Розніца паміж версіямі "Ашмяны"

127 байтаў дададзена ,  7 гадоў таму
др
цэвіч/цавіч, афармленне
др (цэвіч/цавіч, афармленне)
}}
 
'''Ашмя́ны'''  — горад у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]], на [[рака Ашмянка|р. Ашмянка]]. У 220  км да паўночнага ўсходу ад [[Гродна]], 130  км да паўночнага захаду ад [[Мінск]]а, 55  км да поўдня ад [[Вільнюс]]а, 17  км ад чыгуначнай станцыі Ашмяны на лініі [[Маладзечна]]—[[Вільнюс]], на аўтамабільнай дарозе Маладзечна—Вільнюс (праз Ашмяны праходзіць 9-ы транспартны еўрапейскі калідор). Горад размешчаны ў прыгранічнай зоне Беларусі з [[Літва|Літвой]]. Насельніцтва 14,6 тыс. чал. (2006).
 
{{змест злева}}
 
== Назва ==
Паходжанне назвы горада мае некалькі тлумачэнняў. Найчасцей сустракаюцца спробы звязаць яго з літоўскімі словамі “aszmenies”«aszmenies» (“ашменес”«ашменес»), што ў перакладзе азначае вастрыё, і “akmenas”«akmenas» (“акменас”«акменас») — у перакладзе камень. Дарэчы, камень дамінуе і ў распаўсюджанай легендзе аб Ашмянах.
 
Сустракаюцца і іншыя варыянты: у крыжацкіх летапісах захавалася слова “asschemynne”«asschemynne» (“асшэмінэ”«асшэмінэ») — горад з драўлянымі пабудовамі, або назва мае фіна-вугорскае паходжанне і перакладаецца на беларускую мову як “мядзведзь”«мядзведзь».
 
Вядомы беларускі даследчык у галіне тапанімікі [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В.Жучкевіч]] выказаў яшчэ адну думку, што назва Ашмяны па сэнсе нагадвае літоўскае слова — асабістае, уласнае (землеўладанне). Наогул Ашмянамі або Ашмяной ці Ашмянкай называліся доўгі час шэсць населеных пунктаў і [[Рака Ашмянка|рэчка]]. Пазней да іх далучыліся чыгуначная станцыя.
 
У хроніках тэўтонскіх рыцараў згадваюцца як Aschemynne, на карце [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] працы [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]] (1613) значацца як Oßmiana. У сучасных беларускамоўных публікацыях часам сустракаюцца варыянты назвы Ашмяна́, Ашме́на.
</gallery></center>
 
[[Выява:Ашмяны план 1798.png|thumb|left|300px|План горада Ашмяны 1798  г.]]
[[Выява:Plan Ashmiana.png|thumb|left|300px|План горада Ашмяны сяр. XIX ст.]]
Пасля 3-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) на правах павятовага горада Ашмяны ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; у [[1796]]—[[1801]] гг. Знаходзіліся ў складзе [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 9.9.[[1801]] г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]] (да [[1920]]). 5 жніўня [[1800]] г. скасаваны герб горада. У ліпені-снежні [[1812]] г. акупіраваны французскімі войскамі, каля Ашмян адбыліся жорсткія баі, горад часткова спалены. У вясну [[1831]] Ашмяны моцна пацярпелі пры падаўленні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання]], многія жыхары горада былі забіты; гэтая падзея, «ашмянская разня», стала адным з важных сімвалаў у польска-літоўскай антыцарскай літаратуры. Рэвалюцыйнымі дзеяннямі кіравалі П.Важынскі і К.Пшаздзецкі. 2 лютага [[1837]] г. горад выключаны з прыватнаўласніцкага стану (належыў генерал-маёру Канчалаву, з 1830 г. — генеральшы Лукашынавай). 9 чэрвеня [[1845]] г. гораду нададзены другі герб (праіснаваў да [[1917]]). У [[1840]] г. пабудавана першая вядомая праваслаўная царква ў Ашмянах (Богаяўленская, драўляная). Уласнасцю дзяржавы ў [[1847]] г. стала і староства. У [[1850]] г. закрыты дамініканскі касцёл. Падчас [[Паўстанне 1863-1864|паўстаня 1863—1864]] у ваколіцах Ашмян дзейнічалі паўстанцкія аддзелы [[Зыгмунт Мінейка|З. Мінейкі]], Г. Чаховіча, К. Ясевіча.
== Дэмаграфія ==
<center>
[[File:Динамика населения города Ошмяны (1804-2011).png|690px|thumb|left|Дынаміка насельніцтва Ашмян (XIX-пач. XXI ст.)]]
</center>
Колькачць жыхароў горада паводле перапісаў, рэвізкіх казак і іншых крыніц:
* '''[[XVIII ст.]]''': [[1728]]  — 1791; [[1791]]  — каля 1000.
* '''[[XIX ст.]]''': [[1804]] — 746; [[1811]] — 1850; [[1825]] — 1022 (730 мужчын, 292 жанчыны); [[1833]] — 797 (387 мужчын, 410 жанчыны); [[1840]] — 1692; [[1841]] — 1725; [[1848]] — 4115 (2198 мужчын, 1917 жанчын; яўрэяў 2018); [[1859]] — 3066; [[1861]] — 3733; [[1863]] — 3317; [[1865]] — 3988 (2045 мужчын); [[1871]] — 4546; [[1880]] — 5050 (з іх 2175 каталікоў, 352 праваслаўных, 3 евангелісты, 2501 яўрэяў, 18 магаметанаў); [[1888]] — 4988 (2422 мужчыны, 2566 жанчын); [[1895]] — 5156; [[1896]] — 6218 (3099 мужчын, 3119 жанчын); [[1897]] — 7214; [[1900]] — 7506.
* '''[[XX ст.]]''': [[1904]] — 7675; [[1909]] — 7953; [[1914]] — 8200; [[1921]] — 3442; [[1927]] — 6000; [[1931]] — 7414; [[1939]] — 8668; [[1945]] — 3460; [[1948]] — 5581; [[1959]] — 6900; [[1970]] — 9600; [[1975]] — 10 000; [[1980]] — 12 800; [[1985]] — 14 100; [[1990]] — 15 200; [[1995]] — 16 000; [[1999]] — 16 100; [[2000]] — 15 068.
* '''[[XXI ст.]]''': [[2002]]  — 15 100; [[2004]]  — 14 900; [[2005]] — 14 785; [[2006]] — 14 588; [[2007]] — 14 467; [[2008]] — 14 350; [[2009]] — 14 559; [[2010]] — 14 804; [[2011]] — 15 046.
 
