[Орган, (біялогія)|орган]]ы. Органы ж у сваю чаргу ўзаемадзейнічаюць у рамках цэлага [[арганізм]]а.
 
* ''Папуляцыйны ўзровень'': асобіны аднаго і таго ж тыпу, што жывуць на частцы арэалу, ўтвараюць [[папуляцыя|папуляцыю]].
* ''Біягеацэнатычны і біясферны ўзровень'': на аднастайным кавалку зямной паверхні ствараюцца [[біягеацэноз]]ы, якія, у сваю чаргу, утвараюць, [[біясфера|біясферу]].
 
Большасць біялагічных навук з'яўляецца ''дысцыплінамі'' з вузейшай спецыялізацыяй. Традыцыйна яны групуюцца па тыпах доследныхдаследчых арганізмаў: [[батаніка]] вывучае расліны, [[заалогія]] - жывёл, [[мікрабіялогія]] - аднаклеткавыяаднаклетачныя мікраарганізмы. Далей галіны ў біялогіі падзяляюцца альбо па маштабах даследавання, альбо па ўжываных метадах: [[біяхімія]] вывучае хімічны падмурак жыцця, [[малекулярная біялогія]] - складаныя ўзаемадзеянні паміж біялагічнымі малекуламі, [[клеткаваяклетачная біялогія]] і [[цыталогія]] - асноўныя будаўнічыя блокі шматклеткавыхшматклетачных арганізмаў, клеткі, [[гісталогія]] і [[анатомія]] - будову тканак і арганізма з асобных органаў і тканак, [[фізіялогія]] - фізічныя і хімічныя функцыі органаў і тканак, [[эталогія]] - паводзіны жывых істот, [[экалогія]] - узаемазалежнасць розных арганізмаў і іх асяроддзі.
 
Перадачу спадчыннай інфармацыі вывучае [[генетыка]]. Развіццё арганізма ў антагенезе вывучаецца [[біялогія развіцця|біялогіяй развіцця]]. Зараджэнне і гістарычнае развіццё жывой прыроды - [[палеанталогія|палеабіялогія]] і [[эвалюцыйнае вучэнне|эвалюцыйная біялогія]].
=== Біялагічныя суполкі ===
=== Біялагічныя арганізацыі ===
Традыцыйна навуковымі даследаваннямі ў вобласці біялогіі займаюцца ўніверсітэты, хоць не заўсёды адпаведныя факультэты завуцца біялагічнымі. Напрыклад, у [[МДУ|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце ім.імя М. В. Ламаносава]] акрамя [http://www.msu.ru/resources/msu-ws1.html#biol біялагічнага факультэта] ёсць таксама [http://www.fbb.msu.ru/modules/news/ факультэт біяінжынерыі і біяінфарматыкі], [http://www.fbm.msu.ru/ факультэт фундаментальнай медыцыны] і [http://www.genebee.msu.su/ НДІ фізіка-хімічнай біялогіі]. Акрамя ўніверсітэтаў навуковыя даследаванні робяць дзяржаўныя і прыватныя інстытуты, якія ў Расіі пераважна належаць сістэме [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (гл. [[Інстытуты РАН|спіс інстытутаў]]), [[Расійская акадэмія сельскагаспадарчых навук|Расійскай акадэміі сельскагаспадарчых навук]] ці [[Расійская акадэмія медыцынскіх навук|Расійскай акадэміі медыцынскіх навук]].
 
