Розніца паміж версіямі «Вікіпедыя:АўтаВікіБраўзер»

няма тлумачэння праўкі
[[Файл:Husarz1.jpg|міні|220пкс|«Гусар», [[Юзэф Брант|Ю. Брант]] (1890)]]
'''Гуса́рыя'''<ref>''Сороколетов Ф. П.'' [http://books.google.com/books?id=6mUtAAAAMAAJ&q=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&dq=%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F&hl=en&ei=5W2ATqr4FOHm4QSJyIToDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC0Q6AEwATgU История военной лексики в русском языкеязіке: XI—XVII вв]. — Наука, Ленингр. отд-ние, — 1970. C.&nbsp;383.{{ref-ru}}</ref> альбо '''крыла́тыя гуса́ры''' ({{мова-pl|Husaria}}) — элітная кавалерыя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая дзейнічала на палёхпалох баёў з пачатку [[16 стагодзьдзестагоддзе|XVI]] да сярэдзіны [[18 стагодзьдзестагоддзе|XVIII]] стагодзьдзястагоддзя, спэцыялізаваласяспецыялізавалася на «праломліваньніпраломліванні» баявых парадкаў варожай коньніцыконніцы або пяхоты канцэнтраваным дзідавым кавалерыйскім ударам<ref>''Академия наук СССР'' [http://books.google.com/books?id=ZSNmAAAAMAAJ&q=Крылатые+гусары&dq=Крылатые+гусары&hl=en&ei=yGuATvaUGvPc4QSz8cm_Dg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA Памятники культуры: Новые открытия], Научный совет по истории мировой культуры. — М.: Наука, — 1985.{{ref-ru}}</ref><ref>''Бегунова А.'' [http://books.google.com/books?id=IlUnAAAAMAAJ&q=польские+гусары&dq=польские+гусары&hl=en&ei=zm-ATuzuD-b04QSLpYi1Dw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEIQ6AEwBA Повседневная жизнь русского гусара в царствование Александра I], Молодая гвардия, — 2000. C.&nbsp;383.{{ref-ru}}</ref>, была падразьдзяленьнемпадраздзяленнем [[АўтарамэнтАўтарамент|народнага аўтарамэнтуаўтарамента]] — наёмнага войска Рэчы Паспалітай.
 
Найбольш шматлікай і баяздольнай часткай войска Рэчы Паспалітай была [[Кавалерыя|кавалерыя]], у якой гусары складалі значную частку<ref name="Марков" />.
 
Астатнія роды войскаў адыгрывалі ў войску Рэчы Паспалітай дапаможную ролю: ўзаемадзеяньнеўзаемадзеянне пяхоты і артылерыі з кавалерыяй было наладжанае дрэнна, таму кавалерыя і самая яе баяздольная частка ''гусарыя'' зьяўлялісяз'ялаліся асноўнай ваеннай сілай тагачаснага войска. Доўгі час ''крылатыя гусары'' няне мелі сабе роўных у [[Эўропа|Эўропе]], іхныя атакі няне раз здабывалі перамогу [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўству Польскаму]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікаму Княству Літоўскаму]]<ref>''Морихин В. Е.'' [http://books.google.com/books?id=9GM0AAAAMAAJ&q=%22Польские+гусары%22&dq=%22Польские+гусары%22&hl=en&ei=uth5TruHEYrYsgbMg4jQDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEkQ6AEwBg Традиции офицерского корпуса России], Гала Пресс: Кучково поле, — 2003. С. 431.{{ref-ru}}</ref>.
 
== Гісторыя гусарыі ==
 
=== ПаходжаньнеПаходжанне тэрміну ===
Паводле адной з вэрсіяўвэрсій у [[10 стагодзьдзестагоддзе|X]] стагодзьдзістагоддзі ў [[Бізантыйская імпэрыяімперыя|бізантыйскіх]] вайсковых статутах згадваецца лёгкая коньніцаконніца, якая называлася ''chosariori'' ці ''chonsariori''. У ёй служылі балканскія найміты, часьцейчасцей за ўсё [[СэрбіяСербія|сэрбысербы]], асноўнымі абавязкаміабавязькамі якіх былі выведка і дывэрсійныя набегі. У сваю чаргу, бізантыйскі тэрмін мог утварыцца ад [[Лацінская мова|лацінскага]] ''cursores'' — так называлася лёгкая коньніцаконніца ў часычасі заняпаду [[Рымская імпэрыяімперыя|Рымскай імпэрыіімперыі]]. У сэрбскайсербскай мове грэцкаегрецкае ''госарыёры'' ператварылася ў ''гусар''<ref >[http://www.etymonline.com/index.php?term=hussar Online Etymology Dictionary] {{ref-en}}</ref> і стала сынонімам слова ''бандыт''. У [[14 стагодзьдзестагоддзе|XIV]] стагодзьдзістагоддзі [[СэрбскаеСербскае царства]] са сталіцай у горадзе [[Рас]] пала, і многія сэрбскіясербскія гусары знайшлі прытулак у [[ВугоршчынаВенгрыя|Вугоршчыне]]&nbsp;— дзе разам з вугорцамі змагаліся з [[Асманская імпэрыяімперыя|асманскай]] экспансіяй. Так у [[Вугорская мова|вугорскай мове]] магло зьявіццаз'явіцца слова [[Гусары|гусар]]<ref name=NS-3-6> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 3-6 {{ref-ru}}</ref><ref name="Soldatenko">''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;17—24. {{ref-ru}}</ref>.
 
Паводле іншай вэрсіі у [[1458]] годзе вугорскі кароль [[Мацьяш Корвін]] загадаў для абароны ад турак сабраць адмысловае коннае апалчэньнеапалчэнне. У яго набіралі па адным жаўнеры з дваццаці двароў — па-вугорску ''husz'' азначае дваццаць<ref name=NS-3-6 />, ''ar''&nbsp;— заробак. Адсюль пайшла назва апалчэнцаў — «гусары».
 
=== СтанаўленьнеСтанаўленне ===
[[Файл:Літвінскі вершнік-гусар.PNG|135пкс|справа|міні|РаньніРанні гусар-[[літвін]]. ''Абрагам дэ Бруйн'', 1575.]]
[[Файл:Deli Lorichs.jpg|110px|left|міні|''Дэлі'' ў парадным строю. Гравюра невядомага мастака, 1576.]]
Найбольш верагодна, што на экіпіраваньнеэкіпіраванне і вонкавасьцьвонкавасць крылатых гусараў аказалі ўплыў турэцкаятурецкая кавалерыя і, асабліва, {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Дэлі (войска)|«''дэлі''»|tr|Deliler}} (літаральна — «вар’яты»). Так зваліся ваяры конных атрадаў, якія ішлі ў авангардзе турэцкайтурецкай арміі. Яны звычайна набіраліся з балканскіх народаў ([[Паўднёвыя славяне|паўднёвых славянаў]], [[Альбанія|альбанцаў]] і г. д.), падуладных [[Асманская імпэрыяімперыя|Асманскай імпэрыіімперыі]]. Дэлі адрозьнівалісяадрозніваліся «вар’яцкай» адвагай, замест дасьпехудаспеху яны насілі шкуры дзікіх зьвяроўзвяроў і ўпрыгожывалі сябе крыламі драпежных птушак. Па прыкладзе ''дэлі'', крылы на шчытах і галаўных уборах сталі насіць вугорскія гусары.
 
Першапачаткова гусары былі лёгкай кавалерыяй і не насілі дасьпехудаспеху. АдзеньнеАдзенне складалася з вугорскага [[кафтан]]у з шнурамі-пятліцамі на грудзёх (будучы [[даламан]]), на які накідваўся футравы плашч-мантыя. Часам гэты плашч замяняла ваўчыная, мядзьведжаямядзведжая альбо леапардавыя шкура. На галаве гусары насілі своеасаблівыя [[ЛямецЛамец|лямцавыяламцавыя]] ці футравыя шапкі, упрыгожаныя пёрамі, вугорскія шапкі-«магеркі» ці мэталёвыметаловы [[Шышак|шлем-шышак]]. Абуткам служылі нізкія жоўтыя боты. Гусары мелі шчыт складанай формы ([[тарча (дасьпехідаспехі)|тарча]]), да якога маглі прыбівацца, на ўзор турэцкіхтурецкіх «дэлі», дэкаратыўныя крылы, вырабленыя зьз пер’я дзікіх птушак. Гусары былі ўзброеныя доўгім кап’ём-пікай (звалася таксама «дрэвам»), шабляйшаблай, звычайна мелі лук<ref name="Vasikiev" />.
 
Першымі польскімі гусарамі былі сэрбысербы<ref name=NS-3-6 />. У [[1500]] годзе некалькі шляхетных сэрбаўсербаў са сваімі невялікімі атрадамі паступілі на службу каралякарала [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] [[АляксандарАлаксандар Ягелончык|Аляксандра]]. Неўзабаве ў гэтыя падразьдзяленьніпадраздзяленні пачалі набіраць вугорцаў, палякаўпалакаў і літвінаў. У сьнежні [[1501]] годугода былі сфармаваныя першыя рэгулярныя роты гусарыі ''hussarorum alias raczev''<ref name=NS-3-6 />.
 
ПалякіПалакі часьцейчасцей выкарыстоўвалі слова ''ussar'', чым ''hussar''. У Польшчы цяжкія гусары пазначаліся абрэвіятурай ''PPTD'' — ''Pancerz, przylbica, tarcza, drzewo'' (кальчуга, шлем, тарча, дзіда)<ref name=NS-3-6 />.
 
