Розніца паміж версіямі "Самалёт"

8 байтаў дададзена ,  7 гадоў таму
др
clean up, replaced: . → ., Вайсков → Ваенн, доследн → даследч (2), атэнцы → афіняне, ''' - → ''' —, Ў → У, выведк → разведк, нэт → нет, бэл using AWB
др (Bot: Migrating 123 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q197 (translate me))
др (clean up, replaced: . → ., Вайсков → Ваенн, доследн → даследч (2), атэнцы → афіняне, ''' - → ''' —, Ў → У, выведк → разведк, нэт → нет, бэл using AWB)
[[Image:Aptch.gif|right|280px|border]]
'''Самалё́т''', або '''аэрапла́н''', ''бел. дыял.'' '''лята́к'''<ref>Напрыклад, у Магілёўскай вобл. у канцы 1940-х гг. Гл. Леонид Механиков "Полёт", С.39.</ref> - аэрадынамічны [[лятальны апарат]] для палётаў у [[Атмасфера Зямлі|атмасферы]] з дапамогай [[рухавік]]а і нерухомых [[крыло, (авіяцыйнае)|крылаў]] (крыла). Самалёт здольны рухацца з высокай [[хуткасць|хуткасцю]], выкарыстоўваючы [[пад'ёмная сіла|пад'ёмную сілу]] крыла для падтрымання сябе ў паветры. Нерухомае крыло адрознівае самалёт ад [[махалёт]]а, а наяўнасць рухавіка - ад [[планёр]]а.
 
Пададзенае вызначэнне з'яўляецца "класічным" і актуальным для самалётаў, якія існавалі на заранку авіяцыі.
У адносінах да сучасных і перспектыўных распрацовак у авіяцыйнай тэхніцы (інтэгральныя і гіпергукавыя аэрадынамічныя кампаноўкі, выкарыстанне зменнага вектару цягі і інш.) тэрмін "самалёт" патрабуе ўдакладнення:
 
'''Самалёт''' - лятальны апарат, шчыльнейшы за паветра, для палётаў у атмасферы (і касмічнай прасторы (напр. [[Арбітальны самалёт]])), што выкарыстоўвае аэрадынамічную пад'ёмную сілу планёра для ўтрымання сябе ў паветры (падчас палёту ў межах атмасферы) і цягу сілавой (рухальнай) усталёўкі для манеўравання і кампенсавання страт поўнай механічнай энергіі на лабавы супраціўсупраціўленне.
 
== Класіфікацыя самалётаў ==
 
===Па прызначэнню===
* Ваенныя:
* Вайсковыя:
** [[паветраны авіяносец]][[Image:Avião diagrama.PNG|thumb]]
** [[дэсант]]ныя
** [[штурмавік]]і
* Грамадзянскія:
** [[Пасажырскі самалёт|пасажырскія]] - перавозка пасажыраў
** паштовыя - дастаўка пошты
** сельскагаспадарчыя - апрацоўка сельскагаспадарчых угоддзяў
*** эксперыментальныя - выкананне лётных эксперыментаў
*** санітарныя - аказанне тэрміновай медыцынскай дапамогі
*** геолагавыведныя - паветраная выведкаразведка нетраў
*** пажарнікі - для тушэння галоўным чынам лясных пажараў
*** і інш.
** пяцірухавіковы (He-111Z)
** шасцірухавіковы ([[Ан-225|Ан-225 "Мрія"]])
** сямірухавіковы ([[К-7, (самалёт)|К-7]])
** васьмірухавіковы (Боінг-52)
** дзесяцірухавіковы (Боінг-36)
 
===Па кампанавальнай схеме===
Класіфікацыя па дадзенай прыкмеце з'яўляецца найболейнайбольш шматварыянтнай (гл. таксама Класіфікацыя самалётаў па канструктыўных прыкметах і сілкавальнай усталёўцы). Прапануецца частка асноўных варыянтаў:
* Па размяшчэнню крыла:
** [[высакаплан]]ы
 
=== Па хуткасці палёту ===
 
[[Image:Dhl.a300b4.oo-dlz.arp.jpg|thumb|Самалёт [[DHL]]]]
[[Image:Cirrus SR20 REFON .jpg|250px|thumb|right|Манаплан [[Cirrus SR20]]]]
* дагукавыя (да 0,7-0,8 [[Лік Маха|Маха]])
* трансгукавыя (ад 0,7-0,8 да 1,2 М)
 
===Па тыпу ўзлёту і пасадкі===
* вертыкальнага ([[Самалёт вертыкальнага ўзлёту і пасадкі, (ВУП)|ВУП]])
* кароткага (КУП)
* звычайнага ўзлёту і пасадкі
===Па надзейнасці===
* эксперыментальныя
* даследчыя
* доследныя
* серыйныя
 
Першым самалётам, які змог самастойна адарвацца ад зямлі і здзейсніць гарызантальны палёт, стаў [[Флаер-1|"Флаер"]], пабудаваны братамі [[Райт, Орвіл|Орвілам]] і [[Райт, Уілбур|Уілбурам Райт]] у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Першы палёт самалёта ў гісторыі адбыўся [[17 снежня]] [[1903]]-га года. "Флаер" пратрымаўся ў паветры 59 секунд і праляцеў 260 метраў. Стварэнне Райтаў было афіцыйна прызнана першым у свеце апаратам цяжэй паветра, які здзейсніў пілатаваны палёт з выкарыстаннем рухавіка.
 