Традыцыйна навуковымі даследаваннямі ў вобласці біялогіі займаюцца ўніверсітэты, хоць не заўсёды адпаведныя факультэты завуцца біялагічнымі. Напрыклад, у [[МДУ|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце ім. М. В. Ламаносава]] акрамя [http://www.msu.ru/resources/msu-ws1.html#biol біялагічнага факультэта] ёсць таксама [http://www.fbb.msu.ru/modules/news/ факультэт біяінжынерыі і біяінфарматыкі], [http://www.fbm.msu.ru/ факультэт фундаментальнай медыцыны] і [http://www.genebee.msu.su/ НДІ фізіка-хімічнай біялогіі]. Акрамя ўніверсітэтаў навуковыя даследаванні робяць дзяржаўныя і прыватныя інстытуты, якія ў Расіі пераважна належаць сістэме [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (гл. [[Інстытуты РАН|спіс інстытутаў]]), [[Расійская акадэмія сельскагаспадарчых навук|Расійскай акадэміі сельскагаспадарчых навук]] ці [[Расійская акадэмія медыцынскіх навук|Расійскай акадэміі медыцынскіх навук]].
 
=== Біёлагі ===
{{main|Гісторыя біялогіі}}
 
Хоць канцэпцыя біялогіі як асобнай прыродазнаўчай навукі ўзнікла ў XIX ст., біялагічныя дысцыпліны зарадзіліся раней у [[гісторыя медыцыны|медыцыне]] і [[прыродазнаўчая гісторыя|прыродазнаўчай гісторыі]]. Звычайна іх традыцыю вядуць ад такіх антычных навукоўцаўвучоных як [[Арыстоцель]] і [[Гален]] праз арабскіх медыкаў [[аль-Джахіз]]а <ref>Conway Zirkle (1941), Natural Selection before the "Origin of Species", ''Proceedings of the American Philosophical Society'' '''84''' (1): 71-123.</ref>, [[Авіцэна|ібн-Сіну]] <ref name=Brater-449>D. Craig Brater and Walter J. Daly (2000), "Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century", ''Clinical Pharmacology & Therapeutics'' '''67''' (5), p. 447-450 [449].</ref>, [[Авензаар|ібн-Зухра]] <ref name=Hutchinson>[http://encyclopedia.farlex.com/Islamic+medicine Islamic medicine], ''[[Hutchinson Encyclopedia]]''.</ref> і [[ібн-аль-Нафіз]]а <ref name=Dabbagh>S. A. Al-Dabbagh (1978). "Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation", ''[[The Lancet]]'' '''1''', p. 1148.</ref>. У эпоху [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]] біялагічная думка ў Еўропе была рэвалюцыянізавана дзякуючы вынаходству кнігадрукавання і распаўсюджванню друкаваных прац, цікавасці да эксперыментальных даследаванняў і адкрыццю мноства новых тыпаў жывёл і раслін у эпоху [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. У той час працавалі выбітныя розумы [[Андрэй Везалій]] і [[Уільям Гарвей]], якія заклалі падмурак сучаснай [[анатомія|анатоміі]] і [[фізіялогія|фізіялогіі]]. Крыху пазней [[Ліней]] і [[Бюфон]] здзейснілі велізарную працу па класіфікацыі формаў жывых і выкапнёвых істот. [[Мікраскапія]] адкрыла для назірання раней невядомы свет мікраарганізмаў, заклаўшы падмурак для развіцця [[клеткаваяклетачная тэорыя|клеткавайклетачнай тэорыі]]. Развіццё прыродазнаўства, збольшага дзякуючы з'яўленню [[гісторыя філасофіі|механістычнай філасофіі]], спрыяла развіццю прыродазнаўчай гісторыі <ref name ="Mayr">{{cite book|author=Mayr, E|authorlink=Ernst Mayr|title=The Growth of Biological Thought|date=1985|publisher=Belknap Press|isbn=978-0674364462}}</ref><ref>{{cite book|author=Magner, LN|title=A History of the Life Sciences|publisher=TF-CRC|isbn=978-0824708245|date=2002}}</ref>.
 