=== Росквіт ===
[[Файл:Husaria.JPG|135пкс|справа|міні|Кавалерыя ў [[Бітва пад Воршай|бітве пад Воршай]] (1514)]]
[[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|135пкс|міні|Вялікі [[Карона Каралеўства Польскага|каронны]] харунжы (1605)]]
Гусарыя адыграла вырашальную ролю ў шматлікіх бітвах, у якіх удзельнічала: [[бітва пад Воршай]] у [[1514]] годзе, {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад АбэртынамАбертынам|бітва пры АбэртынеАбертыне|pl|Bitwa pod Obertynem}} ў [[1531]] годзе. Зыход {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад Любешовам|бітвы пры Любешове|en|Battle of Lubieszów}} (1577) прадвызначылі дзеяньнідзеянні гусарыі [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]]. Затым была сэрыя перамогаў у [[Лівонская вайна|ІнфлянцкайІнфланцкай вайне]] (1558—1582), вікторыі над [[Габсбургі|Габсбургамі]] пры {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад Бычынам|Бычыне|en|Battle of Byczyna}} (1588) і над малдаванамі пры {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад Букавам|Букаве|ro|Bitwa pod Bukowem}}<ref name=NS-3-6 /> ў [[1600]] годзе. Рушылі ўсьледўслед трыюмфальныятрыумфальныя перамогі над швэдзкайшвэдскай арміяй пры {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад Кокенгаўзэнам|Кокенгаўзэне|pl|Bitwa pod Kokenhausen}} (1601), якая колькасна пераўзыходзіла, Васэнштайне (1604) і ў [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пры Кірхгольме]] ў [[1605]] годзе, а таксама над расейскаруска-швэдзкайшвэдскай арміяй пры {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад Клушынам|Клушыне|ru|Битва при Клушине}} ў [[1610]] годзе<ref name="Soldatenko">''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. / Лучшая пора польского гусарства — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;3. {{ref-ru}}</ref><ref name="Kismeta">''Podhorodecki L.'' [http://www.kismeta.com/diGrasse/kluszyn.htm Kluszyn 4 July 1610] based on «Sławne bitwy Polaków» (Famous Battles of Poles). {{ref-en}}</ref>. На той час гусары складалі 75%<ref name="Марков">''Марков М.'', «История конницы: От вооружения конницы огнестриельным оружием до Фридриха Великаго». ч. 3. вып. 4. От Густава Адольфа до Фридриха Великаго, — 1887.{{ref-ru}}</ref> ўсёй кавалерыі Рэчы Паспалітай і лічыліся непераможнымі.
 
Найбольшай колькасьціколькасці ў сваёй гісторыі гусарыя Рэчы Паспалітай дасягнула ў [[1621]] годзе — у [[Бітва пад Хоцінам 1621 годугода|Хоцінскай бітве]] яе колькасьцьколькасць склала 8280 чалавек<ref>''Podhorodecki L. '' [http://book.tr200.net/v.php?id=408783 Chocim 1621, seria: Historyczne bitwy], MON — 1988. S.&nbsp;16. {{ref-pl}}</ref>.
 
У бітве пры Клушыне [[Карона Каралеўства Польскага|кароннае]] войска ў складзе 6800 палякаўпалакаў, зьз якіх было каля 5500 гусараў, разьбіліразбілі 35-тысячную расейскуюрускую армію ў складзе якой было каля 5-ці тысяч швэдзкіхшвэдскіх наймітаў Якуба ДэлягардзіДэлагардзі. Вось як гетман Станіслаў Жаўкеўскі апісвае сваю перамогу:
{{Пачатак цытаты}}… на тую іншаземную коньніцуконніцу, злучыўшыся, напалі некалькі нашых ротаў, узброеных пікамі, шаблямішабламі і [[Гусарыя#Іншая зброя|канчарамі]]. КоньніцаКонніца, не падтрыманая расейскайрускай і нямецкай пяхотай, не магла выстаяць і пусьціласяпусцілася ў свой ​​табар …{{Канец цытаты}}
На іх плячох гусары ўварваліся ў расейскірускі лягерлагер.
 
ПасьпяховаПаспяхова дзейнічала гусарыя супраць расейцаў і туркаў у [[1610]] годзе (г. зв. «шчасьлівы год»)<ref>''Cefalli S.'' Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego: Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.: Poznari — 1864. T.&nbsp;II. {{ref-pl}}</ref>. Гусары адыгралі вырашальную ролю ў {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад Тржыцыянам|бітве пры Тржыцыяне|en|Battle of Trzciana}} (1629), была здабытая перамога над татарамі ў {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад Львовам (1675)|бітве пад Львовам|en|Battle of Lwów}} (1675).
 
[[Ян Сабескі]] перад пагрозай асманскага ўварваньняўварвання фармаваў усё новыя гусарскія роты, пры ім у гусараў была перафармаваная лёгкая коньніцаконніца. У звароце да [[сейм]]у ён называў гусараў «касьцякомкасцяком ваеннай салдацкай сілы … ейнайяе аздобай і абаронай … падобнай да якой не знайсьцізнайсці ў ніводнай іншай краіне». У [[1683]] годзе польскія гусары выступілі на дапамогу абложанай туркамі [[Вена|Вене]] і заслужылі рэпутацыю «адважнейшых з ваяроў, што калі-небудзьнебудз траплялісятраплаліся пад сонцам<ref>Scanderbeg redivivus, London, Printed by H.C. for Wil Bateman — 1684. P.&nbsp;141.{{ref-en}}</ref>».
 
[[Бітва пад Венай 1683 годугода|Бітва пад Венай]] стала апошняй значнай перамогай гусарыі пад камандаваньнемкамандаваннем каралякарала [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Пагроза заваяваньнязаваявання Заходняй Эўропы мусульманскай Асманскай імпэрыяйімперыяй была зьнятаязнятая. Аднак эканоміка Рэчы Паспалітай была падарваная, салдаты не атрымлівалі жалаваньняжалявання больш за дзесяць год<ref name=NS-3-6 />. Адбылося паслабленьнепаслябленне саюзнай дзяржавы, што неўзабаве, па гістарычных мерках, прывяло да таго, што тэрыторыя Рэчы Паспалітай была падзелена паміж суседзямі.
 
=== Заняпад ===
З разьвіцьцёмразвіццём [[Пальная зброя|пальнай зброі]] і [[Артылерыя|артылерыі]], да пачатку [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII]] стагодзьдзястагоддзя цяжкая коньніцаконніца пачала зьнікацьзнікаць са складу заходнеэўрапейскіх войскаў. Рэфармаваныя арміі заходнеэўрапейскіх дзяржаваў пасьпяховапаспяхова супрацьстаялі гусарыі, пры сутыкненьняхсутыкненнях зьз імі гусары сталі малаэфэктыўным [[Анахранізм|анахранізмам]]<ref name="Soldatenko" />. У жніўні [[1622]] годугода пад [[Елгава|Мітаў]] гусары нават няне здолелі пачаць атаку, прыціснутыя агнём швэдзкайшвэдскай артылерыі і стрэльбаў:
{{Цытата|Я скакаў адна ад адной роты… абяцаючы весьцівесці салдатаў асабіста, пагражаючы ім шыбеніцай, прывабліваючы іх узнагародамі, але нічога не дапамагала!|[[Гетман польны літоўскі]] [[Крыштап Радзівіл]]}}
 
Падобныя сцэны паўтараліся ў [[1626]] годзе пад [[Гнеў (горад)|Гневам]]<ref name="Teodorczyk">'' Cichowski J., Szulczyński A.'', Bitwa pod Gniewem (22.IX-29.IX-1.X 1626) Husaria — wyd. II. — Warszawa, 2004. {{ref-pl}}</ref>, пры [[Дыршаў]] (1627), у гады «[[ШвэдзкіШвэдскі патоп|швэдзкагашвэдскага патопу]]» (1655—1658). Аднак самы адчувальны ўдар па гусарыі нанесьлі [[Украіна|ўкраінскія]] [[казакі]]<ref name=NS-32> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 32 {{ref-ru}}</ref>. Кавалерыя мала што магла супрацьпаставіць казацкай тактыцы [[ГуляйГулай-горад|гуляйгулай-горадугорада]] і шквальнаму стрэльбаваму агню. У [[1652]] годзе ў {{артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Бітва пад Батогам|бітве пад Батогам|pl|Bitwa pod Batohem}} колер польска-літоўскага гусарства трапіў у палон і быў закатаваны.
 
Раўнінны краявід Рэчы Паспалітай і неабходнасьцьнеабходнасць ваяваць з туркамі, татарамі і расейцамірускімі на доўгі час падоўжылі выкарыстаньневыкарыстанне гусараў. Але ў рэшце рэшт у [[1775]] годзе сойм пастанавіў скасаваць гусарыю. Крылатых гусараў замянілі больш эфэктыўныя, мабільныя, узброеныя лёгкай пікай [[Уланы|уланы]].
 
== Тактыка ==
=== Падрыхтоўка ===
[[Файл:Rolka Sztokholmska 2.jpg|значак|Уезд вясельнай працэсіі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] (1605).]]
[[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|значак|Атака гусарыі ў бітве пад Клушынам (1610), побач зьз леапардавымі накідкамі на карціне і накідкі-''кілімы''.]]
АбавязакАбавязьак падрыхтоўкі байцоў роты асабіста ўскладаўся на [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістра]].
 
