Розніца паміж версіямі "Бялград"

59 байтаў выдалена ,  7 гадоў таму
др
clean up, replaced: селішч → паселішч, блян → блан, Вайсков → Ваенн, Сава, рака| → Рака Сава|, амбардыр → амбардзір (2), ізанційск → using AWB
др (clean up, replaced: селішч → паселішч, блян → блан, Вайсков → Ваенн, Сава, рака| → Рака Сава|, амбардыр → амбардзір (2), ізанційск → using AWB)
|статус = Горад
|беларуская назва = Бялград
|арыгінальная назва = {{lang-sr|Београд, Beograd}}<br>[[File:Belgrade_MontageBelgrade Montage.jpg|250px]]</br>
|краіна = Сербія
|герб = Coat of Arms Belgrade.png
'''Бялград''' ({{lang-sr|Београд, Beograd}}) — сталіца і найбуйнейшы горад [[Сербія|Сербіі]]. Адзін з найстарэйшых гарадоў Еўропы, ляжыць на скрыжаванні гандлёвых шляхоў паміж Заходняй і Усходняй Еўропай.<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 Географска позиција Београда]</ref>
== Геаграфія ==
Самая высокая кропка Бялграда — 116,75 м над узроўнем мора, каардынаты горада — 44°49'14" паўночнай шыраты 20°27'44" усходняй даўгаты. Сталіца Сербіі размешчана ў месцы зліцця дзвюх буйных рэк — [[рака Дунай|Дуная]] і [[рака Сава|Савы]]. Гістарычны цэнтр (сённяшняя [[Белградская крэпасць|Бялградская крэпасць]]) знаходзіцца на правым беразе ракі Сава.
 
Плошча горада складае 359,92 м², разам з раёнамі Новы Бялград і Земуна.
 
== Гісторыя ==
Вытокі гарадской гісторыі належыць шукаць у эпасе [[кельты|кельтаў]], якія заснавалі на месцы зліцця рэк [[Сава,Рака ракаСава|Сава]] і [[Дунай]] сваё селішчапаселішча [[Сінгідунум]]. У сваёй гісторыі Бялград заваёўвала і руйнавала амаль дашчэнту 40 войскаў, і 38 разоў ён быў адбудаваны нанава. Старажытныя сцены горада пабачылі кельтаў і [[Старажытнарымскае войска|рымлянаў]], [[готы|готаў]] і [[франкі|франкаў]], [[славяне|славянаў]] і [[туркі|туркаў]].
 
=== Сербскае Каралеўства ===
З 1817 горад з'яўляўся сталіцай Княства Сербіі (за выключэннем перыяду з 1818-1841, калі сталіцай быў [[Крагуевац]]<ref>[http://www.kragujevac.org.yu/upoznajte_grad/istorija.htm Крагуевац — Гісторыя (Першая сталіца сучаснай Сербіі){{ref-sr}}]</ref>).
 
Калі Сербія атрымала поўную незалежнасць у 1878 г. і стала каралеўствам, Бялград ізноў стаў адным з ключавых гарадоў на Балканах, пачаў вельмі хутка развівацца <ref name="bglib">извор</ref><ref name="20c">[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1257 Град Београд - Историја (Престоница Србије и Југославије)]</ref>.
 
Пасля адкрыцця чыгункі з Бялграда да Ніша насельніцтва горада пачало павялічвацца, у 1900 г. у горадзе пражывала прыкладна 69 100 чалавек<ref>[http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Europe/yugoslft.htm Статистике — Југославија]</ref>. Неўзабаве, у 1905 г. насельніцтва павялічваецца да 80 000, а ў пачатку Першай сусветнай вайны ў 1914 г. да 100,000, не лічачы Земуна, які належаў тады Аўстра-Венгрыі.
 
Пасля Першай сусветнай вайны і акупацыі аўстра-венгерскімі і нямецкімі войскамі, Бялград зноў пачынае імкліва развівацца і мадэрнізавацца ў якасці сталіцы Каралеўства Югаславіі.
 
=== Другая сусветная вайна ===
[[Выява:Bundesarchiv Bild 141-1005, Belgrad, Zerstörungen.jpg|thumb|Бyлград пасля бамбардыровакбамбардзіровак]]
25 Сакавік 1941 г. Югаславія падпісала [[Траісты пакт]] і такім чынам далучылася да краін нацыскага боку. 27 марта ўрад які падпісваў пакт быў звергнутызрынуты, краіна адышла ад дагавору.
 
6 і 7 красавіка горад падвергся моцным бамбардыроўкамбамбардзіроўкам нямецкіх паветраных сіл. Югаславія падвергнуліся нападу нямецкіх, італьянскіх, венгерскіх і балгарскіх сіл, з дапамогай албанцаў і харватаў. Пасля капітуляцыі Каралеўства Югаславіі, БелградБялград быў уключаныя ў склад Незалежнай дзяржавы Харватыі (нацысцкай марыянеткавай дзяржавы).
 