Да пачатку XIX стагоддзя некаторыя сучасныя біялагічныя дысцыпліны, такія як [[батаніка]] і [[заалогія]], дасягнулі прафесійнага ўзроўня. [[Лавуазье]] і іншыя хімікі і фізікі пачалі збліжэнне ўяўленняў пра жывую і нежывую прыроду. Натуралісты, такія як [[Аляксандр Гумбальт]] даследавалі ўзаемадзеянне арганізмаў з навакольным асяроддзем і яго залежнасць ад геаграфіі, закладваючы падмурак [[біягеаграфія|біягеаграфіі]], [[экалогія|экалогіі]] і [[эталогія|эталогіі]]. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] развіццё вучэння пра [[эвалюцыя|эвалюцыю]] паступова пацягнула разуменне ролі вымірання і зменлівасці [[тып]]аў, а [[клеткаваяклетачная тэорыя]] паказала ў новым святле будову жывога рэчыва. У спалучэнні з дадзенымі [[эмбрыялогія|эмбрыялогіі]] і [[палеанталогія|палеанталогіі]] гэтыя дасягненні дазволілі [[Чарльз Дарвін|Чарльзу Дарвіну]] стварыць цэласную тэорыю [[эвалюцыя|эвалюцыі]] шляхам [[натуральны адбор|натуральнага адбору]]. Да канца XIX стагоддзя ідэі самазараджэння канчаткова саступілі месца тэорыі інфекцыйнага агента як узбуджальніка захворванняў. Але механізм успадкоўвання бацькоўскіх прыкмет усё яшчэ заставаўся таямніцай <ref name ="Mayr"/><ref name="Futuyma">{{cite book|author=Futuyma, DJ|title=Evolution|date=2005|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0878931873}}</ref><ref>{{cite book|author=Coleman, W|title=Biology in the Nineteenth Century: Problems of Form, Function and Transformation|date=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521292931}}</ref>.
 
Напачатку XX стагоддзя [[Томас Морган]] і яго вучні зноўку адкрылі законы, даследаваныя яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя [[Грэгар Мендэль|Грэгарам Мендэлем]], пасля чаго пачала хутка развівацца [[генетыка]]. Да 1930-х гадоў спалучэнне [[папуляцыйная генетыка|папуляцыйнай генетыкі]] і тэорыі [[натуральны адбор|натуральнага адбору]] спарадзіла [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сучасную эвалюцыйную тэорыю]] ці неадарвінізм. Дзякуючы развіццю [[біяхімія|біяхіміі]] былі адкрыты [[ферменты]] і пачалася грандыёзная праца па апісанні ўсіх працэсаў [[метабалізм]]у. Раскрыццё структуры [[ДНК]] [[Джэймс Уотсан|Уотсанам]] і [[Фрэнсіс Крык|Крыкам]] дало магутны штуршок для развіцця [[малекулярная біялогія|малекулярнай біялогіі]]. За ёй рушыла ўслед пастуляванне цэнтральнай догмы, расшыфроўка [[ген]]этычнага коду, а напрыканцы XX стагоддзя - і поўная расшыфроўка генетычнага кода чалавека і яшчэ некалькіх арганізмаў, найболейнайбольш важных для медыцыны і сельскай гаспадаркі. Дзякуючы гэтаму з'явіліся новыя дысцыпліны [[геноміка]] і [[пратэёміка]]. Хоць павелічэнне колькасці дысцыплін і надзвычайная складанасць прадмета біялогіі спарадзілі і працягваюць спараджаць сярод біёлагаў усё вузейшую спецыялізацыю, біялогія працягвае заставацца адзінай навукай, і дадзеныя з кожнай біялагічнай дысцыпліны, асабліва з геномікі, ужываюцца ва ўсіх астатніх <ref>{{cite book|author=Allen, GE|title=Life Science in the Twentieth Century|date=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521292962}}</ref><ref>{{cite book|author=Fruton, JS|title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology|publisher=Yale University Press|date=1999|isbn=978-0300076080}}</ref><ref>{{cite book|author=Morange, M & Cobb, M|title=A History of Molecular Biology|date=2000|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674001695}}</ref><ref>{{cite book|author=Smocovitis, VB|title=Unifying Biology|date=1996|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691033433}}</ref>
 