Найбольш важным навыкам гусара было дасканалае валоданьневалоданне пікай і ўпэўненаеўпеўненае кіраваньнекіраванне канём, бо на практыцы вершніку часта прыходзілася на поўным скаку кіраваць аднымі нагамі. Гэтыя ўменьніўменні адточваліся адмысловымі практыкаваньняміпрактыкаваннямі, як то: скок ў сядло (не кранаючыся пры гэтым сядзельнай лукі); разварот пасьляпасля галопу ў акрэсьленымакрэсленым крузе малога дыямэтрудыяметра; узьняцьцеузняцьце зьз зямлі пікай шапкі ці перахват пікай пярсьцёнкапярсцёнка, усталяванага на козлах. Папулярнымі на пачатку [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII]] стагодзьдзястагоддзя былі гусарскія турніры накшталт сярэднявечных рыцарскіх. Вельмі эфэктна і вельмі небясьпечнанебяспечна гусары адпрацоўвалі імітацыю атакі — лоб у лоб трымаючы дзіды наперавес, дзьведзве сьценкісценкі вершнікаў несьліся насустрач: пры гэтым кожны гусар павінен быў трапіць у прамежак у супрацьлеглым шыхце між суседнімі коньнікаміконнікамі, нікога пры гэтым не параніўшы выцягнутай пікай і пільнаваць, каб не параніцца самому<ref name=NS-22> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 22 {{ref-ru}}</ref>.
 
=== Атака ===
Для атакі [[харугва]] гусараў шыхтавалася ў тры і больш шэрагі. Першыя шэрагі складалі самыя вопытныя і добра ўзброеныя [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|таварышы]], а заднія — іх [[Гусарыя#склад і шыхт харугвы|пачтовыя]], якія разьвіваліразвівалі посьпехпоспех у выпадку прарыву варожага шыхту.
 
Атака пачыналася з адлегласьціадлегласці прыблізна у 100 крокаў ад непрыяцелянепрыяцела. Спачатку вершнікі ехалі ''крокам-алюрам'', потым — ''трушком'', затым — ''галопам'', а на адлегласьціадлегласці некалькі крокаў ад ворага першы шэраг пераходзіў у ''кар’ер''<ref>''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;27. {{ref-ru}}</ref>.
 
Гэткі нарастаючы тэмп атакі дазваляўдазвалаў зьберагчызберагчы сілы коней і зьнізіцьзнізіць страты ад пальнай зброі ворага, якая была эфэктыўна толькі на блізкай дыстанцыі. Акрамя гэтага, існуе вэрсія, што падчас атакі коньнікіконнікі ад флянгаўфлангаў зьмяшчалісязмяшчаліся да цэнтру харугвы (некаторыя летапісцы згадваюць нават аб шыхце «калена ў калена»), тым самым, нібыта, павялічваючы шчыльнасьцьшчыльнасць і сілу ўдару. Аднак пералік камандаў, падаваных пры атацы, абвяргае гэтую гіпотэзу. Шэрагі змыкаліся яшчэ да атакі, а не падчас яе.
 
Войцэх Ракаўскі ў сваёй «Пабудцы годным сынам» ({{мова-pl|Pobudka zacnym synom}}, (1620)) дае такія інструкцыі датычна атакі гусараў:
{{Пачатак цытаты}}Ток{{Заўвага|Ток — рукаў або сапажок, прымацаваны да сядласядля вершніка-кавалерыста, у які ён прыстаўляепрыстаўлае піку, каб не трымаць яе на вісу адной рукой.}} павінен быць падвешаны да сядласядля справа. Гусарская атака дзідай заўсёды адбываецца з выкарыстаньнемвыкарыстаннем току. Не паварочвай налева, сядзі прама … Дзіду апусьціапусці на ўзровень шыі каня. Атакуй, прышпорвай каня, цэлься суперніку ў пупок<ref>''Rakowski W.'', [http://literat.ug.edu.pl/grafika/pobud.htm Pobudka zacnym synom Korony Polskiey do służby woienney], Polska Biblioteka Internetowa. {{ref-pl}}</ref>.</blockquote>{{канец цытаты}}
ПасьляПасля першага ўдару дзідамі, якія часта ламаліся або гублялісягублаліся, гусары пераходзілі ў бліжні бой, пускаючы ў ход вісячыя на правай руцэ на цемлякуцемлаку{{Заўвага|ЦямлякЦямлакпятляпятла ці шнур на рукаяці клінковай зброі, адзяваўсяадзяўваўся на руку дзелядзела прадухіленьняпрадухілення страты зброі.}}<ref>''ТемлякТемлак'' // [http://slovari.yandex.ru/%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA/ Большая советская энциклопедия] {{ref-ru}}</ref> [[Гусарыя#УзбраеньнеУзбраенне|палаш]]ы ці іншую зброю, якая адпавядала гушчыні схваткі, а таксама рыштунку і ўзбраеньнюўзбраенню праціўніка.
 
У бітве ў адкрытым полі часта ўсё вырашала адна атака гусарыі. Калі прарваць шыхт зьз першага разу не ўдавалася, то супраціўленьнесупраціўленне ворага ламалася пасьлядоўныміпаслядоўнымі хваляміхваламі кавалерыі. Напрыклад, у [[Бітва пад Клушынам|бітве пры Клушыне]] гусары атакавалі 7 разоў. Каманды падаваліся пры дапамозе сыгналаўсігналаў трубы або праз конных ардынарцаў. [[Гетман]]ы асабіста ўдзельнічалі ў бітвах, нярэдка ў першых шэрагах.
 
ПасьляПасля таго, як шыхт быў прарваны, гусары секлі і гналі ворага. Аднак у момант пералому бітвы статут патрабаваў асьцярожнасьціасцярожнасці і абачлівасьціабачлівасці, забараняючы самачынныя атакі. Асабліва гэта тычылася баёў з [[Татары|татарамі]] і [[Казакі|казакамі]], якія часта практыкавалі прытворнае адступленьнеадступленне. Таго, хто ў ходзе бою кідаўся на здабычу, статут прадпісваў забіваць на месцы<ref>''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;29. {{ref-ru}}</ref>.
 
=== Каманды ===
Пры атацы паводле гетманскага дэкрэту ад [[1704]] годугода ротмістарротмістр падаваў наступныя каманды{{Заўвага|СьпісСпіс каманд утрымліваецца ў «гетманскім дэкрэцедэкреце» ад 1704 годугода, выдадзеным, відаць, гетманам Гіеронімам Любамірскім.}}<ref name=NS-27> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 27 {{ref-ru}}</ref>:
 
* Замоўкнуць! ({{мова-pl|Uciszcie się!}});
* Насунуць шапкі! ({{мова-pl|Naciśnijcie czapki!}}) — каманда падавалася салдатам бяз шлемаў. Лічылася ганьбай страціць шапку пад час бою;
* СьціснуцьСціснуць калена з каленам! ({{мова-pl|Ściśnijcie kolano z kolanem!}});
* Шаблі на цемлякіцемлакі! ({{мова-pl|Szable na temblaki!}}) — пры атацы дзідамі;
* Шаблі ў руку! ({{мова-pl|Szable w ręku!}}) — пры атацы шаблямішабламі;
* Далей! ({{мова-pl|Dalej!}}) — харугва пераходзіла на лёгкі ''трушок'', праходзячы палову адлегласьціадлегласці да суперніка;
* Злажыць пікі! ({{мова-pl|Złóżcie kopie!}}) — пры атацы пікамі, непасрэдна перад таранным ударам. Па гэтай камандзе пікі апускаліся гарызантальна на ўзровень конскай галавы, харугва пераходзіла ў поўны ''галоп''.
 
== УзбраеньнеУзбраенне ==
Комплекс ўзбраеньняўзбраення і рыштунку гусара фармаваўся пад моцнымі вугорскім і турэцкімтурецкім уплывамі<ref name=NS-3-6 />.
 
=== Піка ===
Галоўнай зброяй гусарыі была адмыслова вырабленая рыцарская дзіда — піка даўжынёй ад 3,6 да 6,2 м<ref>''Sikora R.'' Z dziejów husarii,ERICA Instytut Wydawniczy —2010 s. 28. {{ref-pl}}</ref>), полая ад сярэдзіны да наканечніка, з аздобленай медзьдзюмеддзю шарападобнай гардай{{Заўвага|Такую гарду замежныя сучасьнікісучаснікі называлі яблыкам ({{мова-fr|pomme}}), а палякіпалакі'' galka'' — «шарык». Піка была аднаразовай зброяй. Яе дрэўка рабілася з таннай і лёгкай драўніны — хвоі ці елкі. Францускі інжынэрінжынер і картограф дэ БоплянБоплан згадваў, што піка мела поласьцьполасць толькі да «яблыка», а ніжняя частка дрэўка была суцэльнай. Рэканструктары прыйшлі да высновы, што канец пікі вырабляўсявыраблаўся з дзьвюхдзвюх паловак, у якіх выдзёўбвалася пустата, а потым палоўкіпалёўкі злучаліся сухажыльлямісухажылламі, шаўковымі ніткамі і моцным клеем.}} і рознакаляровым «прапарцом», аднолькавым для кожнай харугвы<ref name="Boplan1" />. Дзіда гусарыі была значна даўжэйшай за сваіх папярэднікаў, але пры гэтым лягчэйшайлагчэйшай (каля 2,5 кг). НемалаважнаНемаляважна, піка была даўжэй за пікі непрыяцелянепрыяцела і гусар меў магчымасьцьмагчымасць паваліць [[пікінэр]]а, перш чым той пратне пікай гусара.
 