== Эканоміка ==
 
=== Гісторыя развіцця прамысловасці ===
[[File:Droshz zavod.jpg|200px|thumb|right|Дражджавы завод і былая гарадская электрастанцыя]]
У [[1861]]  г. у Ашмянах было толькі 5 прадпрыемстваў — 4 гарбарныя заводы і вадзяны млын. На заводах працавала 11 чалавек.<br />
У [[1884]]  г. заводамі валодалі: вінакурна-дражджавымі (было 2) — купцы 2-й гільдыі Лейба Стругач і Абрам Богад; гарбарнымі — Овель Піктушанскі, Лейзер Біох, Іцка Саладуха, Янкель Саладуха, Маркел Чашын (у доме Гірша Дорскага), Мордух Закс, Шлёма Гершатар, сыны І. Г. Саладухі — Мордух і Янкель, піваварным — Іосіф Есельсон; тытунёвай фабрыкай — Борух Рындзінскі і Шлёма Гершатар, заводам мінеральных вод — Берка Данішэўскі; друкарняй — Зыська Мекель, заводам ізюмнага віна — Юлья Шміт; вапнавым заводам — Абрам Левін, бляшавым заводам — Соня Блехер і г.д. Толькі млын належыў гораду, аднак яго арандаваў купец 2-й гільдыі Хаім Гурвіч. Колькасць рабочых найбольшая была ў [[1884]]  г. на тытунёвай фабрыцы (22 разам з уладальнікамі) і вінакурна-дражджавым заводзе (11 разам са Стругачам).<br />
У [[1899]]  г. у горадзе стала 15 прадпрыемстваў: 7 гарбарных заводаў, 1 вінакурны, 1 цагельны, 1 лесапільны, 1 завод мінеральных вод, 1 ваўнамыйка, 1 бойня, 1 саладоўня, 1 вадзяны млын; працавала 276 рабочых.
Усе прадпрыемствы і млын знаходзіліся ў прыватных руках. Уладальнікамі ашмянскіх прадпрыемстваў, як відаць з пераліку, з'яўляліся ў большасці яўрэі. У іх руках знаходзіўся і гандаль. Аднак калектывы прадпрыемстваў былі шматнацыянальнымі.
 