Змаганне за вызваленне Бялграда пачалося 13 кастрычніка, горад быў канчаткова вызвалены 20 кастрычніка 1944, сумеснымі сіламі партызан і Чырвонай Арміі.
 
=== СФР Югаславія ===
У пасляваенны перыяд Бялград з'яўляўся сталіцай новай Югаславіі, і неўзабаве ператварыўся ў буйны прамысловы цэнтр. У 1951 г. пачалося будаўніцтва новага раёна горада - Новы Бялград, па іншым боку ракі Савы.
 
На працягу ўсіх 70-х горад заставаўся арэнай студэнцкіх і палітычных дэманстрацый.
 
== Органы ўлады ==
Бялград мае статут адмысловай тэрытарыяльнай адзінкі ў складзе Рэспублікі Сербіі, са сваімі мясцовымі органамі ўлады<ref name="municip">[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1904 Град Београд - Градске општине]</ref>.
 
=== Рада ===
Рада горада - з'яўляецца прадстаўнічым органам, які выконвае асноўныя функцыі органаў мясцовага самакіравання, устаноўленых заканадаўствам і статутам горада. Рада ўключае 90 членаў, якія абіраюцца на мясцовых выбарах на тэрмін 4 года.
 
=== Граданачальнік ===
Паводле дадзеных перапісу 2002 г., у Бялградзе пражывае прыкладна 1 576 124 чалавек. Па этнічным складзе, сярод жыхароў пераважаюць сербы (1 417 187), затым югаславы (22 161), чарнагорцы (21 190), цыганы (19 191), харваты (10 381), македонцы (8 372) і [[славяне-мусульмане|мусульмане]] (4 617)<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1199 Град Београд - Чињенице (Становништво)]</ref>.
Акрамя таго, у Бялградзе жыве вялікая колькасць сербаў з усёй былой Югаславіі, якія прыбылі ў горад у пошуках лепшага жыцця, або бежанцы ад вайны і этнічных чыстак<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/balkans/stories/belgrade062299.htm Refugee Serbs Assail Belgrade Government]: Вашингтон пост, 22. јун, 1999.</ref>. Беручы пад увагу вялікую колькасць сербскіх бежанцаў з Харватыі, Босніі і Герцагавіны і з Косава, а таксама студэнтаў, агульная колькасць жыхароў Бялграда, па неафіцыйных дадзеных, можа перавышаць 2 млн. чалавек.
 
У Бялградзе таксама жывуць і шматлікія іншыя народы былой Югаславіі, што ў значнай ступені з'яўляецца вынікам былога статусу горада - сталіцы шматэтнічнай Югаславіі. Па некаторых звестках, у Бялградзе жыве некалькі тысяч кітайцаў, якія прыехалі сюды ў сярэдзіне 1990-х на будоўлю.<ref>[http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2005/februar/19-20/B-01-19022005.shtml Кинези Марко, Милош и Ана!], Курир, 19-20 фебруар 2005.</ref><ref>[http://www.vreme.com/arhiva_html/471/10.html Кинеска четврт у Блоку 70], Време бр. 471, 15. јануар 2000.</ref>. Ёсць і арабская абшчына, якую ўтвараюць былыя студэнты з арабскіх краін, якія пасля вучобы засталіся ў Сербіі.<ref>[http://www.dawn.com/2005/12/07/int17.htm Јединствени пријатељски клуб у Београду], Dawn - International, 7. децембар</ref><ref>[http://www.jordanembassyus.org/041199003.htm Government, public diverge in assessment of Kosovo crisis] Jordan Times, 11. април 1999</ref>. Большасць арабаў, якія жывуць у БелградзеБялградзе, з'яўляюцца выхадцамі з Сірыі, Іарданіі і Ірака.
 
Сярод разнастайнага склада насельніцтва, вылучаюцца наступныя рэлігійныя абшчыны: праваслаўная - самая вялікая на сённяшні дзень (прыкладна 1 429 170 чал.), мусульманская (20 366 чал.) і каталіцкая(16305). Існавала вялікая яўрэйская абшчына, але пасля нацысцкай акупацыі 1941 г. іх колькасць скарацілася да 415, таксама існуе пратэстанская (3 796)<ref>[http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf "Књиге резултата Пописа 2002.": "Књига 3: Вероисповест, матерњи језик и национална или етничка припадност према старости и полу - подаци по општинама"], страна 12. <u>Републички завод за статистику Србије</u>, 2003.</ref>.
 
== Культура ==
Бялград — сталіца сербскай [[культура|культуры]], [[адукацыя|адукацыі]] і [[навука|навукі]]. У горадзе сканцэнтравана найбольшы лік устаноў нацыянальнага значэння з вобласці навукі і мастацтва.
 
