Розніца паміж версіямі "Віленскі прывілей 1563 года"

няма тлумачэння праўкі
(Новая старонка: ''''Віленскі прывілей 1563 года''' ― заканадаўчы акт, выдадзены каралём польскім і Вялiкi княз...')
 
'''Віленскі прывілей 1563 года''' ― заканадаўчы акт, выдадзены каралём польскім і [[ВялiкiВялікія князькнязі Лiтоўскiлітоўскія|вялікім князем Літоўскім]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам II Аўгустам]] 7 чэрвеня 1563 года на Віленскім [[Вальны сойм|сойме]]. [[Прывілей]] быў прыняты ў форме параднай дараванай граматы. Увайшоў як прэамбула ў [[Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 года]].
 
== Перадумовы ==
Працэс афармлення шляхецкага саслоўя Вялікага княства Літоўскага зацягнуўся на дзесяцігоддзі. У 1387 годзе каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Ягайла]] выдадзены першы саслоўны прывілей для літоўскага рыцарства (баяр, [[Шляхта|шляхты]]), прыняўшага каталіцтва па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]. Прывілей 1387 года вызваліў літоўскую шляхту ад дзяржаўных абавязкаў, пакінуўшы за ёй толькі воінскія абавязкi i будаўніцтва вялікакняжых замкаў. Гэтым прывілеем зацвярджаліся мясцовыя тэрытарыяльныя судовыя установы. Трэба ўлічыць, што літоўская шляхта складала каля 10 % насельніцтва княства (у тагачаснай Францыі 1,5%) <ref>[http://www.yabloko.ru/Themes/Belarus/belarus-33.html Георгій Галенчанка. «Шляхецкая дэмакратыя» ў Вялікім княстве Літоўскім]</ref>.
 
[[Гарадзельская унія]] 1413 года мела відавочны каталіцкі характар. Князі і магнаты Вялікага княства Літоўскага як «праваслаўныя схізматыкі» не дапускаліся да вышэйшага кіраванні. Нават на кіраванне ваяводствамі зацвярджаліся толькі каталікі. Такім чынам, літоўскім княжацкім родах нічога не заставалася рабіць, як пераходзіць у польскія гербавыя брацтвы<ref>Akta unii Polski i Litwy, nakładem S. Kutrzeba, W. Semkowicz ― Kraków, 1932, ss. 56-58</ref>. Пры гэтым [[Мацвей КузмiчКузьміч ЛюбаўскiЛюбаўскі|Мацвей Любаўскi]] у сваёй працы «Літоўска-рускі сойм» адзначаў, што ўмовы Гарадзельскай уніі не выконваліся, і праваслаўныя дэпутаты ў соймах і радзе карысталіся ўсімі правамі, што і іх калегі-каталікі<ref> М.Любаўскi. Нарыс гісторыі літоўска-рускага дзяржавы да Люблінскай уніі ўключна. ― СПб., 2004. ― C. 91, 106, 135-139</ref> .
 
Але яму запярэчыў [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі| М. В. Доўнар-Запольскі]], які сцвярджаў, што да сярэдзіны XVI ст. да дзяржаўных справах дапускаліся з ВКЛ толькі віленскі біскуп, віленскія ваяводы і кашталян, тракайскія ваявода і кашталян і жамойцкі стараста. І гэтыя людзі былі зусім не православнымиа, а каталікамі<ref>М. Доўнар-Запольскі. Спрэчныя пытанні ў гісторыі Літоўска-Рускага сейма М. Любаўскага // Журнал Министерства Народного просвещения. 1901. Октябрь. ― СПб., 1901.― С. 454-498</ref>.
 
Міжнародныя адносіны ВКЛ і Польшчы з суседзямі былі вельмі складаныя. У лютым 1563 годзе рускія войскі аблажылі [[Полацк]]. Яны ўзялі ў палон да 60 тыс. чалавек. Большасць з іх былі прададзеныя ў рабства (у Персію і інш), гэта каталікі; праваслаўных, як «душы хрышчоныя», не прадавалі<ref>Генрых Штаден. Запіскі аб Масковіі: У 2-х тт. ― М.: Старажытнасховішча, 2008. Т. 1: Публікацыя; ― М.: Старажытнасховішча, 2009. Т. 2: Артыкулы і каментары</ref>.
 
== Вынікі прывiлея ==
Віленскі прывілей, адмяніўшы жорсткія артыкулы Гарадзельскага прывілея, зрабіў літоўскую шляхту прыхільнікамі будучай Брэсцкай уніі. Гэтае пытанне ўздымаў рускі гісторык [[Уладзімір Іванавіч ПiчэтаПічэта|ВУ. І. Пічэта]]<ref>ВУ. І. Пічэта. Літоўска-польскія уніі і стаўленне да іх літоўска-рускай шляхты // Зборнік артыкулаў, прысвечаных В. ОВ. Ключэўскаму, яго вучням, сябрам і прыхільнікам да дня трыццацігоддзя прафесарскай дзейнасці ў Маскоўскім універсітэце. ― М., 1909</ref>.
 
[[Васіль Восіпавіч Ключэўскі|В. В. Ключэўскі]] піша: «Жыгімонт-Аўгуст, мяккі і бяздзейны гуляка, выхаваны сярод новых павеваў, наколькі яму дазваляла дзяржаўнае яго становішча, нават спрыяў новым вучэнняў, сам выдаваў для чытання пратэстанцкія кнігі са сваёй бібліятэкі, у прыдворнай царквы дапускаў пропаведзі ў пратэстанцкім духу; яму было ўсё роўна пры выездзе з палаца ў свята, куды ехаць, у касцёл ці ў кірку. Покровительствуя пратэстантам, ён меў ласку і да праваслаўных; пастанову Гарадзельскага сейма, якая забараняла праваслаўным займаць дзяржаўныя і грамадскія пасады, ён у 1563 годзе растлумачыў так, што тлумачэнне было равнозначительно адмене. З паслабленнем каталіцкай прапаганды, якую падтрымлівалі ранейшыя каралі, праваслаўнае насельніцтва Літвы перастала ставіцца баязліва або варожа да польскага ўраду. Гэты паварот у народным настроі і зрабіў магчымым працяг палітычнай уніі Літвы з Польшчай»<ref>[http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec45.htm В. В. Ключэўскі. Лекцыя XLV]</ref>.
 
У радзе ВКЛ пасля прывілею засталіся толькі два каталіка: біскуп віленскі і жамойцкі, іх прысутнасць там было замацавана статутам ВКЛ, усе ж астатнія члены рады былі евангельскія христианане. Сярод апошніх былі ваявода трокскі [[Стэфан ЗбаражскiЗбаражскі]], ваявода віцебскі [[Станіслаў Пац]] , ваявода наваградскі [[Павел Сапега (памёр у 1579)|Павел Сапега]], ваявода смаленскі [[Васіль Тышкевіч]], ваявода мсціслаўскі [[ЮрыЮрый Юр'евіч Осцік|Юрый Осцік]], ваявода менскі [[Габрыэль Гарнастай]], кашталян трокскітроцкі [[АстафейАстафій Валовіч]], [[маршалак земскі]] [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], кашталян полацкі [[ЮрыЮрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрый Зяновіч]] і інш<ref>Halecki O. O początkach parlamentaryzmu litewskiego // Sprawozdania z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie .― T. 20 . ― Nr 8 .― Sierpień - wrzesień - październik, 1915</ref>.
 
{{зноскі}}
[[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]]
[[Катэгорыя:Прывiлеi]]
 
[[ru:Виленский привилей 1563]]