У польскі час флагманам прамысловасці не толькі павета, але і Віленскага ваяводства лічыўся дражджавы завод (адзінае прадпрыемства другой катэгорыі ваяводства). Можна дапоўніць, што завод пачаў адбудоўвацца ў [[1921]]  г., а ў наступным годзе Абрам і Давід Стругачы атрымалі дазвол на пуск прадпрыемства. У [[1924]]  г. на ім працавала 9 чалавек, у [[1934]]—[[1937]]  гг. — 33 работнікі, завод уваходзіў у картэль “Таварыства«Таварыства вытворцаў дражджэй”дражджэй», разам з аналагічным заводам у Нова-Вільні ў [[1929]]  г. ашмянскія дражджавікі выпусцілі 10 % ад прадукцыі ўсёй дражджавой прамысловасці Польшчы.
У Ашмянах у [[1927]]  г. меліся, акрамя дражджавога завода, гарэлачная фабрыка, гарбарныя заводы Дынерштэйна, Б.Бунімовіча і Качмера, Каца, Порта, бойня К.Руткоўкскага, фабрыкі цукерак Б.Эпштейна і А.Рубінсона, М.Мельніка, Святога, фарбавальная майстэрня М.Лапідуса, тытунёвая фабрыка, тартак Л.Стругача і іншыя нязначныя прадпрыемствы. Існавала тэлефонная станцыя.
Працавала гарадская электрастанцыя. Яе перавезлі ў Ашмяны з Лошы, дзе ў свій час пабудавалі немцы для патрэб фронту. У [[1926]]  г. уведзена новая, якая рэканструявана ў [[1931]]  г., затым узнікла яшчэ адна — прыватная.
 
=== Сучасныя прадпрыемствы ===
[[Ашмянскі краязнаўчы музей імя Ф. К. Багушэвіча]]. Дзейнічаюць дом культуры і кінатэатр.
 
У 2001 і 2010 гадах горад быў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2001">На «Адной зямлі» гаспадарылі ашмянцы//«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 29 чэрвеня 2001  г., №  26 (323)</ref><ref name="РГ_2010">[http://www.rh.by/by/77/10/1914/ Ашмяны прынялі «Адну зямлю»]//«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]»</ref>.
 
== Славутасці ==
* [[Войцех Табар]] (~1453-1507), ашмянскі пробашч, затым біскуп віленскі.
* [[Юльян Восіпавіч Карчэўскі]] (1806—1833), беларускі мастак.
* [[Эдмунд Дзяржынскі]] (1838-18821838—1882), кавалер ордэна Св. Ганны, бацька [[Фелікс Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскага]].
* [[Чэслаў Янкоўскі]] (1857-19291857—1929), паэт, крытык, публіцыст, гісторык-краязнавец.
* [[Лейба Давідавіч Стругач]] (1842-19061842—1906), заснавальнік дражжавога завода ў Ашмянах.
* [[Уладзімір ФульгенцэвічФульгенцавіч Акушка]] (1862—1919), заснавальнік малдаўскай школы мастакоў.
* [[Люцыян Жалігоўскі]] (1865—1947), генерал, дзяржаўны і ваенны дзеяч Сярэдняй Літвы і Польшчы.
* [[Аляксандр Астрамовіч]] (1878-19211878—1921), каталіцкі святар, паэт.
* [[Валяр'ян Голяк]] (1881-19481881—1948), каталіцкі святар.
* [[Міхал Сапоцька]] (1888-19751888—1975), каталіцкі святар.
* [[Янка Вярсоцкі]] (1888-19371888—1937), каталіцкі святар, грамадскі дзеяч.
* [[Вінцук Адважны|Язэп Станіслававіч Германовіч]] (1890-19781890—1978), каталіцкі святар, пісьменнік.
* [[Андрэй Цікота]] (1891-19521891—1952), каталіцкі святар, рэлігійны і грамадскі дзеяч.
* [[Адам Станкевіч]] (1892-19491892—1949), каталіцкі святар, грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец.
* [[Марыя Дзмітрыеўна Міцкевіч]] (1891-19451891—1945), жонка [[Якуб Колас|Якуба Коласа]].
* [[Аляксандр Іосіфавіч Батурын]] (1904-19831904—1983), оперны спявак.
* [[Вітольд Урбановіч]] (нар. 1931), польскі мастак.
* [[Ігар Мікалаевіч Шкуратаў]] (нар. 1945), беларускі мастак.
 
== Літаратура ==
* Jankowski Cz. Powiat Oszmiański. Cz. I. — Petersburg, 1897.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры: Гродзенская вобласць / АН БССР; Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Беларуская савецкая энцыклапедыя; Рэдкалегія: С. В.  Марцэлеў (галоўны рэдактар), М. М.  Бірукова, М. В.  Бірыла і іншыя. — Мн.: БелСЭ, 1986.
* Краўцэвіч А. К.  Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV – XVIII XIV—XVIII стст.: Планіроўка, культурны слой / А. К. Краўцэвіч; Навуковы рэдактар М. А. Ткачоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 171 с.
 
{{Гарады Гродзенскай вобласці}}