Розніца паміж версіямі "Касмічныя прамяні"

др
clean up, replaced: ня → не , зья → з'я, ''' - → ''' —, сьв → св, Файл: → Выява:, фэкт → фект, нэтычную → нетычную, бэта → бета, ь ў → ь у (5) using AWB
др
др (clean up, replaced: ня → не , зья → з'я, ''' - → ''' —, сьв → св, Файл: → Выява:, фэкт → фект, нэтычную → нетычную, бэта → бета, ь ў → ь у (5) using AWB)
'''Касмічныя прамяні''' - [[зараджаныя часціцы]] высокіх [[Энергія|энергій]] з [[Касмічная прастора|касмічнай прасторы]]. Амаль 90% ад агульнай колькасці часціц складаюць [[Пратон|пратоныпратон]]ы, 9% - ядра гелія ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]]) і каля 1% - [[Электрон|электроныэлектрон]]ы (бэта-мінус часціцы). Слова «прамяні» у назве з'явы не варта ўспрымаць літаральна, паколькі часціцы трапляюць у [[Атмасфера Зямлі|атмасферу Зямлі]] асобна, а не ў выглядзе накіраванага пучка часціц або [[прамень|прамяня]]. Назва паходзіць ад часу адкрыцця з'явы і ёсць больш данінай гісторыі, чым апісаннем сутнасці з'явы.
 
Наяўнасць часціц з рознымі энергіямі адлюстроўвае разнастайнасць крыніц гэтых часціц. Паходжанне часціц вар'іруецца ад энергетычных працэсаў у нетрах Сонца да яшчэ досыць няне высьветленыхвысветленых механізмаў у самых аддаленых кутках бачнага [[Сусвет|Сусвету]]у. Касмічныя прамяні могуць дасягаць энергій вышэй 10<sup>20</sup> [[эВ]], што значна перавышае магчымасці цяперашніх зямных паскаральнікаў часціц, у якіх можна надаць часціцы кінэтычнуюкінетычную энергію толькі парадку 10<sup>12</sup>-10<sup>13</sup> эВ (гл. Касмічныя прамяні звышвысокіх энергій для апісання рэгістрацыі часціцы з энергіяй каля 50 [[Джоўль, адзінка вымярэння|Дж]], што эквівалентна [[тэнісны мяч|тэнісным мячы]] разагнаным да хуткасці 42 м/с). Плануецца даследаваць часціцы нават з вялікімі энергіямі.
 
== Склад ==
[[ФайлВыява:Cosmic ray flux versus particle energy.svg|360px|thumb|Энергетычны спектр касмічных прамянёў]]
 
Можна вылучыць дзве вялікія катэгорыі касмічных прамянёў: першасныя і другасныя. Касмічныя прамяні ад пазасонечных астрафізічнай крыніц з'яўляюцца першаснымі касмічнымі прамянямі і могуць ўзаемадзейнічацьузаемадзейнічаць з матэрыяй міжзоркавай асяроддзя і ўтвараць другасныя касмічныя прамяні. [[Сонца]] таксама вырабляе касмічныя прамяні нізкіх энергій пераважна падчас сонечных выбліскаў. Дакладны склад першасных касмічных прамянёў, па-за атмасферы Зямлі, залежыць ад дыяпазону назіранага энергетычнага спектру. Увогуле, амаль 90% усіх касмічных прамянёў, якія паступаюць, складаюць пратоны, каля 9% ядра гелія (альфа-часціцы) і каля 1% - электроны. Рэшту складаюць іншыя цяжкія [[Ядро атама|ядра]], якія з'яўляюцца прадуктамі зорных рэакцый ядзернага сінтэзу. Другасныя касмічныя прамяні складаюцца з лёгкіх ядраў, якія не зьяўляюццаз'яўляюцца прадуктамі жыццядзейнасці зрок, але з'яўляецца вынікам Вялікага Выбуху, гэта пераважна літый, берылій і бор. Гэтых лёгкіх ядраў значна большае ўтрыманне ў касмічных промнях (суадносіны прыкладна 1:100 часціц), чым у сонечнай атмасферы, дзе іх змест складае каля 10<sup>-7−7</sup> ўтрымання ядраў [[Гелій|гелія]].
[[Файл:Cosmic ray flux versus particle energy.svg|360px|thumb|Энергетычны спектр касмічных прамянёў]]
 