ЗабесьпячэньнеЗабеспячэнне гусарыі пікамі заўсёды ўяўлялаўяўлала праблему, бо пасьляпасля першай жа атакі большасьцьбольшасць зьз іх ламалася ці заставалася на полі бою.
{{Цытата|Нам вельмі патрэбныя гусарскія пікі, якіх ні ў каго не засталося, а тут здабыць іх вельмі цяжка...|Ліст гетмана Яна Збароўскага каралю праз 3 тыдні пасьляпасля бітвы пад Любешовам, [[1577]] год.}}
{{Цытата|Мы паламалі ўсе нашыя дзіды, я сумняваюся ці ўдасца Вашай ВялікасьціВялікасці хутка пераўзброіць войска.|Ліст гетмана Станіслава Канецпольскага каралю пасьляпасля бітвы пры ''Тшычане-Хонігфэльдзе'', [[1629]] год.}}
 
=== Іншая зброя ===
[[Файл:Outfit of cuirassier.JPG|значак|Экіпіроўка і зброя крылатага гусара, Нацыянальны музэймузей [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь.]]]]
Акрамя пікі, да ўзбраеньняўзбраення [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|таварыша]] гусарыі ўваходзілі<ref name="Boplan1" /><ref>''Квитковский Ю. В. '', [http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское оборонительное вооружение], М.:&nbsp;Наука, 1994. {{ref-ru}}</ref><ref name="Boplan1" />:
* [[Канчар]] ({{мова-pl|Koncerz}}) — від мяча, характаразуецца вельмі даўгім (да 1,5 м<ref name=autogenerated1>[http://territa.ru/load/23-1-0-2061 Военно-исторический альманах «Новый Солдат» № 192 «Венгерские Гусары 1756—1815»], Артёмовск, 2002, С. 7{{ref-ru}}</ref>), выключна колючым клінком, трох- ці чатырохграннага сячэньнясячэння. Мог выкарыстоўвацца замест пікі, калі гусар губляўгублаў ці ламаў сваю асноўную зброю<ref>Бохан Ю. Канчар // Вялікае княства Літоўскае: ЭнцыкляпэдыяЭнцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: КадэцкіКадецкі корпус — Яцкевіч. — Менск: Беларуская ЭнцыкляпэдыяЭнцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 39.</ref>. Канчар падвешваўся на сядле пад правым ці левым каленам.
* [[Палаш]] — ({{мова-tr|pala}} — меч) — рубяча-колючая лязоваялазовая халодная зброя з шырокім да канца, прамым ці зьлёгкузлёгку загнутым і даўгім — да 100 см — клінком, які можа мець двухбаковае (раньніяраннія ўзоры), часьцейчасцей за ўсё — аднабаковае або паўтарачнае завострываньнезавострыванне. Гусары абавязаныабавязьаны былі па статуту пасьляпасля першай атакі (што звычайна аўтаматычна азначала страту асноўнай зброі — пікі) дастаць палаш і працягваць бой з дапамогай яго<ref>''Палаш'' // Военно-энциклопедический словарь. Москва, 1984 г. {{ref-ru}}</ref><ref name=NS-29> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 29 {{ref-ru}}</ref>.
* [[ШабляШабла]]-карабелякарабела — больш тонкая і лёгкая шабляшабла, звычайна з багата аздобленай срэбрам і смарагдамі рукаяцьцю. Была дэкаратыўным элемэнтамэлементам і выкарыстоўвалася шляхтай у большай ступені дзелядзела ўпрыгожаньняўпрыгожання<ref>Бажэнаў Ю., БасінБасын Я. КарабеляКарабела // Вялікае княства Літоўскае: ЭнцыкляпэдыяЭнцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: КадэцкіКадецкі корпус — Яцкевіч. — Менск: Беларуская ЭнцыкляпэдыяЭнцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 47.</ref>.
* [[Кінжал]] ({{мова-ar|خنجر}}, ''Ханджар''), ці, на земляхземлах [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], ''Пуйнал'' ({{мова-it|Pugnale}}) — кароткая клінковая зброя, прызначаная для колючага ўдару<ref>Бохан Ю. Кінжал // Вялікае княства Літоўскае: ЭнцыкляпэдыяЭнцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: КадэцкіКадецкі корпус — Яцкевіч. — Менск: Беларуская ЭнцыкляпэдыяЭнцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0. С. 95.</ref>. Мацаваўся на баку — яго можна было выкарыстоўваць пасьляпасля прарыву варожага шыхту, калі трэба было секчыся з ворагам ў цеснай схватцы.
* [[Булава]] — зброя блізкага бою, з мэталёвымметаловым акруглым ці шматгранным навершам і драўлянай (радзей мэталёвайметалёвай) рукаяцьцю. Ня выключана для баявых патрэбаў выкарыстаньневыкарыстанне на навершы шыпоў, у ВКЛ часта выкарыстоўваліся булавы з навершам у выглядзевыгладзе кубу<ref>Бохан Ю. Булава // Вялікае княства Літоўскае: ЭнцыкляпэдыяЭнцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Менск: Беларуская ЭнцыкляпэдыяЭнцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4. С. 355.</ref>.
* [[Надзяк]] ({{мова-pl|Nadziak}}), ''Наджак'', ''КлявецКлавец'', ''Чакан'' — ручная халодная зброя, зьз сякерападобнай баявой часткай у выглядзевыгладзе дзюбы з аднаго боку, байка зьз іншага. РазьлічаныРазлічаны на прабіцьцёпрабіццё дасьпехудаспеху вострым канцом ці на раздрабляльныраздраблальны ўдар абухом. ЧасьцякомЧасцяком выкарыстоўваўся шляхтай у паўсядзённым жыцьціжыцці ў якасьціякасці посаху, які мог вокамгненна ператварацца ў эфэктыўную зброю<ref>''Клевец'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{ref-ru}}</ref><ref>''Чекан'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.moscowtrainings.ru/sablya.htm Польское наступательное вооружение] {{ref-ru}}</ref>.
* Адназарадныя [[пісталет]]ы ў ольстрах у сядзельнай лукі́ або — укарочаны [[мушкет]], нярэдка [[лук]] з калчанам{{Заўвага|[[Падкаморы]] Сандамірскі і сьведкасведка падзеяў, Станіслаў Дунін-Карвіцкі (1640—1728) адзначае, што многія гусарскія ''таварышы'' насілі лук нават у [[18 стагодзьдзестагоддзе|XVIII]] стагодзьдзістагоддзі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], выклікаючы тым самым зьдзіўленьнездзіўленне ў эўрапейцаў. }}<ref name=NS-15> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 15 {{ref-ru}}</ref>.
 
{{панарама|Koncerz.png|800px|<center><small>Канчар — клінок (130—160 см) трохграннага сячэньнясячэння, з закрытай гардай. Канчар гусары выкарыстоўвалі, як асноўную зброю для атакі пасьляпасля страты пікі, альбо перасьледуючыпераследуючы ўжо ўцякаючага ворага. Канчаром можна было паразіць нават ляжачагалажачага на зямлі праціўніка<ref name="Марков" />.</small></center>}}
 
== ЗасьцерагальныЗасцерагальны рыштунак ==
ЗасьцерагальныЗасцерагальны рыштунак крылатага гусара складалі, галоўным чынам, элемэнтыэлементы<ref name="Boplan1" />:
* [[Шчыт (зброя)|Шчыт]] — вялікі асымэтрычныасіметрычны «балканскі» шчыт быў звычайнай рэччу гусарскай экіпіроўкі [[16 стагодзьдзестагоддзе|XVI]] стагодзьдзястагоддзя. Такі шчыт пры добрым аглядзеагладзе бараніў шыю вершніка ад шабельнага ўдару. Менавіта на шчыце спачатку маляваліся птушыныя крылы і мацаваліся страўсіныястраўсыныя пёры. ПазьнейПазней, пры [[Баторы]]і, ад шчыта адмовіліся на карысьцькарысць мэталёвыхметаловых нагруднікаў <ref name=BelDumka>[http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_491771.pdf Беларуская думка], ліпень 2009 — С.65</ref>.
* [[Кальчуга]] зьз зярцалам{{Заўвага|Зярцала — круглая дэталь засьцерагальнагазасцерагальнага рыштунку, прызначаная для прыкрыцьцяпрыкрыцця грудзяў і жывата ваяра. Звычайна зярцала было дадатковым (не самастойным) элемэнтамэлементам рыштунку, мацуючыся да панцыра.}} ці безьбез яго. Кальчуга, ці яе разнавіднасьцьразнавіднасць ''бехцярэцбехцярец'' (замест кольцаў выкарыстоўваліся дробныя пласьцінкіпласцінкі<ref>Кирпичников А. Н. [http://medievalrus.livejournal.com/203171.html Военное дело на Руси в XIII—XV вв]. — Л.: Наука, 1976. {{ref-ru}}</ref>) выкарыстоўвалася гусарыяй да канца [[16 стагодзьдзестагоддзе|XVI стагодзьдзястагоддзя]].
* [[Кіраса]] ({{мова-fr|Cuirie}} — скураны нагруднік), ці толькі яе пярэдняя частка ''нагруднік'' — галоўны элемэнтэлемент пласьціннагапласціннага дасьпехудаспеху, з таўшчынёй брані 2—3,5 мілімэтрыміліметры, які прыкрывае торс ваяра. Прыйшла на зьменузмену кальчугам пасьляпасля рэфармаваньнярэфармавання войска [[Стэфан Баторы|Стэфанам Баторыям]]<ref name=BelDumka></ref> і стала абавязковаюабавязьковаю часткаю ў экіпіроўцы гусара.
* [[Капалін]] ({{мова-pl|Kapalin}}) ці ''ерыхонка'' — напаўсфэрычнынапаўсферычны шлем з брылёмбрылом, прылбіцай, навушамі і павялічаным наносьнікамнаноснікам (у некаторых варыянтах выкананых у выглядзевыгладзе зьвярынайзвярынай маскі). Гэты тып шлема прыйшоў на землі Рэчы Паспалітай з Вугоршчыны, дзе ў сваю чаргу ўзьнікўзнік на аснове ўсходніх шлемаў-''шышакоў''.
* Акрамя вышэйпералічанага дасьпехдаспех гусара складалі: ''наручы'', ''сталёвыясталовыя нагавіцы'' на сьцёгнысцёгны, ''накаленьнікінакаленнікі'', кальчужныя або абробленыя жалезам скураныя ''пальчаткі''.
 
