Розніца паміж версіямі "Біялогія"

14 009 байтаў дададзена ,  6 гадоў таму
крыніца — be-x-old:Біялёгія
др (clean up, replaced: навукоўцаў → вучоных, капіяванн → капіраванн, ім. М. → імя М., XIX ст. → XIX ст. , доследн → дас using AWB (8964))
(крыніца — be-x-old:Біялёгія)
[[Выява:Biology organism collage.png|thumb|250px|Біялогія мае справу з вывучэннем многіх відаў жывых арганізмаў.]]
'''Біяло́гія''' (ад грэчаскага βιολογία — βίος, біас, «жыццё»; -λογία, -логія, «навука») — [[навука]] пра жыццё, адна з прыродазнаўчых навук, прадметам якой з'яўляюцца жывыя істоты і іх узаемадзеянне з навакольным асяроддзем. Біялогія вывучае ўсе аспекты жыцця, у прыватнасці, структуру, функцыянаванне, рост, паходжанне, эвалюцыю і размеркаванне жывых арганізмаў на Зямлі. Класіфікуе і апісвае жывыя істоты, паходжанне іх тыпаў, узаемадзеянне паміж сабою і з навакольным асяроддзем. Прадметам біялогіі з'яўляюцца ўсе праявы жыцця, як будова і функцыі жывых істот і іх прыродных супольнасцей, распаўсюджанне, вытокі і развіццё, сувязі паміж сабой і нежывой [[прырода]]й. Метамі біялогіі ёсць вывучэнне заканамернасцей гэтых праяўленняў, раскрыццё сутнасці жыцця, сістэматызацыя жывых істот.
 
Як асобная [[навука]] біялогія вылучылася з прыродазнаўчых навук у XIX ст., калі навукоўцы выявілі, што жывыя арганізмы валодаюць некаторымі агульнымі для ўсіх характарыстыкамі. У падмурку сучаснай біялогіі ляжаць пяць фундаментальных прынцыпаў: клетачная тэорыя, эвалюцыя, генетыка, гамеастаз і энергія<ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18">{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: investigating life on earth |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=11-18|isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref><ref>{{cite book | last = Campbell | first = Neil A. | authorlink = | coauthors = Brad Williamson; Robin J. Heyden | title = Biology: Exploring Life | publisher = Pearson Prentice Hall | date = 2006 | location = Boston, Massachusetts | pages = | url = http://www.phschool.com/el_marketing.html | doi = | id = | isbn = 0-13-250882-6 }}</ref>. У наш час біялогія - стандартны прадмет у сярэдніх і вышэйшых вучэбных установах усяго свету. Штогод публікуецца больш за мільён артыкулаў і кніг па біялогіі і медыцыне <ref>{{cite book|title=Biology: A Functional Approach|author=King, TJ & Roberts, MBV|publisher=Thomas Nelson and Sons|date=1986|isbn=978-0174480358}}</ref>.
== Узроўні арганізацыі жывога ==
{{main|Узроўні арганізацыі жывога}}
 
== Даследванне ==
=== Структурнае ===
[[Выява:Biological cell.svg|thumb|Схема тыповай клеткі жывёл, дзе маюцца розныя [[арганела|арганелы]] і структуры.]]
[[Малекулярная біялогія]] з'яўляецца навукай вывучэння прадметаў біялогіі на [[малекула|малекулярным]] узроўні<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Molecular_biology Molecular Biology]. Апісанне на сайце biology-online.org</ref>. Гэтае поле даслядванняў перасякаецца з іншымі абласцямі біялогіі, асабліва [[генетыка]]й і [[біяхімія]]й. Малекулярная біялогія галоўным чынам даследуе ўзаемадзеянні паміж рознымі сістэмамі [[клетка|клеткі]], у тым ліку ўзаемасувязь [[ДНК]], [[РНК]] і [[сінтэз бялку|сінтэзу бялку]] і вывучае, як гэтыя ўзаемадзеянні рэгулююцца.
 
[[Клетачная біялогія]] вывучае структурныя і фізіялагічныя ўласцівасці клетак, у тым ліку іх паводзіны, узаемадзеянні паміж сабой і навакольным асяроддзем. Гэта робіцца як на мікраскапічным і малекулярным узроўнях, для аднаклетачных арганізмаў, як [[бактэрыя|бактэрыі]], гэтак і на ўзроўні спецыялізаваных клетак шматклетачных арганізмаў, як [[чалавек|людзей]] і [[жывёла|жывёл]]. Разуменне структуры і функцый клетак ляжыць у аснове ўсіх біялагічных навук. Падабенства і адрозненні паміж тыпамі клетак маюць непасрэднае дачыненне да малекулярнай біялогіі.
 
