Розніца паміж версіямі "Віленскі прывілей 1563 года"

др
няма тлумачэння праўкі
(tagged isolated of cluster сірата0.)
др
'''Віленскі прывілей 1563 года''' ― заканадаўчы акт, выдадзены каралём польскім і [[Вялікія князі літоўскія|вялікім князем Літоўскім]] [[Жыгімонт IIІІ Аўгуст|Жыгімонтам IIІІ Аўгустам]] 7 чэрвеня 1563 года на Віленскім [[Вальны сойм|сойме]]. [[Прывілей]] быў прыняты ў форме параднай дараванай граматы. Увайшоў як прэамбула ў [[Статут Вялікага княства Літоўскага 1566]].
 
== Перадумовы ==
Працэс афармлення шляхецкага саслоўя Вялікага княства Літоўскага зацягнуўся на дзесяцігоддзі. У 1387 годзе каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Ягайла]] выдадзены першы саслоўны прывілей для літоўскага рыцарства (баяр, [[Шляхта|шляхты]]), прыняўшага каталіцтва па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]. Прывілей 1387 года вызваліў літоўскую шляхту ад дзяржаўных абавязкаў, пакінуўшы за ёй толькі воінскія абавязкiабавязкі iі будаўніцтва вялікакняжых замкаў. Гэтым прывілеем зацвярджаліся мясцовыя тэрытарыяльныя судовыя установы. Трэба ўлічыць, што літоўская шляхта складала каля 10 % насельніцтва княства (у тагачаснай Францыі 1,5%) <ref>[http://www.yabloko.ru/Themes/Belarus/belarus-33.html Георгій Галенчанка. «Шляхецкая дэмакратыя» ў Вялікім княстве Літоўскім]</ref>.
 
[[Гарадзельская унія]] 1413 года мела відавочны каталіцкі характар. Князі і магнаты Вялікага княства Літоўскага як «праваслаўныя схізматыкі» не дапускаліся да вышэйшага кіраванні. Нават на кіраванне ваяводствамі зацвярджаліся толькі каталікі. Такім чынам, літоўскім княжацкім родах нічога не заставалася рабіць, як пераходзіць у польскія гербавыя брацтвы<ref>Akta uniiunіі PolskiPolskі iі LitwyLіtwy, nakładem S. Kutrzeba, W. SemkowiczSemkowіcz ― Kraków, 1932, ss. 56-58</ref>. Пры гэтым [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|Мацвей ЛюбаўскiЛюбаўскі]] у сваёй працы «Літоўска-рускі сойм» адзначаў, што ўмовы Гарадзельскай уніі не выконваліся, і праваслаўныя дэпутаты ў соймах і радзе карысталіся ўсімі правамі, што і іх калегі-каталікі<ref> М.ЛюбаўскiЛюбаўскі. Нарыс гісторыі літоўска-рускага дзяржавы да Люблінскай уніі ўключна. ― СПб., 2004. ― C. 91, 106, 135-139</ref> .
 
Але яму запярэчыў [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]], які сцвярджаў, што да сярэдзіны XVIXVІ ст. да дзяржаўных справах дапускаліся з ВКЛ толькі віленскі біскуп, віленскія ваяводы і кашталян, тракайскія ваявода і кашталян і жамойцкі стараста. І гэтыя людзі былі зусім не православнымиа, а каталікамі<ref>М. Доўнар-Запольскі. Спрэчныя пытанні ў гісторыі Літоўска-Рускага сейма М. Любаўскага // Журнал Министерства Народного просвещения. 1901. Октябрь. ― СПб., 1901.― С. 454-498</ref>.
 
Міжнародныя адносіны ВКЛ і Польшчы з суседзямі былі вельмі складаныя. У лютым 1563 годзе рускія войскі аблажылі [[Полацк]]. Яны ўзялі ў палон да 60 тыс. чалавек. Большасць з іх былі прададзеныя ў рабства (у Персію і інш), гэта каталікі; праваслаўных, як «душы хрышчоныя», не прадавалі<ref>Генрых Штаден. Запіскі аб Масковіі: У 2-х тт. ― М.: Старажытнасховішча, 2008. Т. 1: Публікацыя; ― М.: Старажытнасховішча, 2009. Т. 2: Артыкулы і каментары</ref>.
 