<gallery perrow=6>
Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|Вугорскі шчыт, над ім узор ''ерыхонкі'', правобразу [[капалін]]а. Падобныя шчыты выкарыстоўвася гусарамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] ў [[16 стагодзьдзестагоддзе|XVI ст.]]
Файл:MWP Husaria szyszak 16 wiek.jpg| Шлем-шышак гусара, [[16 стагодзьдзестагоддзе|XVI ст.]] МузэйМузей [[Войска Польскае|Войска Польскага]], [[Варшава]].
Файл:MWP_Pancerni_2_polowa_17_wieku.jpg|Кальчужны дасьпехдаспех быў звычайным рыштункам беднай гусарыі да рэформы Баторыя, пазьнейпазней насіўся ў асноўным панцырнымі [[Казакі|казакамі]].
Файл:Zbroja_lamelkowa1.jpg|БехцярэцБехцярецдасьпехдаспех , які быў ва ўжытку сярод гусараў, пасьляпасля рэформы Стэфана Баторыя быў заменены на латную кірасу.
Файл:Zbroje husarskie.JPG|Латны гусарскі дасьпехдаспех, асабліва папулярны ў Літве і ў Польшчы і часта аздабляныаздабланы крыламі за сьпінайспінай. МузэйМузей Войска Польскага, Варшава.
Файл:Polish cavalry armour XVI-XVII century.png|ДасьпехДаспех ''таварыша'', пакрыты шкурай леапарда, пахолікі насілі таньнейшыятаннейшыя ваўчыныя ці рысіныярысыныя шкуры.
Файл:MWP zbroje husarskie 2.jpg|Гусарскі дасьпехдаспех [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII ст.]] з мэталёвыміметаловымі наручамі, г. зв. ''карвашы'' ({{мова-hu|karwasze}}).
Файл:MWP husaria zbroja typu 'anima'.jpg|Кіраса заможнага гусарскага ''таварыша'' ў стылі «Аніма» ([[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] стыль).
Файл:Karacena.JPG|Карацэна (скураны панцыр з мэталёвыміметаловымі пласьцінкаміпласцінкамі) [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]], стылізаваная пад дасьпехдаспех [[сарматы|сармацкага]] цяжкога вершніка.
</gallery>
 
=== Вопратка і вупраж ===
''Таварыш'' быў апрануты звычайна ў сіняесыняе ці, больш дарагое, чырвонае адзеньнеадзенне, на ногі апранаў высокія скураныя жоўтыя, часам барвовыя ці чорныя, боты са [[шпоры|шпорамі]]. Боты польскага тыпу мелі прыбітыя шпоры, нямецкага — здымныя. Сядло ўжывалася ўсходняга тыпу, ў багатых шляхціцаў было аздобленае [[аксаміт]]ам, з падхвоснымі рамянямі для паляпшэньняпаляпшэння апоры вершніка пры дзідавым удары.
 
Багатыя гусарскія афіцэры і ''таварышы'' ўражвалі іншаземцаў усходняй пышнасьцюпышнасцю свайго ўбраньняўбрання і строю, сабалінымі, куніцавымі і бабровымі шапкамі, бліскучымі шлемамі з раскошнымі [[плюмажплумаж]]амі, аздобленымі [[золата]]м, [[срэбра]]м і каштоўнымі камянямі, дарагой зброяй.
 
Экзатычнай дэтальлюдэталлю экіпіроўкі гусарыі была абавязковаяабавязьковая [[леапард]]авыя шкура. З-за дарагоўлі і рэдкасьцірэдкасці, шкуры ''таварышам'' купляўкуплаў ротмістарротмістр. Часам бралі шкуру іншай жывёлы і малявалі на ёй плямыпламы. Пахолікі замест леапардавых насілі ваўчыныя ці мядзьведжыямядзведжыя шкуры або каляровыя накідкі — ''кілімы''<ref name="Vasikiev" />.
 
=== Коні ===
[[Файл:Siodla 17 wiek caly garnitur.jpg|185пкс|міні|Сядло і вупраж таварыша, [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII ст.]]]]
У гусарыі выкарыстоўваліся коні, выведзеныя зьз мясцовых пародаў з прымешкам усходніх: турэцкайтурецкай, туркмэнскайтуркменскай, пэрсыдзкайперсідскай і г.д. Гэта былі трывалыя і хуткія коні, здольныя працяглы час несьцінесці на сабе вагу да 100 кіляграмаўкілаграмаў (сярэдняя маса вершніка разам з рыштункам) і, у выпадку патрэбы, адразу пасьляпасля маршу ўступіць у бой. У [[1568]] годзе [[Папа Рымскі|Папскі]] [[нунцый]] Рудж’еры адзначаў, што «польскія коні даволі рослыя, больш марудныя за турэцкіхтурецкіх, хоць дужэйшыя і прыгажэйшыя за іх». Тут жа ён дадаваў, што літоўскія рысакі «нашмат меншыя і слабейшыя за польскіх»<ref name=NS-21> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 21 {{ref-ru}}</ref>.
 
Конь быў асноўным выдаткам на экіпіроўку гусара і каштаваў мінімум 200 [[Талер|талераў]]. Звычайна ''таварыш'' меў па некалькі коняў: два-тры, сустракаліся нават чатырохконныя ''таварышы''. Коні мяняліся ў залежнасьцізалежнасці ад умоваўумоў і патрэбы ў тых ці іншых дзеяньняхдзеяннях. Выдача ці продаж гусарскага каня за мяжу не дазвалялісядазвалаліся пад пагрозай сьмяротнагасмяротнага пакараньняпакарання<ref>''Sawicka Z.'' Koń w życiu szlachty. S. 46-50.{{ref-pl}}</ref><ref>''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S. 97. {{ref-pl}}</ref>.
 
=== Крылы ===
[[Файл:Polish Hussar half-armour Winged Riders.jpg|185пкс|міні|Гусарскі дасьпехдаспех з крыламі, сяр. [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII ст.]], Нацыянальны МузэйМузей у [[Кракаў|Кракаве]].]]
ДзеляДзела ўпрыгожваньняўпрыгожвання, а таксама для застрашэньнязастрашэння ворага гусары ў чыне ''таварыша'' насілі за плячыма «крылы» з арліных пёраў на лёгкай драўлянай раме. Адно альбо два «крылы» мацаваліся да сядласядля ці да дасьпехудаспеху гусара.
 
Першае сьведчаньнесведчанне аб зьяўленьніз'яленні крылаў у гусараў адносіцца да [[1533]] годугода, калі тры вершнікі зьявілісяз'явіліся з крыламі за сьпінайспінай на вясельлівяселлі каралякарала [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II]] у Кракаве. Ў [[1574]] годзе пры каранацыі [[Генрых Валуа|Генрыха Валуа]] засталося такое апісаньнеапісанне, пакінутае замежным госьцемгосцем:
{{Цытата|…[Гусары] маюць звычай упрыгожваць сябе і сваіх коней вялікімі плюмажаміплумажамі, але не са страўсавых пёраў, як гэта прынята ў нас, але ў форме крылаў арла, пазалочаных і настолькі шчыльных, што падышлі б і для маскараду.|шэвалье Гуры дэ Вільмонтэ}}
 
У іншым апісаньніапісанні згадваюцца крылы, прымацаваныя да шчытоў і конскіх грываў. У [[1576]] годзе [[Стэфан Баторы]] правёў ваенную рэформу<ref name=BelDumka></ref> і скасаваў нашэньненашэнне шчытоў, куды часта мацаваліся крылы. Крылы сталі абавязковымабавязьковым атрыбутам гусараў — патрабаваньніпатрабаванні мець крылы зьмяшчаласязмяшчалася ў рэкруцкіх лістах. Да канца [[16 стагодзьдзестагоддзе|XVI]] стагодзьдзястагоддзя крылы перанесьлі на заднюю луку сядласядля, спачатку мацавалася толькі адно крыло, левае, каб не перашкаджаць працы пікай. Да сярэдзіны [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII]] стагодзьдзястагоддзя ў [[Карона Каралеўства Польскага|каронным]] войску сталі пераважаць парныя крылы, прымацаваныя наўпрост да сьпіныспіны гусара. Кансэрватыўныя літвіны, аднак, па-ранейшаму звычайна выкарыстоўвалі «стары» тып крыла. Тагачасны гісторык і сьведкасведка Енджэй Кітовіч{{Заўвага|Енджэй Кітовіч ({{мова-pl|Jędrzej Kitowicz}}) (1727 [1728] — 1804) — польскі гісторык і мэмуарыстмемуарыст. Правёў частку жыцьцяжыцця ў лягерахлагерах барскіх канфэдэратаў. У 1771 паступіў у духоўную сэмінарыю ў Варшаве. Калякаля 1777 стаў ксяндзом. Рэшту жыцьцяжыцця правёў [[пробашч]]ам прыходу ў Жэчыцы ({{мова-pl|Rzeczyca}}).}} адзначае:
{{Пачатак цытаты}}Літоўскія гусары,.. сеўшы на каня, зьлевазлева мацуюць вялізнае крыло, вырабленае з страўсавага пер’я. Крыло закрывае ўвесь левы бок каня і вершніка да лыткі<ref name=NS-17-19>''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 17-19 {{ref-ru}}</ref>.{{Канец цытаты}}
 
Існуюць таксама меркаваньнімеркаванні, у тым ліку і сучасьнікаўсучаснікаў, што крылы падчас нападу стваралі шум і палохалі коняў суперніка, нібыта абаранялі ад шабельных удараў ззаду, а таксама перашкаджалі накідваньнюнакідванню аркана.
 