== Біялагічная карціна свету ==
Існуе пяць прынцыпаў, што аб'ядноўваюць усе біялагічныя дысцыпліны ў адзіную навуку пра жывую матэрыю <ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18"/>:
 
* [[КлеткаваяКлетачная тэорыя]]. КлеткаваяКлетачная тэорыя - вучэнне пра ўсё, што тычыцца [[клеткі|клетак]]. Усе жывыя арганізмы складаюцца, прынамсі, з адной клеткі, асноўнай функцыянальнай адзінкі кожнага арганізма. Базавыя механізмы і хімія ўсіх клетак ва ўсіх зямных арганізмах падобныя; клеткі паходзяць толькі ад раней існавалых клетак, якія множацца шляхам клеткавагаклетачнага падзелу. КлеткаваяКлетачная тэорыя апісвае будову клетак, іх падзел, узаемадзеянне з навакольным асяроддзем, склад унутранага асяроддзя і клеткавайклетачнай абалонкі, механізм дзеяння асобных частак клеткі і іх узаемадзеянні паміж сабою.
Існуе пяць прынцыпаў, што аб'ядноўваюць усе біялагічныя дысцыпліны ў адзіную навуку пра жывую матэрыю <ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18"/>:
 
* [[Клеткавая тэорыя]]. Клеткавая тэорыя - вучэнне пра ўсё, што тычыцца [[клеткі|клетак]]. Усе жывыя арганізмы складаюцца, прынамсі, з адной клеткі, асноўнай функцыянальнай адзінкі кожнага арганізма. Базавыя механізмы і хімія ўсіх клетак ва ўсіх зямных арганізмах падобныя; клеткі паходзяць толькі ад раней існавалых клетак, якія множацца шляхам клеткавага падзелу. Клеткавая тэорыя апісвае будову клетак, іх падзел, узаемадзеянне з навакольным асяроддзем, склад унутранага асяроддзя і клеткавай абалонкі, механізм дзеяння асобных частак клеткі і іх узаемадзеянні паміж сабою.
 
* [[Эвалюцыя]]. Праз [[натуральны адбор]] і [[генетычны дрэйф]] спадчынныя прыкметы папуляцыі змяняюцца з пакалення ў пакаленне.
* [[Энергія]]. Атрыбут любога жывога арганізма, істотны для яго стану.
 
=== КлеткаваяКлетачная тэорыя ===
{{Main|КлеткаваяКлетачная тэорыя}}
 
Клетка - базавая адзінка жыцця. Паводле клеткавайклетачнай тэорыі, усё жывое рэчыва складаецца з адной ці больш клетак, або з прадуктаў [[сакрэцыя|сакрэцыі]] гэтых клетак. Напрыклад, ракавіны, косці, скура, сліна, [[страўнікавы сок]], [[ДНК]], [[вірусы]]. Усе клеткі паходзяць з іншых клетак шляхам клеткавагаклетачнага падзелу, і ўсе клеткі шматклеткавагашматклетачнага арганізма паходзяць з адной аплодненай яйкаклеткі. Нават праходжанне паталагічных працэсаў, такіх як бактэрыяльная ці вірусная інфекцыя, залежыць ад клетак, якія з'яўляюцца іх фундаментальнай часткай <ref>{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13-E15|date=1999|doi=10.1038/8964}}</ref>.
 
=== Эвалюцыя ===
{{Main|Эвалюцыя}}
 
Цэнтральная падмуркавая канцэпцыя ў біялогіі складаецца з таго, што жыццё з часам змяняецца і развіваецца пасродкам [[эвалюцыя|эвалюцыі]], і што ўсе вядомыя формы жыцця на Зямлі маюць агульнае паходжанне. Гэта абумовіла падабенства асноўных адзінак і працэсаў жыццядзейнасці, якія згадваліся вышэй. Тэрмін эвалюцыя быў ўведзеныуведзены ў навуковы лексікон [[Жан-Батыст Ламарк|Жанам-Батыстам Ламаркам]] у 1809 г.. [[Чарльз Дарвін]] праз пяцьдзясят гадоў выявіў, што яе рухальнай сілай з'яўляецца [[натуральны адбор]], гэтак жа як [[штучны адбор]] свядома ўжываецца чалавекам для стварэння новых парод жывёл і гатункаў раслін <ref>Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray</ref>. Пазней у [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі]] дадатковым механізмам эвалюцыйных змен быў пастуляваны [[генетычны дрэйф]].
 