[[Анатомія]] разглядае формы макраскапічных структур, як органы і сістэмы органаў<ref>[http://www.bartleby.com/107/1.html «Anatomy of the Human Body»]. 20th edition. 1918. Henry Gray.</ref>.
 
Генетыка — гэта навука аб генах, спадчыннасці і зменлівасці арганізмаў<ref>Anthony J. F. Griffiths.... (2000). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60 «Genetics and the Organism: Introduction»]. In Griffiths, William M.; Miller, Jeffrey H.; Suzuki, David T. et al.. An Introduction to Genetic Analysis (7th ed.). New York: W. H. Freeman. ISBN 0-7167-3520-2.</ref>. Гены кадуюць інфармацыю, неабходную для сінтэзу бялкоў, якія, у сваю чаргу, гуляюць вялікую ролю ў аказанні ўплыву (хоць, у многіх выпадках, не цалкам вызначэнага) канчатковага фенатыпу арганізма. У сучасных даследаваннях, генетыка з'яўляецца важным інструментам у даследаванні функцый пэўнага гена або генетычнага аналізу хімічных і фізічных узаемадзеянняў. У арганізмах генетычная інфармацыя, як правіла, захоўваецца ў [[храмасома]]х, дзе яна прадстаўлена хімічнай структурай малекул ДНК.
 
=== Фізіялагічнае ===
{{Асноўны артыкул|Фізіялогія}}
[[Фізіялогія]] вывучае механічныя, фізічныя і біяхімічныя працэсы жывых арганізмаў, спрабуючы зразумець, як усе структуры працуюць у цэлым. Тэма «структуры да функцыі» займае цэнтральнае месца ў біялогіі. Фізіялагічныя даследаванні былі традыцыйна падзелены на [[фізіялогія раслін|фізіялогію раслін]] і [[фізіялогія жывёл і чалавека|жывёл]], але некаторыя прынцыпы фізіялогіі з'яўляюцца ўніверсальнымі, незалежна ад таго, якія асаблівасці арганізма вывучаюцца. Напрыклад, тое, што вядома пра фізіялогію клетак [[дрожджы|дрожджаў]] можа таксама прымяняцца да клетак чалавека. Вобласці фізіялогіі жывёл пашыраюць інструменты і метады вывучэння фізіялогіі чалавека і нечалавечых відаў. Фізіялогія раслін запазычвае метады з абедзвюх абласцеў даследаванняў.
 
Фізіялогія вывучае [[нервовая сістэма|нервовую]], [[імунная сістэма|імунную]], [[эндакрынная сістэма|эндакрынную]], [[дыхальная сістэма|дыхальную]] і [[крывяносная сістэма|крывяносную сістэмы]], іх функцыі і ўзаемадзеянні. Даследаванне гэтых сістэм сумесна звязана з медыцынска арыентаванымі дысцыплінамі, як [[нейралогія]] і [[імуналогія]].
 
=== Эвалюцыйнае ===
Эвалюцыйныя даследаванні накіраваны на даследванне паходжання [[від, біялогія|відаў]], а таксама іх змяненне з цягам часу, і ўключае ў сябе вучоных з многіх таксанамічных арыентаваных дысцыплінаў, гэта значыць даследчыкаў, якія маюць адмысловую падрыхтоўку, у прыватнасці такіх дысцыплінаў, як [[тэрыялогія]], [[арніталогія]], [[батаніка]] і [[герпэталогія]], але якія выкарыстоўваць гэтыя арганізмы як сістэмы, каб адказаць на агульныя пытанні аб эвалюцыі.
 
Эвалюцыйная біялогія часткова заснавана на [[палеанталогія|палеанталогіі]], якая выкарыстоўвае [[акамянеласць|акамянеласці]], каб адказаць на пытанні аб тэмпе і шляху [[эвалюцыя|эвалюцыі]]<ref>Jablonski D (1999). «The future of the fossil record». Science 284 (5423): 2114–16. </ref>, і часткова на дасягненнях у такіх галінах, як [[генетыка папуляцыяў]]<ref>John H. Gillespie. «Population Genetics: A Concise Guide», Johns Hopkins Press, 1998. ISBN 0-8018-5755-4.</ref> і [[эвалюцыйная тэорыя]]. У [[1980-я|1980-х]] гадах, [[біялогія развіцця]] ізноў увайшла да эвалюцыйнай біялогіі ад свайго першапачатковага выключэння з [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі]] на аснове вывучэння эвалюцыйнай біялогіі развіцця<ref>Smocovitis, VB. «Unifiying Biology: the evolutionary synthesis and evolutionary biology» ISBN 0-691-03343-9.</ref>. [[Філагенетыка]], [[сістэматыка]] і [[таксаномія]] часцяком разглядаюцца як частка эвалюцыйнай біялогіі.
 