Падчас свайго візытувізіту ў Рэч Паспалітую ў [[1588]] годзе [[Папа Рымскі|папскі]] легат Іпаліто Альдобрандзіні сьцьвярджаўсцвярджаў, што крылы запалохваюць коней праціўніка і абараняюць вершніка ад шабельных удараў. Вэрсія пра перашкоду ад накідваньнянакідвання аркану паўстала ў [[1949]] годзе і была прапанаваная Т. Тылінгерам<ref name=NS-17-19></ref>.
 
Некаторыя заходнеэўрапейскія аўтары [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII]] стагодзьдзястагоддзя прыпісвалі крылам нейкі «шумавы» эфэкт, які ўзьдзейнічаўўздзейнічаў на ворага падчас атакі.
 
{{Цытата|СьцьвярджаюцьСцвярджаюць, што шум тых крылаў палохае коняў непрыяцелянепрыяцела і дапамагае разьбіцьразбіць ягоныяягоя шэрагі<ref name="Cichowsky">''Cichowsky J., Szulczynski A.'' Husaria. Warszawa — 1977. S.&nbsp;105. {{ref-pl}}</ref>.|Франсуа д'Алерак, які наведаў Рэч Паспалітую ў [[1689]] годзе.}}
 
У гэтым сьцьвярджэньнісцвярджэнні, відаць, ёсьцьёсць сэнс, хоць страх на коней суперніка відавочна наводзілі няне толькі шапаценьнешапаценне пёраў, але йі зьвярыныязвярыныя шкуры, накінутыя на сьпіныспіны вершнікаў, якія атакавалі, і прапарцы на дзідах, якія з асаблівым шумам калыхаліся на ветры. Акрамя такіх функцыяў «застрашэньнязастрашэння», гусарскія крылы, відавочна, няне мелі ніякага баявога прызначэньняпрызначэння. Генрых Вольф з [[Цюрых]]а, які быў сьведкамсведкам каранацыі Стэфана Баторыя ў [[1576]] годзе, адзначаў: {{Пачатак цытаты}}Польскае гусарства было настолькі шчыльна пакрытае скуранымі рамянямі, рысінымірысынымі і мядзьведжымімядзведжымі шкурамі, што здавалася гэта не людзі, а дзікія зьвярызвяры скачуць на крылатых конях<ref name="Sol19">''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;19.</ref>.{{Канец цытаты}}
Ці яшчэ:
{{Цытата|Цяжка не ўсьміхнуццаўсміхнуцца, гледзячы на даўгія крылы, прымацаваныя да сьпіныспіны [у гусараў], ад якіх, аднак, як яны лічаць, спалоханыя коні непрыяцелянепрыяцела кідаюцца на ўцёкі<ref name=autonazwa1>''Ogier К.'' Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz. 1, s. 170. {{ref-pl}}</ref>...|Караль Оґэр, наведваў Рэч Паспалітую ў 1635-1636 гадохгадах.}}
Усе крыніцы сучасьнікаўсучаснікаў гусарыі адзінадушныя ў тым, што наяўнасьцьнаяўнасць крылаў мела мэтай запалохаць праціўніка. Прычым страх наводзіў няне столькі сьвістсвіст, а хутчэй, незвычайны выглядвыглад. Потым крылы ўвогуле страцілі сваю пужаючую ролю і ператварыліся ў свайго роду эмблему роду войскаў. Да канца [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII]] стагодзьдзястагоддзя пёры сталі маляваць нават на дрэўках гусарскіх дзідаў. У апісаньніапісанні цырымоніі [[1646]] годугода словазлучэньнесловазлучэнне «апераныя часткі» выкарыстоўвалася як сынонім да «гусарскіх ротаў» <ref name="Sol19" />.
 
Сярод дасьледнікаўдаследнікаў працягваюцца спрэчкі пра мэтумету нашэньнянашэння крылаў, аднак большасьцьбольшасць лічыць, што крылы былі хутчэй парадным, чым карысным баявым атрыбутам<ref name=NS-17-19/>.
 
Пры здымках [[Ежы Гофман]]ам фільму «[[Агнём і мячом (фільм)|Агнём і мячом]]» пад [[Познань]]ню ў траўні [[1998]] годугода рабілася некалькі дубляўдублаў атакі 50 гусараў. Пры гэтым крылы не выдавалі ніякіх прыкметных гукаў. Быў чутны толькі тупат капытоў і бразганьнебразганне дасьпехудаспеху і зброі<ref name=NS-17-19/>.
 
== Сведчанні сучаснікаў ==
== Сьведчаньні сучасьнікаў ==
Адно з найболей цікавых апісаньняўапісанняў гусарыі пакінуў францускі інжынэрінжынер і картограф ''Гіём дэ БаплянБаплан''. Вось як апісвае ён гусарыю<ref name="Boplan1">''Гийом ЛевасьсерЛевассер де Боплан'', [http://www.drevlit.ru/texts/b/b_boplan2.php Описание Украины] (1660) {{ref-ru}}.</ref>:
{{Пачатак цытаты}}Гусары на службе ў якасьціякасці ўланаў — гэта шляхціцы зьз вялікай маёмасьцюмаёмасцю, якія маюць да 50 тысяч [[ліўр]]аў [прыбытку]. У іх вельмі добрыя коні, самая танныя зьз якіх каштуюць няне меней 200 дукатаў; гэта турэцкіятурецкія коні, паходжаньнемпаходжаннем з [[Анатолія|Анатоліі]], з правінцыі, называнай Караманья (Carmenie). Кожны ўлан служыць на пяці конях; такім чынам, у харугвы з сотні ўланаў ёсьцьёсць толькі 20 ''таварышаў'', якія едуць у адзін рад, так што кожны ўзначальвае [свой] шэраг; наступныя чатыры рады — гэта іх служкі, кожны ў сваім шэрагу. Даўжыня іх дзіды 19 футаў, яна полая, пачынаючы ад лязалаза да яблыка, астатняе зробленая з дужага дрэва; на лязолазо свае пікі яны прымацоўваюць значкі, заўсёды двухколерныя: бела-чырвоныя, сінясыня-зялёныязялоныя або чорна-белыя, даўжынёй у 4—5 локцяў. Гэта робіцца, мабыць, для таго, каб палохаць варожых коняў, бо калі яны [гусары], апусьціўшыапусціўшы дзіды, нясуцца ва ўвесь кар’ер [у атаку], сьцяжкісцяжкі разьдзімаюццараздзімаюцца, апісваючы кругі, і наводзяць жах на непрыяцельскіх коняў, шыхт якіх яны жадаюць прадзерці. Убраныя яны ў панцыры, наручы, накаленьнікінакаленнікі, шлемы і г. д. Узбоч у іх толькі шабляшабла, пад левым сьцягномсцягном палаш, прывязаныпрывязьаны да сядласядля, да правай лукі якога прымацаваны даўгі меч, шырокі ў рукаяцьцірукаяцці і вузейшы да лязалаза, у форме чатырохграньнікачатырохгранніка, для таго, каб можна было калоць таго, хто зваліўся на зямлю, але яшчэ жывога чалавека. Меч мае 5 футаў у даўжыню і круглую галаўню, каб зручней было прыціснуць да зямлі [суперніка] і пракалоць кальчугу; прызначэньнепрызначэнне палаша — секчы целы, а шаблі — біцца зьз яе дапамогай і секчы кальчугу. Яны носяць таксама баявыя сякеры вагой да шасьцішасці фунтаў, якія падобныя выглядамвыгладам да нашай чатырохграннай пікі, вельмі вострыя з доўгай дзяржальняй-рукаяцьцю, для таго каб можна было наносіць удары па варожых панцырах і шлемах, якія разьбіваюццаразбіваюцца ад такой зброі.{{канец цытаты}}
Больш патэтычнае сьведчаньнесведчанне, да якіх звычайна залішне сур'ёзна ставяцца польскія гісторыкі, пакінуў ВэспасыянВэспасіян Кахоўскі у сваёй «ПесьніПесні вызваленай Вене» (1684), апісваючы гусарскую атаку, сьведкамсведкам якой ён быў:
{{цытата|<poem>
Гусары апусьціліапусцілі дзіды,
На лёзахлозах засталося шмат працятых,
ЗьбянтэжаныЗбянтэжаны і застрашоны вораг,
Удараў не пазьбегчыпазбегчы йі не ўхіліцца,
Бо хто знаёмы з тым кап'ём,
Той знае, што пратне і дзьведзве пэрсоныперсоны,
Другія ў паніцы бягуць,
Як мухі перад варам кіпяткім{{Заўвага|Нелітаратурны пераклад.}}.
</poem>}}}}
 
