Розніца паміж версіямі "Грэнландыя"

67 байтаў дададзена ,  8 гадоў таму
др
афармленне
({{зноскі}})
др (афармленне)
[[Выява:Greenland 42.74746W 71.57394N.jpg|thumb|300 px|Грэнландыя з космасу]]
 
'''Грэнландыя''' (грэнл.: ''Kalaallit Nunaat'', {{lang-da|Grønland}}, літаральна — - "''зялёная краіна"'')  — [[востраў]] у паўночнай частцы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]].
 
ЎваходзіцьУваходзіць у аўтаномную правінцыю [[Данія|Даніі]]. Мае марскія межы з [[Канада]]й на паўночным захадзе. На ўсход ад яевострава размешчанаяразмешчана [[Ісландыя]]. Грэнландыя  — найбуйнейшы востраў у свецесвету. Плошча  {{nobr|2 130 800}}<ref>[http://www.worldislandinfo.com/LARGESTV1.html Largest Islands of the World]</ref> км². Насельніцтва (2010)  {{nobr|57 600}} чалавек.
 
== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Грэнландыі}}
 
Упершыню востраў быў выяўлены [[Ісландыя|ісландскім]] мараком Гунбьёрнам каля [[875]] года (на бераг не схадзіў). У [[982]] годзе ісландзец [[Нарвегія|нарвежскага]] паходжання [[Эрык Руды|Эрык Раўда (Руды)]] вырабіў першае абследаванне вострава і назваў яго Грэнландыяй.
 
У [[983]] годзе на поўдні Грэнландыі былі заснаваныя нарманскія (ісландскія) [[Калонія|калоніі]], якія праіснавалі да [[15 стагоддзе|XV стагоддзя]]. У [[11 стагоддзе|XI стагоддзі]] насельніцтва Грэнландыі, у тым ліку і карэннае  — эскімосы, прыняла [[хрысціянства]] (у 1126  г. ў Грэнландыі заснавана першае біскупства). З [[1262]] года да пачатку [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]] Грэнландыя фактычна прыналежыла Нарвегіі. У 1721 годзе пачалася каланізацыя вострава Даніяй. У 1744 годзе [[Данія]] ўсталявала дзяржаўную манаполію (існавала да 1950 года) на гандаль з Грэнландыяй. У 1814 годзе пры скасаванні дацка-нарвежскай уніі 1380 года Грэнландыя засталася за Даніяй і да 1953 года з'яўлялася яе калоніяй. У 1953-м Грэнландыя была абвешчана часткай тэрыторыі Дацкага каралеўства. У красавіку 1940 года, пасля акупацыі Даніі Нямеччынай, урад ЗША заявіла аб распаўсюджванні на Грэнландыю дактрыны Манро. 9 красавіка 1941  г. пасланец Даніі ў Вашынгтоне падпісаў з амерыканскім урадам т. зв. дамову аб абароне Грэнландыі (ратыфікавана дацкім Рыгсдагам 16 мая 1945 гады). ЗША прыступілі да стварэння на Грэнландыі вайсковых баз. Пасля ўступа Даніі ў НАТА (4 красавіка 1949  г.) паміж дацкім і амерыканскім урадамі 27 красавіка 1951  г. было падпісана новая дамова, па якой Данія і ЗША ажыццяўляюць сумесную абарону вострава. У [[1971]] годзе [[ЗША]] мелі ў Грэнландыі 2 вайсковыя базы і іншыя вайсковыя аб'екты.
 
== Палітычная структура ==
{{main|Палітыка і дзяржаўны лад Грэнландыі}}
 
З прыняццем Канстытуцыі Даніі 5 чэрвеня 1953  г. Грэнландыя абвешчана раўнапраўнай часткай Каралеўства Данія. Прававы статут Грэнландыі ўсталяваны Законам аб пашырэнні ўнутранай аўтаноміі Грэнландыі, які прыняты Фалькетынгам Даніі 17 лістапада 1978  г. і ўхвалены на рэферэндуме ў Грэнландыі 17 студзеня 1979  г.
 
Форма кiравання - — парламенцкая дэмакратыя ў рамках канстытуцыйнай манархіі.
 
Глава дзяржавы - — каралева Даніі, прадстаўленая ў Грэнландыі Вярхоўным камісарам. 2 дэпутата ад Грэнландыі выбіраюцца ў парламент Даніі.
 
Вышэйшы заканадаўчы орган Грэнландыі - — Ландстынг, складаецца з 31 дэпутата, абранага на 4 гады ўсеагульным галасаваннем на аснове прапарцыйнага прадстаўніцтва. Дзейнічае ўсеагульнае выбарчае права. Выбарчыя правы ўяўляюцца з 18 гадоў.
 
Вышэйшы выканаўчы орган - — Ландсстюры (урад) - — фарміруецца Ландстынгам на аснове парламенцкай большасці. Прэм'ер-міністр абіраецца Парламентам (звычайна ім становіцца лідар партыі большасці).
 
== Насельніцтва ==
Насельніцтва  — 57,6 тыс. чалавек (адзнака на ліпень 2010), у тым ліку [[Грэнландцы|грэнландцаў]] ([[Эскімосы|эскімосаў]]) каля 90 %. У гэты лік не ўключаны персанал ваенных баз [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (да 2-4 тыс. чал.).
 
Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] у выніку зніжэння смяротнасці (да 8 на 1000 жыхароў) і рэзкага павелічэння нараджальнасці (да 50 на 1000 жыхароў) назіраўся хуткі рост насельніцтва (у [[1945]] у Грэнландыі пражывала 21  тыс. . чал., у [[1970]]  — 47 тыс. чал.).
 
Зараз (у 2010 годзе) нараджальнасць складае 14,68 на 1000, смяротнасць  — 8,05 на 1000, эміграцыя з Грэнландыі - — 5,99 жыхароў з 1000. У выніку гадавы прырост насельніцтва цяпер складае 0,06 %.
 
Звыш 9/10 насельніцтва сканцэнтравана на паўднёва-заходнім узбярэжжы Грэнландыі, дзе размешчаны найбольш буйныя [[Населеныя пункты Грэнландыі|населеныя пункты]] ([[Горад|гарады]])  — [[Нуук]] (сталіца, 15 тыс. жыхароў), [[Какарток]], [[Сісіміут]], [[Маніітсок]].
 
У Грэнландыі з [[1 ліпеня]] [[2009]] года адзінай афіцыйнай мовай з'яўляецца [[Грэнладская мова|грэнладская]] (адна з [[Эскімоскія мовы|эскімоскіх моў]]). Раней другой афіцыйнай мовай з'яўлялася [[Дацкая мова|дацкая]]. Многія жыхары Грэнландыі валодаюць [[Англійская мова|англійскай мовай]] у якасці трэцяй. Асноўная рэлігія  — [[хрысціянства]] ([[лютэранства]]).
 
=== Гарады Грэнландыі ===