Эвалюцыйная гісторыя [[тып]]аў, якая апісвае іх змены і генеалагічныя стасункі паміж сабою, завецца [[філагенез]]. Інфармацыя пра філагенез назапашваецца з розных крыніц, у прыватнасці, шляхам параўнання паслядоўнасцяўпаслядоўнасцей [[ДНК]] ці выкапнёвых рэштак і слядоў старажытных арганізмаў. Да XIX стагоддзя лічылася, што ў вызначаных умовах жыццё можа самазараджацца. Гэтай канцэпцыі процістаялі паслядоўнікі прынцыпу, сфармуляванага [[Уільям Гарвей|Уільямам Гарвеем]] : "усё з яйка" ("Omne vivum ex ovo", лат), асноватворнага ў сучаснай біялогіі. У прыватнасці, гэта азначае, што існуе бесперапынная лінія жыцця, якая злучае момант першапачатковага яе ўзнікнення з цяперашнім часам. Любая група арганізмаў мае агульнае паходжанне, калі ў яе ёсць агульны продак. Усе жывыя істоты на Зямлі, якія жывуць сёння, і вымерлыя, паходзяць ад агульнага продка ці агульнай сукупнасці [[ген]]аў. Агульны продак усіх жывых істот з'явіўся на Зямлі каля 3,5 млрд гадоў назад. Галоўным доказам тэорыі агульнага продка лічыцца ўніверсальнасць [[генетычны код|генетычнага кода]] (гл. [[паходжанне жыцця]]).
 
=== Тэорыя гена ===
{{main|Ген}}
 
Форма і функцыі біялагічных аб'ектаў узнаўляюцца з пакалення ў пакаленне [[ген]]амі, якія з'яўляюцца элементарнымі адзінкамі спадчыннасці. Фізіялагічная адаптацыя да навакольнага асяроддзя не можа быць закадавана ў генах і быць успадкаванай у нашчадстве (гл. [[Ламаркізм]]). Характэрна, што ўсе існыя формы зямнога жыцця, у тым ліку, бактэрыі, расліны, жывёлы і грыбы, маюць адны і тыя ж асноўныя механізмы, прызначаныя для капіяваннякапіравання [[ДНК]] і сінтэзу бялку. Напрыклад, бактэрыі, у якія ўводзяць [[ДНК]] чалавека, здольныя сінтэзаваць чалавечыя бялкі.
 
Сукупнасць [[ген]]аў арганізма ці клеткі завецца [[геном]]. Ён захоўваецца ў адной ці некалькіх [[храмасома]]х. Храмасома - доўгі ланцужок [[ДНК]], на якой можа быць мноства [[ген]]аў. Калі [[ген]] актыўны, то паслядоўнасць яго [[ДНК]] капіюецца ў паслядоўнасці [[РНК]] пасродкам [[транскрыпцыя|транскрыпцыі]]. Затым [[рыбасома]] можа выкарыстоўваць [[РНК]], каб сінтэзаваць паслядоўнасць [[бялок|бялку]], адпаведную коду [[РНК]], у працэсе, названым [[трансляцыя]]. Бялкі могуць выконваць як структурныя, гэтак і каталітычныя функцыі (гл. [[фермент]]).
{{main|Гамеастаз}}
 