Гэтыя адрозненні ў змесце з'яўляецца следствам працэсаў фарміравання другасных касмічных прамянёў. Пры ўзаемадзеянні цяжкіх ядраў першасных касмічных прамянёў, напрыклад, ядраў вугляроду і кіслароду, з матэрыяй міжзоркавай асяроддзя, яны распадаюцца на больш лёгкія ядра (у так званым працэсе распаду касмічных прамянёў), літый, берылій і бор. Назіранне паказваюць, што энергетычныя спектры літыя, берылію і бору прыходзяць некалькі строме, чым спектры вугляроду і кіслароду, што паказвае на тое, што распад ядраў з большай энергіяй здараецца радзей, верагодна з прычыны іх выхаду з-пад дзеяння галактычнага магнітнага поля. Распад ўплываеуплывае таксама і на ўтрыманне [[Скандый|Sc]], [[Тытан, хімічны элемент|Ti]], [[Ванадый|V]] і [[Марганец|Mn]] ў касмічных промнях, продуціруемых сутыкненнямі ядраў жалеза і нікеля з матэрыяй міжзоркавай асяроддзя.
Можна вылучыць дзве вялікія катэгорыі касмічных прамянёў: першасныя і другасныя. Касмічныя прамяні ад пазасонечных астрафізічнай крыніц з'яўляюцца першаснымі касмічнымі прамянямі і могуць ўзаемадзейнічаць з матэрыяй міжзоркавай асяроддзя і ўтвараць другасныя касмічныя прамяні. [[Сонца]] таксама вырабляе касмічныя прамяні нізкіх энергій пераважна падчас сонечных выбліскаў. Дакладны склад першасных касмічных прамянёў, па-за атмасферы Зямлі, залежыць ад дыяпазону назіранага энергетычнага спектру. Увогуле, амаль 90% усіх касмічных прамянёў, якія паступаюць, складаюць пратоны, каля 9% ядра гелія (альфа-часціцы) і каля 1% - электроны. Рэшту складаюць іншыя цяжкія [[Ядро атама|ядра]], якія з'яўляюцца прадуктамі зорных рэакцый ядзернага сінтэзу. Другасныя касмічныя прамяні складаюцца з лёгкіх ядраў, якія не зьяўляюцца прадуктамі жыццядзейнасці зрок, але з'яўляецца вынікам Вялікага Выбуху, гэта пераважна літый, берылій і бор. Гэтых лёгкіх ядраў значна большае ўтрыманне ў касмічных промнях (суадносіны прыкладна 1:100 часціц), чым у сонечнай атмасферы, дзе іх змест складае каля 10<sup>-7</sup> ўтрымання ядраў [[Гелій|гелія]].
 
Гэтыя адрозненні ў змесце з'яўляецца следствам працэсаў фарміравання другасных касмічных прамянёў. Пры ўзаемадзеянні цяжкіх ядраў першасных касмічных прамянёў, напрыклад, ядраў вугляроду і кіслароду, з матэрыяй міжзоркавай асяроддзя, яны распадаюцца на больш лёгкія ядра (у так званым працэсе распаду касмічных прамянёў), літый, берылій і бор. Назіранне паказваюць, што энергетычныя спектры літыя, берылію і бору прыходзяць некалькі строме, чым спектры вугляроду і кіслароду, што паказвае на тое, што распад ядраў з большай энергіяй здараецца радзей, верагодна з прычыны іх выхаду з-пад дзеяння галактычнага магнітнага поля. Распад ўплывае таксама і на ўтрыманне [[Скандый|Sc]], [[Тытан, хімічны элемент|Ti]], [[Ванадый|V]] і [[Марганец|Mn]] ў касмічных промнях, продуціруемых сутыкненнямі ядраў жалеза і нікеля з матэрыяй міжзоркавай асяроддзя.
 
У мінулым лічылася, што касмічныя прамяні захоўваюць свой ​​струмень сталым. Нядаўнія ж даследаванні далі доказы 1,5-2 тысячагадовых змяненняў у патоку касмічных прамянёў на працягу апошніх сарака тысяч гадоў.
 
== Касмічныя прамяні на зямной паверхні ==
 
Касмічныя прамяні адхіляюцца ў [[Магнітнае поле|магнітным полі]] [[Зямля|Зямлі]]. Іх інтэнсіўнасць залежыць ад [[Шырата|шыраты]]. Асабліва гэты эфект выяўляецца ў экватарыяльных абласцях, дзе магнітнае поле перашкаджае пранікненню касмічных прамянёў значна больш, чым у [[полюс|палюсоў]]. Акрамя таго, дадатна зараджаныя часціцы адхіляюцца на ўсход, а негатыўна зараджаныя часціцы адхіляюцца на захад.
 
Інтэнсіўнасць касмічных прамянёў ўзрастаеузрастае з павелічэннем вышыні, дасягаючы максімуму прыкладна на вышыні 20-25 км. За межамі зямной атмасферы існуюць вобласці з падвышанай інтэнсіўнасцю касмічных прамянёў, называюцца радыяцыйнымі паясамі Ван Алена.
 
== Гісторыя ==
Існаванне касмічных прамянёў даказаў ўу 1912 [[Віктар Франц Гес]], падняўшы тры электраметра на паветраным шары на вышыню 5300 м. Чатырохразовае павелічэнне хуткасці разрадкі электраметра паказала крыніцу выпраменьвання. Паколькі вопыт праводзіўся падчас [[зацьменне Сонца|зацьмення Сонца]], яно не магло быць крыніцай выпраменьвання, а, такім чынам, Гес зрабіў выснову пра існаванне ў космасе прамянёў, якія маюць вялікую іанізацыйную здольнасць. За гэтыя даследаванні Віктар Гес атрымаў ўу 1936 Нобелеўскую прэмію па [[Фізіка|фізіцы]].
 
Існаванне касмічных прамянёў даказаў ў 1912 [[Віктар Франц Гес]], падняўшы тры электраметра на паветраным шары на вышыню 5300 м. Чатырохразовае павелічэнне хуткасці разрадкі электраметра паказала крыніцу выпраменьвання. Паколькі вопыт праводзіўся падчас [[зацьменне Сонца|зацьмення Сонца]], яно не магло быць крыніцай выпраменьвання, а, такім чынам, Гес зрабіў выснову пра існаванне ў космасе прамянёў, якія маюць вялікую іанізацыйную здольнасць. За гэтыя даследаванні Віктар Гес атрымаў ў 1936 Нобелеўскую прэмію па [[Фізіка|фізіцы]].
 
== Гл. таксама ==
* [[ЭфэктЭфект Форбуша]]
 
[[Катэгорыя:Радыебіялогія]]
167 021

праўка