== Камплектаванне ==
== Камплектаваньне ==
[[Файл:Winged hussar, historical reconstruction.jpg|175пкс|міні|''Таварыш'' гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
[[Файл:The captain of hussars.jpg|зьлевазлева|міні|220пкс|[[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|РотмістарРотмістр]] гусарыі, гістарычная рэканструкцыя.]]
Гэты род войскаў патрабаваў асаблівай ваеннай падрыхтоўкі і баявога духу. У гусарыю падбіраліся вопытныя, дужыя, рослыя і сьмелыясмелыя шляхціцы. Служба ў гусарскіх харугвах была вельмі прэстыжнай — афіцэры іншых родаў войскаў лічылі за гонар перавесьцісяперавесціся туды простымі таварышамі. КамплектаваньнеКамплектаванне гусарыі ў [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII]] стагодзьдзістагоддзі заставалася такім жа, як і ў эпоху сярэднявечча. Гэта быў прынцып «таварыскага почту», паводле якога будучы камандзір гусарскай роты-харугвы — [[Гусарыя#Склад і шыхт харугвы|ротмістарротмістр]], атрымаўшы ад каралякарала адмысловую грамату, наймаў на службу ''таварышаў'' зьз ліку рыцараў-шляхціцаў, кожны зьз якіх абавязаныабавязьаны быў прывесьціпрывесці з сабой «сьвітусвіту» (''почт'') у складзе аднаго-двух узброеных слугаў з коньмі. СьвітаСвіта-ваяры, якія называліся таксама ''пахолкамі'' ці ''пахолікамі'' (зброяносцамі) і «чаляднікамічаладнікамі», звычайна набіраліся з дваровых людзей шляхціца ці, калі таварыш быў дастаткова заможным, — з дробнай «убогай» шляхты. Набор у харугву адбываўся на добраахвотнай аснове, для чаго ротмістру даваўся пэўныпеўны тэрмін (з [[1620]] годугода — двухмесячны, лічачы з дня выдачы граматы)<ref name="Vasikiev">''Васильев А.'' [http://kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. С. 2—6.{{ref-ru}}</ref>.
 
Гусарыя была арганізаваная ў харугвы (роты) па 100—200 коней, а на полі бою харугвы аб’ядноўваліся ў ''гуфы ''— атрады, блізкія па колькасьцьколькасць да палкоў (да 400 коней).
 
У рэгістры гусарскай роты кракаўскага ваяводы вялікага гетмана Стэфана Патоцкага на пэрыядперыяд з 1 красавіка і да канца чэрвеня [[1658]] значацца<ref name=NS-10> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 10 {{ref-ru}}</ref>:
* СьвітаСвіта пана ротмістра — 24 коні;
* СьвітаСвіта пана паручніка — 6 коней;
* СьвітаСвіта пана харунжага — 4 коні;
* далей ідуць таварышы, пералічаныя пайменна, 48 зьз якіх са сьвітайсвітай у 3 коні і 2 са сьвітайсвітай у 2 коні.
 
== Склад і шыхт харугвы ==
[[Файл:Ustawienie choragwi husarskiej.png|300px|міні|справа|Шыхт гусарскай харугвы ў часычасі [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]]]]
У часычасі [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] ў другой палове [[17 стагодзьдзестагоддзе|XVII]] стагодзьдзястагоддзя гусарская харугва шыхтавалася наступным чынам: у тры шэрагі, у першым ставіліся найбольш загартаваныязагарфаваныя гусары — [[Таварыш (войска)|таварышы]]. У астатніх шэрагах ставілася г. зв. [[Пахолік|пачтовыя]]{{Заўвага|''Па'''<big>ч</big>'''товыя'' — ({{мова-pl|pochtowi}})) ад польскага ''pochet'' — у літаральным сэнсе сьпісспіс, іншае значэньнезначэнне пачот, сьвітасвіта.}}<ref name="Vasikiev"></ref> (ці, іншыя назвы,: пачот, сьвітасвіта, пахолкі, пахолікі, шэраговыя, шэранговыя) — звычайныя гусары. Асобна выдзялялісявыдзялаліся:
* '''ФлянгавыяФлангавыя''' ({{мова-pl|Skrzydłowi}}) — з правага і левага бакоў ставілася два ''таварышы'' якія падтрымлівалі парадак шыхту. Калі гэта было патрэбна, яны зьмяшчалісязмяшчаліся ў сярэдзіну, наводзілі парадак у апошніх шэрагах, альбо разьяжджалісяразяжджаліся, размыкаючы кавалерыйскую лінію, што павінна было забясьпечыцьзабяспечыць меншыя страты падчас абстрэлу харугвы. Усе ''таварышы'' зьз першага шэрагу раўнялі па флянгавыхфлангавых сваіх коней.
* [[Харунжы]] ({{мова-pl|Chorąży}}) — сьцяганосецсцяганосец, павінен быў трымаць і зьберагацьзберагаць штандар харугвы. У выпадку страты штандару ротмістарротмістр альбо гетман мелі права вынесьцівынесці харунжаму сьмяротнысмяротны вырак. Пад штандарам зьбіралісязбіраліся ''таварышы'' і сьвітасвіта, калі шэрагі былі расьсеяныярассеяныя. Манэўры харунжага паўтаралі ўсе салдаты з харугвы.
* [[РотмістарРотмістр]] ({{мова-pl|Rotmistrz}}) — звычайна разьмяшчаўсяразмяшчаўся з боку ад харугвы, каб быць гатовым весьцівесці яе ў наступ. З пачаткам атакі займаў месца ў тыле: не прымаў непасрэднага удзелу ў бітве, назіраючы за яе ходам зводдаль. РотмістарРотмістр меў уласную сьвітусвіту, таксама разам зьз ім былі трубачы.
* [[Паручнік]] ({{мова-pl|Porucznik}}) — станавіўся з уласнай сьвітайсвітай па іншы бок харугвы, каб сачыць за выкананьнемвыкананнем загадаў ротмістра. Калі сам кіраваў харугвай, ягоныяягоя абавязкіабавязькі выконваў намесьнікнамеснік.
* '''Заяжджаючыя''' ({{мова-pl|Zajeżdżający}}) — два ''таварышы'', якія сачылі за парадкам з тылу харугвы. Калі хтосьці са сьвітысвіты, ці нават з таварышаў, рабіў спробу ўцячы мелі права яго забіць, каб пазьбегнуцьпазбегнуць панікі.
 
Акрамя вышэйпералічаных, на полі бою разам з харугваю абавязковаабавязькова прысутнічалі ротныя музыкімузікі — барабаншчыкі і некалькі трубачоў<ref name=NS-7> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 7 {{ref-ru}}</ref>, і ўзброеныя слугі, якія падносілі гусарам новыя дзіды замест зламаных, а ў выпадку патрэбы самі маглі ўступіць у бой<ref name=NS-26> ''ред. КиселёвКиселов'' В. И. [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // — Артёмовск: военно-исторический альманах «Новый солдат», № 142, — 2002. С. 26 {{ref-ru}}</ref>.
 
== Фармаванне і фінансаванне ==
== Фармаваньне і фінансаваньне ==
У гусарыі служыла найбольш заможная шляхта, яны атрымлівалі найвышэйшы заробак — 51 [[злоты]] «на каня», то бок 7 [[дукат]]аў (эквівалент 400 грамаў срэбра) на вершніка ў кварталкварфал<ref name=NS-10 />.
 
УзбраеньнеУзбраенне, рыштунак, адмысловым чынам выежджаныя коні ''таварыша'' гусарыі каштавалі вельмі дорага — толькі коні сьвітысвіты гусара абыходзіліся яму у гадавое жалаваньнежаляванне<ref name=NS-10 />. Апроч таго, з кожным таварышам гусарыі было 3—12 пачтовых і чэлядзічэладзі да 10 чалавек ці больш. Нават з улікам казённага ''жолду'', выдаткі маглі быць пакрытыя толькі за кошт багатай ваеннай здабычы.
 
Даражэй за ўсё каштаваў адмыслова выежджаны гусарскі конь — ягоныяго кошт быў ад 200<ref>''Осипов К.'', [http://books.google.com/books?id=e50bAAAAMAAJ&q=%22Польские+гусары%22&dq=%22Польские+гусары%22&hl=en&ei=Edl5Tp-CGsfYsgbB2eTDDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CE8Q6AEwCTgK Богдан Хмельницкий], Молодая гвардия. — 1948. C. 479. {{ref-ru}}</ref> да 1000—1500 дукатаў, гэта значыць ад 9 да 44-66 кіляграмаўкілаграмаў срэбра ў эквіваленце. Рыштунак каштаваў каля 40 злотых.
 
Гусары экіпіраваліся за свой кошт. ''Таварыш'' разглядаўразгладаў усе выдаткі як інвэстыцыю ў сваю кар’еру. РотмістарРотмістр павінен быў быць дастаткова багатым, каб пры неабходнасьцінеабходнасці сфармаваць роту без фінансавай дапамогі сейму. Таксама ротмістарротмістр нёс дадатковыя расходы, бо набываў пікі, леапардавыя чапрак{{Заўвага|Чапрак — упрыгожаная падсьцілкападсцілка пад конскае сядло.}}<ref>''Чепрак'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]{{ref-ru}}</ref> і крылы, а таксама часта пазычаючы грошы сваім падначаленым. Ён фармаваў харугву на аснове «лісту аб прызывепрызіве» ({{мова-pl|list przypowiedni}}). Звычайна ліст падпісваўся каралёмкаралом. Меўшы такі ліст, ротмістарротмістр мог пачынаць фармаваць роту. Займаючыся фармаваньнемфармаваннем, ён наймаў па кантракце некалькіх ''таварышаў''. Кожны таварыш прыводзіў з сабой ўласнае падразьдзяленьнепадраздзяленне: «кап’ё» або «почт» ({{мова-pl|poczet}}). ''Таварыш'' быў, у прамым сэнсе, таварышам ротмістра, бо падзяляўпадзялаў ягоныяягоя фінансавыя і ваенныя рызыкірызікі. ''Таварышы'' ўтваралі свайго роду ваеннае братэрства. Адзін да аднаго ротмістарротмістр і таварышы зьвярталісязвярталіся «пан брат»<ref>''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;5. {{ref-ru}}</ref>.
 