Гамеастаз - здольнасць адкрытых сістэм рэгуляваць сваё ўнутранае асяроддзе так, каб падтрымліваць яго сталасць пасродкам мноства карэктавальных уздзеянняў, што кіруюцца рэгулятарнымі механізмамі. Усе жывыя істоты, як шматклеткавыяшматклетачныя, гэтак і аднаклеткавыяаднаклетачныя, здольныя падтрымліваць гамеастаз. На клеткавымклетачным узроўні, напрыклад, падтрымліваецца сталая кіслотнасць унутранага асяроддзя ([[pH]]). На ўзроўні арганізма ў цеплакроўных жывёл падтрымліваецца сталая тэмпература цела. У асацыяцыі з тэрмінам [[экасістэма]] пад гамеастазам разумеюць, у прыватнасці, падтрыманне раслінамі сталай канцэнтрацыі атмасфернага двухвокісу вуглярода на Зямлі.
 
=== Энергія ===
 
== Біялагічныя дысцыпліны ==
[[Анатомія]] - [[Альгалогія]] - [[Антрапалогія]] - [[Бактэрыялогія]] - [[Біягеаграфія]] - [[Біягеацэналогія]] - [[Бія]] [[інжынерыя]] - [[Біяінфарматыка]] - [[Біялогія акіяна]] - [[Біялогія развіцця]] - [[Біяметрыя]] - [[Біёніка]] - [[Біясеміётыка]] - [[Бія]] [[спелеалогія]] - [[Біяфізіка]] - [[Біяхімія]] - [[Батаніка]] - [[Біямеханіка]] - [[Біяцэналогія]] - [[Брыялогія]] - [[Вірусалогія]] - [[Генетыка]] - [[Геабатаніка]] - [[Гідрабіялогія]] - [[Гісталогія]] - [[Дэндралогія]] - [[Заалогія]] - [[Імуналогія]] - [[Іхтыялогія]] - [[Касмічная біялогія]] - [[Ксенабіялогія]] - [[Мікалогія]] - [[Мікрабіялогія]] - [[Малекулярная біялогія]] - [[Марфалогія, (біялогія)|Марфалогія]] - [[Нейрабіялогія]] - [[Палеанталогія]] - [[Сістэматыка]] - [[Таксанамія]] - [[Тэарэтычная біялогія]] - [[Таксікалогія]] - [[Феналогія]] - [[Фізіялогія]] - [[Фізіялогія ВНД]] - [[Фізіялогія жывёл і чалавека]] - [[Фізіялогія раслін]] - [[Цыталогія]] - [[Эвалюцыйнае вучэнне]] - [[Эмбрыялогія]] - [[Эндакрыналогія]] - [[Энтамалогія]] - [[Эталогія]]
 
== Біялагічная літаратура ==
 
Першакрыніцамі інфармацыі па біялогіі з'яўляюцца навуковыя часопісы, спісы якіх падае шэраг устаноў, як беларускіх, гэтак і замежных:
* [[Спіс навуковых часопісаў ВАК|Вышэйшая атэстацыйная камісія Расіі]];
== Папулярызацыя біялогіі ==
== Біялогія і [[Псеўданавука|псеўдабіялогія]] ==
НайболейНайбольш вядомым прыкладам псеўданавукі ў біялогіі лічыцца [[лысенкоўшчына]]{{крыніца?}}, вучэнне, якое распаўсюдзілася ў [[СССР]] у сярэдзіне XX стагоддзя і надоўга затрымала развіццё навуковай біялогіі ў Расіі і іншых краінах постсавецкай прасторы. Для лысенкоўшчыны была характэрная падмена навукі палітычнымі і ідэалагічнымі спекуляцыямі, навуковай дыскусіі - палітычнымі пераследамі і прафесійнай навуковай школы - псеўданавуковай адукацыяй на ідэалагічнай аснове.{{крыніца?}}
(Гл. таксама ганенні ў СССР на [[Генетыка|генетыку]], [[Кібернетыка|кібернэтыкукібернетыку]])
 
== Біялагічная бяспека ==
162 428

правак