Іх апарат уяўляў сабоюсабой біплан тыпу "качка" - пілот месцаваўся на ніжнім крыле, руль кірунку ззаду, руль вышыні спераду. Двухланжэронныя крылы былі абабіты тонкім нябеленым муслінам. Рухавік "Флаера" быў чатырохтактны, са стартавай магутнасцю 16 конскіх сіл і важыў усяго (ці цэлых, калі ацэньваць з сучаснага пункта гледжання) 80 кілаграм.
 
Апарат меў два драўляных шрубы. Замест колавага шасі Райты выкарыстоўвалі стартавую катапульту, якая складалася з пірамідальнай вежы і драўлянай накіравальнай рэйкі. Прывад катапульты ажыццяўляўся з дапамогай масіўнага грузу, які падаў, злучанага з самалётам тросам праз сістэму адмысловых блокаў.
У [[Расія|Расіі]] практычнае развіццё авіяцыі затрымалася з-за арыентацыі ўрада на стварэнне паветраплавальных лятальных апаратаў. Засноўваючыся на прыкладзе [[Германія|Германіі]], рускае ваеннае кіраўніцтва зрабіла стаўку на развіццё [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў для войска і не ацаніла своечасова патэнцыйныя магчымасці новага вынаходства - самалёта.
 
Сваю адмоўную ролю ў стаўленні да лятальных апаратаў цяжэй паветра згуляла і гісторыя з "Аэрамабілем" В. В. Татарынава. У [[1909]] г. вынаходнік атрымаў 50 тысяч рублёў ад Ваеннага міністэрства для пабудовы шрубалётаверталёта. Акрамя таго, было шмат ахвяраванняў ад прыватных асоб. Тыя, хто не мог дапамагчы грашыма, прапанавалі бясплатна сваю працу для ўвасаблення задумы вынаходніка. Расія ўскладала вялікія надзеі на гэта айчыннае вынаходства. Але задума скончылася поўным правалам. Досвед і веды Татарынава не адпавядалі складанасці пастаўленай задачы, і вялікія грошы былі выкінуты на вецер. Гэты выпадак адмоўна паўплываў на лёсы шматлікіх цікавых авіяцыйных праектаў - рускія вынаходнікі не маглі больш дамагчыся дзяржаўных субсідый.
 
У 1909 годзе рускі ўрад нарэшце выказаў цікавасць да самалётаў. Было вырашана адхіліць прапанову братоў Райт пра куплю іх вынаходства і будаваць самалёты саматугам. Канструяваць самалёты даручылі афіцэрам-паветраплавальнікам М. А. Агапаву, Б. В. Голубеву, Б. Ф. Гебаўэру і А. І. Шабскаму. Вырашылі будаваць трохмясцовыя самалёты розных тыпаў, каб потым абраць найболейнайбольш удалы. Ніхто з праектоўнікаў не толькі не лятаў на самалётах, але нават не бачыў іх у натуры. Таму не даводзіцца дзівіцца, што самалёты траплялі ў аварыю яшчэ падчас прабежак па зямлі.
 
[[Image:Kudashev.jpg|left|thumb|"[[Кудашоў-1]]" - першы расійскі лятучы самалёт]]
[[File:The plane in a truck. Russians on the Caucasian front. Summer 1916.jpg|thumb|right|Крылаты ''Бэнц''. Рускі [[аэраплан]] у кузаве [[грузавік]]а на [[Каўказскі фронт|Каўказскім фронце]] [[ПМВ]]. [[1916 год]] год]]
Першыя поспехі рускай авіяцыі датуюцца [[1910]] г. [[4 чэрвеня]] прафесар [[Кіеўскі політэхнічны інстытут|Кіеўскага політэхнічнага інстытута]] князь [[Кудашоў, Аляксандр Сяргеевіч|Аляксандр Кудашоў]] праляцеў некалькі дзясяткаў метраў на самалёце-біплане ўласнай канструкцыі.
 
* [http://avia.cybernet.name/plane Усё пра самалёты]
* [http://www.airliners.net/ Airliners.net] - Авіяцыйныя фатаграфіі. Найбуйны партал-даведнік пра самалёты
* [http://www.aviation.ru/names.php Пра мадэлі] - Па імёнах стваральнікаў ДКБ (доследнадаследча-канструктарскіх бюро)
* [http://www.aviaport.ru/ Авіяпорт.Ру] - інфармацыйна-даведкавы партал для прафесіяналаў і аматараў авіяцыі
* [http://www.aviaforum.net www.aviaforum.net] - авiяфорумавіяфорум
* [http://www.cofe.ru/Avia/ Энцыклапедыя сусветнай авіяцыі]
* http://www.avicopress.ru - Энцыклапедыя самалётаў В. М. Мясішчава і інш.
* [http://www.avsim.su/ www.avsim.su] - Авіясімулятары.
* [http://www.base13.glasnet.ru/text/shavrov2/t.htm#s Гісторыя канструкцый самалётаў у СССР] - Вадзім Барысавіч Шаўроў. Гісторыя канструкцый самалётаў у СССР 1938-1950 гг // М. Машынабудаванне, 1994. ISBN 5-217-00477-0.
* [http://info.airforce.ru/index.php/%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0 праект Лятучай падводнай лодкі ЎшаковаУшакова]
* [http://www.membrana.ru/articles/technic/2003/03/28/164200.html MEMBRANA: Падводныя самалёты. Частка першая: глыбокія палёты]
* [http://www.membrana.ru/articles/technic/2003/03/31/212000.html MEMBRANA: Падводныя самалёты. Частка другая: хуткія прывадненні]
170 850

правак