=== Экалагічнае ===
[[Выява:Common clownfish.jpg|thumb|220px|Узаемны [[сімбіёз]] паміж [[рыба-клоўн|рыбай-клоўнам]] роду ''[[Amphiprion]]'' і [[трапічная актыныя|трапічная актыныяй]]. Рыба-клоўн абараняе актынію ад рыб, якія кормяцца актыніяй, а актынія ў сваю чаргу мае пякучыя шчупальцы, якія абараняюць рыбу-клоўна ад драпежнікаў.]]
{{Асноўны артыкул|Экалогія}}
[[Экалогія]] даследуе размеркавання і колькасць жывых [[арганізм]]аў, а таксама ўзаемадзеянні паміж арганізмамі і навакольным асяроддзем<ref>Begon, M.; Townsend, C. R., Harper, J. L. (2006). «Ecology: From individuals to ecosystems». (4th ed.). Blackwell. ISBN 1405111178.</ref>. [[Арэал]] арганізма можа быць апісана як мясцовымі [[абіятычны фактар|абіятычнымі фактарамі]], гэтак [[клімат]]ычнымі і экалагічнымі фактарамі, у дадатак да фактараў уздзеяння іншых арганізмаў і [[біятычны фактар|біятычнымі фактарамі]]<ref>[http://books.google.com/?id=U-_mlcy8rGgC&pg=PA238 «Habitats of the world»]. New York: Marshall Cavendish. 2004. p. 238. ISBN 978-0-7614-7523-1.</ref>. Адна з прычын таго, што біялагічныя сістэмы могуць быць цяжкім для вывучэння з'яўляецца тое, што існуе шмат розных узаемадзеянняў з іншымі арганізмамі і навакольным асяроддзем, нават на малых маштабах. Мікраскапічныя [[бактэрыі]] рэагуюць на навакольнае асяроддзе, гэтак жа разнастайна, як і [[леў]] у пошуках ежы ў афрыканскай [[саванна|саванне]]. Для любога віду паводзіны могуць быць [[кааперацыя|кааператыўнымі]], [[агрэсія|агрэсіўнымі]], [[паразітызм|паразітычнымі]] або [[сімбіёз]]нымі. Вывучэнне робіцца ўсё больш складаным, калі два або больш відаў маюць узаемадзеянне ў [[экасістэма|экасістэме]].
 
Экалагічныя сістэмы вывучаюцца на розных узроўнях, ад асобных арганізмаў і груп да экасістэм і [[біясфера|біясферы]]. Тэрмін [[біялогія папуляцыяў]] часцяком выкарыстоўваецца нароўні з [[папуляцыйная экалогія|папуляцыйнай экалогіяй]], не зважаючы на тое, што папуляцыйная біялогія часцей выкарыстоўваецца пры вывучэнні [[хвароба|хвароб]], [[вірус]]аў і [[мікроб|мікробаў]], у той час як папуляцыйнай экалогія часцей выкарыстоўваецца пры вывучэнні [[расліна|раслін]] і [[жывёла|жывёл]]. Экалогія абапіраецца на шматлікія субдысцыпліны.
 
[[Эталогія]] даследуе паводзіны жывёл, у прыватнасці, грамадскіх жывёл, як [[прыматы]] і [[сабака|сабакі]], і часам разглядаецца як галіна [[заалогія|заалогіі]]. Эталогія былі асабліва звязана з эвалюцыяй паводзінаў і разуменнем паводзінаў з пункту гледжання тэорыі [[натуральны адбор|натуральнага адбору]]. З аднаго боку, першым сучасным этолагам быў [[Чарльз Дарвін]], чыя кніга «Выраз эмоцыяў у чалавека і жывёл», зрабіла велізарны ўплыў на эталогію ў будучыні<ref> Black, J (Jun 2002). [http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 «Darwin in the world of emotions»] (Free full text). Journal of the Royal Society of Medicine 95 (6): 311–313.</ref>.
 
[[Біягеаграфія]] вывучае прасторавае размеркаванне арганізмаў на [[планета Зямля|Зямлі]], упорам на такія тэмы, як [[тэктоніка пліт]], змены клімату, распаўсюджванне і [[міграцыя]], а таксама [[кладыстыка]].
 
== Біялагічныя дысцыпліны ==