== Пахавальны рытуал ==
Крылатыя гусары практыкавалі незвычайны пахавальны рытуал. Падчас [[АдпяваньнеАдпяванне|адпяваньняадпявання]] ў царкву на кані заяжджаў гусар, які сымбалізаваўсімбалізаваў нябожчыка, і разьбіваўразбіваў гусарскую піку перад [[алтар]]ом. У паходзе такі рытуал праводзіць было нязручна, але ў мірны час цырымонія часта праводзілася і была апісаная Енджэем Кітовічам<ref> ''Китович'' // [http://www.vehi.net/brokgauz/ Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона] {{ref-ru}}.</ref><ref name="Soldatenko">''Солдатенко А.'' Польская гусария 1500—1776 гг. — СПб.: Орел, №&nbsp;3, — 1993. С.&nbsp;31.</ref><ref>''Kitowicz J.'', Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, — 1855. {{ref-pl}}</ref>.
 
== У кінэматографе ==
Крылатая кавалерыя знайшла кінаўвасабленьнекінаўвасабленне<ref>[http://www.filmweb.pl/ filmweb.pl]</ref><ref>[http://www.kinopoisk.ru/ kinopoisk.ru]</ref> ў такіх стужках, як:
* «'''Богдан Хмельницкий'''» (''Багдан Хмяльніцкі''), [[СССР]] (1941);
* «'''Pan Wołodyjowski'''» (''Пан Валадыёўскі''), [[Польшча]] (1968);
* «'''Kanclerz'''»,serial telewizyjny (''Канцлер'', тэлевізійны сэрыял), Польшча (1989);
* «'''Ogniem i mieczem'''» (''Агнём і мячом''), Польшча (1999);
* «'''1612'''», [[РасеяРасія]] (2008);
* «'''Тарас Бульба'''», РасеяРасія (2009);
* «'''11 Settembre 1683'''» (''11 верасьняверасня 1683''), [[Італія]]-Польшча (2012).
 
== УшанаваньнеУшанаванне ==
[[Файл:Orłowski Husaria's attack.jpg|150пкс|зьлевазлева|міні|«Атака гусарыі», А. Арлоўскі.]]
[[Файл:Polish 4 Batalion Pancerny breast badge.png|100пкс|міні|Значок 4-га [[БерасьцеБерасце]]йскага танкавага батальёну ВП.]]
[[Файл:200 zl. Гусарыя, рэвэрс.jpg|100пкс|міні|Гусар, 200 zl. золата, рэвэрс.]]
* Гусарская тэматыка зьяўляеццаз'ялаецца папулярным матывам творчасьцітворчасці шэрагу польскіх жывапісцаў, сярод якіх: [[Юзэф Брант]], {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|Вацлаў Паўлішак|Вацлаў Паўлішак|pl|Wacław Pawliszak}}, {{Артыкул у іншым разьдзелераздзеле|АляксандарАлаксандар Арлоўскі|АляксандарАлаксандар Арлоўскі|pl|Aleksander Orłowski}} і інш<ref>[http://www.google.by/imgres?safe=off&client=firefox-a&hs=wBs&rls=org.mozilla:ru:official&biw=1252&bih=570&tbm=isch&tbnid=b775F-5jnX7ktM:&imgrefurl=http://historiarabki.blogspot.com/2012/02/rzeczpospolita-podhalanska-16691670.html&docid=O97GzxlqAN7lpM&imgurl=http://2.bp.blogspot.com/-H-X5KzTKjWQ/Sg8XjJUegWI/AAAAAAAAC6M/BcvbBfvT9Qg/s1600/Jzef%252BBrandt%252BHusarz.jpg&w=568&h=800&ei=-_l6Uav1OMbltQaA8YHQCQ&zoom=1&ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&iact=rc&dur=619&page=1&tbnh=190&tbnw=144&start=0&ndsp=13&tx=92&ty=92 «Гусар», Юзэф Брант]</ref><ref>[http://www.google.by/imgres?safe=off&client=firefox-a&rls=org.mozilla:ru:official&biw=1252&bih=570&tbm=isch&tbnid=1cYcdK1OO89eMM:&imgrefurl=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/34888&docid=Wwmnavpo2PLf-M&imgurl=http://dic.academic.ru/pictures/wiki/files/72/Hussar_by_Alexander_Orlowski.jpg&w=439&h=600&ei=PPx6UZvqCsOytAb80YCgAw&zoom=1&ved=1t:3588,r:3,s:0,i:86&iact=rc&dur=491&page=1&tbnh=163&tbnw=136&start=0&ndsp=19&tx=76&ty=53 «Гусар», АляксандарАлаксандар Арлоўскі]</ref>.
* Да гусарскай сымболікісімболікі зьвярталасязвярталася некаторыя падразьдзяленьніпадраздзяленні [[Войска польскае|Войска Польскага]], часьцейчасцей за ўсё ў авіяцыі і бранятанкавых частках. Між іншых тэматычныя ўвасабленьніўвасабленні гусарскага рыштунку зьяўляюццаз'ялаюцца элемэнтаміэлементамі:
: — Эмблема 1-ай бранятанкавай дывізіі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ўтрымлівае гусаркі [[капалін]] і крылы.
: — Значок 4-ага БерасьцейскагаБерасцейскага бранятанкавага батальёну Войска Польскага ўтрымлівае гусарскі капалін.
* Гусарскія крылы зьяўляюццаз'ялаюцца адным з элемэнтаўэлементаў помніка Валынскай кавалерыйскай брыгадзе, прысьвечанамупрысвечанаму Бітве пад Мокрай, якая адбылася падчас [[Польская кампанія 1939 годугода|верасьнёўскайвераснёўскай кампаніі]] [[1939]] годугода.
* У [[2004]] годзе гусарыя была ўшанаваная помнікам на тэрыторыі Варшаўскай цытадэлі (праект Эдмунда Майкоўскага).
* Гусар стаў тэматычным сымбалемсімбалем праектаў Анджэя Пітыньскага, прысьвечанымпрысвечаным [[Катынскі расстрэл|ахвярам Катыні]]:
: — ''Помніка мсьціўцымсціўцы'' на польскім цьвінтары ў Нацыянальным санктуарыі Божай Маці Чанстахоўскай ў месьцемесце Дойлстаўн, штат [[ПэнсыльваніяПенсільванія]], [[1988]] год.
: — Нацыянальнага Катынскага манумэнтуманумента ў Балтыморы, [[2002]] год.
* На сёньняшнісённяшні дзень існуе шэраг гістарычных уніфармісцкіх клюбаў, якія рэканструююць гусарскую кавалерыю у Польшчы<ref>[http://www.zamek-gniew.pl/zywy-zamek/choragiew-husarska Chorągiew husarska przy zamku w Gniewie na stronach zamku.]</ref> і [[ЗША]]<ref>[http://www.husaria.us/ Suligowski’s Regiment of the Polish Commonwealth], Polish Nobility Association Foundation, [dostęp 12 czerwca 2008].</ref>.
* У сучаснай Польшчы былі выпушчаныя шэраг калекцыйных [[злоты]]х і паштовых марак, прысьвечаныяпрысвечаныя тэме гусарыі<ref>[http://joystamps.com/pl/stamp/732 Паштовая марка Zbroja husarska—XVIIw.] {{ref-pl}}</ref><ref>[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,7,img,10779052,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html?ticaid=110798Złota Двухсотзлотая калекцыйная залатая манэта з сэрыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}</ref><ref>[http://wiadomosci.wp.pl/gid,10779048,gpage,9,img,10779050,kat,1342,title,Husaria-najechala-na-NBP,galeria.html Дзесяцізлотая калекцыйная срэбная манэта з сэрыі «Historia jazdy polskiej»] {{ref-pl}}</ref><ref>[http://www.google.by/imgres?safe=off&client=firefox-a&hs=QO&sa=X&rls=org.mozilla:ru:official&biw=1252&bih=570&tbm=isch&tbnid=yJt5U3_DeGe3bM:&imgrefurl=http://www.kangoo.pl/szukaj/husarz&docid=MUR_TBFvTzIRVM&imgurl=http://images.kangoo.pl/51355463/1545/large/4_dukaty_bitewne_2010_kolobrzeg_kluszyn_husarz.jpg&w=600&h=600&ei=o555UdzkGsWXhQepsIDQBg&zoom=1&ved=1t:3588,r:19,s:0,i:134&iact=rc&dur=522&page=2&tbnh=182&tbnw=182&start=12&ndsp=19&tx=88&ty=71 КаталёгКаталог з аўкцыёну польскіх калекцыйных манэт] {{ref-pl}}</ref>.
 
== Глядзіце таксама ==
{{Заўвагі}}
 
== КрыніцыЗноскі ==
{{Крыніцы|1=2}}
 
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* Васильев А. [http://www.kulichki.com/gusary/istoriya/polish/vasilev/ Польско-литовская гусария XVII века], М.: Цейхгауз, № 7. — 1998. {{ref-ru}}
* [http://www.twirpx.com/file/373292/ Польские крылатые гусары 1576—1775] // Новый солдат: военное-исторический альманах / под ред. В. И. КиселёваКиселова. — 2002. — № 142. {{ref-ru}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1987. — Vol. 1. — 48 p. — ISBN 0-85045-736-X {{ref-en}}
* Brzezinski R. Polish Armies 1569—1696. — Oxford: Osprey, 1988. — Vol. 2. — 48 p. — ISBN 0-85045-744-0 {{ref-en}}
 
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вонкавыя мэдыяфайлымедыяфайлы
|загаловак =
|падзагаловак =
468

правак