У Бялградзе знаходзяцца [[Храм Святога Савы]] (самая вялікая царква на [[Балканы|Балканах]]), [[Калемегдан]] (БелградскаяБялградская крэпасць), помнікі культуры і іншыя нерухомыя культурныя каштоўнасці, шматлікія археалагічныя раскопы з узорамі матэрыяльнай культуры, якія сведчаць аб развітой цывілізацыі і культуры на тэрыторыі БелградаБялграда ад мінулага да сённяшняга дня.
 
=== Адукацыя ===
У Бялградзе дзейнічаюць два дзяржаўныя ўніверсітэты і некалькі прыватных інстытутаў, якія надаюць вышэйшую адукацыю. [[Бялградскі ўніверсітэт|БелградскайБялградскай універсітэт]] бярэ вытокі ад Вялікай школы, заснаванай у 1808<ref>[http://www.ius.bg.ac.rs/istorijat/ Универзитет у Београду — Правни факултет (Историјат)]</ref>. Сёння тут навучаюцца больш за 70 000 студэнтаў<ref>[http://www.bg.ac.yu/pdf/ukupno.pdf Универзитет у Београду - Број студената]</ref>.
 
У горадзе размешчаныя [[Сербская акадэмія навук і мастацтваў]], заснаваная ў [[1886]] г. як Сербская каралеўская акадэмія; [[Нацыянальная бібліятэка Сербіі]], якая з'явілася ў [[1832]] г.;
 
БелградБялград таксама мае прыкладна 200 пачатковых школ і 85 сярэдніх, у іх уваходзяць: рэгулярныя школы, адмысловыя і школы для пачатковай адукацыі дарослых. Сістэма сярэдняй адукацыі ўключае ў сябе 51 прафесійных, 21 сярэдніх школ.
 
230,000 студэнтаў, якія вучацца ў горадзе навучыць 22,000 супрацоўнікаў у больш чым за 500 будынкаў агульнай плошчай 1 100 000 квадратных метраў<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201008 Град Београд - Образовање и наука]</ref>.
=== Узнагароды ===
* [[Ордэн Ганаровага легіёна]] (Францыя, 1920)
* ВайсковыВаенны крыж (Чэхаславакія, 1925)
* Ордэн Народнага героя Югаславіі (1974)<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201227 Град Београд - Чињенице о Београду (примљене награде)]</ref>
 
=== Гістарычныя назвы ===
 
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;"
|-
| славянская назва, пераклад з кельтскай; первы ўпамін у 878. у пісме папы рымскага цару Барысу Балгарскаму
|-
| БелградБялград на Дунаі
| стара [[харватская мова|харватская]] назва
|-
|-
| Veligradon
| [[Візантыя|візанційскаявізантыйская]] назва
|-
| Veligradi, Βελιγράδι
<br />
=== Гарады-пабрацімы ===
БелградБялград пабрацім з наступнымі гарадамі<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1225693 Град Београд — Међународна сарадња]</ref>:
 
* [[Выява:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px|]] [[Горад Ковентры|Ковентры]] ([[Вялікабрытанія]])
* [[Выява:Flag of Slovenia (bordered).svg|border|20px|]] [[Любляна]] ([[Славенія]])
 
=== БелградБялград у відэагульнях ===
БелградБялград прысутнічае ў папулярнай камп'ютарнай відэагульне Battlefield 2142nd, вытворца EA Games. Зямля, на якой адбываюцца дзеянні - гэта карта БелградаБялграда.
 
У гульні Half-Life 2, будынак Нацыянальнага ўрада Рэспублікі Сербія прыстасаваны для горада Горад 17, у якім адбываюцца дзеянні гульні. Будынак з'яўляецца там пад назвай Overvoc neksus.
 
=== Гл. таксама ===
* [[Белгарад]]
* [[Пётр ІІII Карагеоргіевіч]]
* [[Новы час (1921)]]
 
== У Сетцы ==
{{commons|Belgrade}}
* [http://serbija.info/goroda_serbii/belgrad.html БелградБялград] - даведнік, фотагалерэя на партале пра Сербію {{ref-ru}}
* [http://www.beograd.co.yu Афіцыйны сайт] {{ref-sr}}{{ref-de}}{{ref-en}}
* [http://www.belgrade.cc/ Інфармацыя] {{ref-en}}
* [http://www.beograd.org.yu/cms/view.php?id=1225 Одликовања Београда] {{ref-sr}}
* [http://www.oldstratforduponavon.com/belgrade.html БелградБялград у старыя паштоўкі] {{ref-en}}
* [http://forum.bgdcafe.com/index.php?showtopic=29750 Историјска галерија Београда] {{ref-sr}}
 
169 296

правак