На пасяджэнне кароннага сойма Польшчы ў 1564 годзе кароль Жыгімонт Аўгуст, вядомы сваёй любоўю да раскошы, прыйшоў у сціплай шляхецкай вопратцы. Тады ж ён адмовіўся ад спадчынных правоў на ВКЛ і перадаў іх Кароне. Жыгімонт Аўгуст, адмовіўшыся ад польскай кароны, з задавальненнем абмежаваўся б спадчыннай каронай вялікага князя літоўскага, і таму таемна супрацівіўся літоўска-польскага аб’яднанню, зрываючы пры дапамозе Мікалая Радзівіла Рудога гэтае пытанне на каронных соймаў 1548 і 1550 гг<ref> SucheniSuchenі - Grabowska A. Spory krolow ze szlachta w zlotym wiekuwіeku. ― Krakow, 1988. S. 39</ref>.
 
А ў ВКЛ, між тым, шырыўся [[Пратэстантызм у Вялікім княстве Літоўскім|пратэстантызм]], што не магло не турбаваць Польшчу<ref> [http://belreform.org/ru/zvb/zvb5a.php Рэфармацыя ў Беларусі]</ref>. Пачасціліся набегі татар на ВКЛ. Гэта яшчэ адна з прычын Віленскага прывілею.
На вальным сойме 1563 года літоўская шляхта падала вялікаму князю хадайніцтва: «іж бы прысега шляхетского і посполітого человека не на образ малёваный ані рытый, яко первей была, але на імя Бога в Тройцы едного каждый подлуг веры свое закону хрыстіянского прысегал». Адначасова яны на чале з Мікалаем Радзівілам Чорным «одностайне білі чолом», супраць артыкула Гарадзельскага прывілея 1413 года, забараняўшага праваслаўным займаць вышэйшыя дзяржаўныя пасады<ref> Леантовіч Ф. Рада вялікіх князёў Літоўскіх // Журнал Министерства Народного просвещения, 1907, верасень, с. 137</ref>.
 
== Змест прывiлеяпрывілея ==
Прывілей выдадзены на заходнерускай мове, па адзінагалоснай («одностайне») просьбе шляхецкіх дэпутатаў з-за таго, што некаторыя артыкулы «запатрабуюць шыршого тлумачэнне ку латвейшему вырозуменью».
 
Прывілей канчаткова раўняў ў палітычных правах у першую чаргу праваслаўную шляхту з каталіцкай шляхтай. У тэксце прывілею азначалася, што абмежавальныя артыкулы Гарадзельскага прывілею 1434 года губляюць сваю сілу. Падкрэслівалася таксама, што шляхта праваслаўнага веравызнання і раней засядала ў панах-радзе пры продках Жыгімонта Аўгуста. Згодна прывілею, усе прадстаўнікі шляхецкага саслоўя «як Літоўскага, так і рускага народу адно б веры хрестьянское» на вечныя часы карыстаюцца ўсімі вольнасцямі шляхецкага саслоўя, з правамі займаць усе пасады земскія і дворныя, засядаць у панах-радзе: «Таму ўсе іншыя саслоўя рыцарскага і шляхецкай, як літоўскага, так і рускага народа, толькі б былі веры хрысціянскай ... на пасады дворныя і земскія, не толькі падданыя касцёла рымскага, з гэтага часу абраныя і прызначаныя быць могуць, але аднолькава і роўна ўсё рыцарскага саслоўя з народу шляхецкага людзі веры хрысціянскай, як Літва, так і Русь, кожны згодна дасягненням і заслугах сваім, ад нас, вялікага князя, на пасты высокія службовыя і на іншыя пасады па волі нашай могуць прызначацца ...»
 
== Вынікі прывiлеяпрывілея ==
Віленскі прывілей, адмяніўшы жорсткія артыкулы Гарадзельскага прывілея, зрабіў літоўскую шляхту прыхільнікамі будучай Брэсцкай уніі. Гэтае пытанне ўздымаў рускі гісторык [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У. І. Пічэта]]<ref>У. І. Пічэта. Літоўска-польскія уніі і стаўленне да іх літоўска-рускай шляхты // Зборнік артыкулаў, прысвечаных В. В. Ключэўскаму, яго вучням, сябрам і прыхільнікам да дня трыццацігоддзя прафесарскай дзейнасці ў Маскоўскім універсітэце. ― М., 1909</ref>.
 
[[Васіль Восіпавіч Ключэўскі|В. В. Ключэўскі]] піша: «Жыгімонт-Аўгуст, мяккі і бяздзейны гуляка, выхаваны сярод новых павеваў, наколькі яму дазваляла дзяржаўнае яго становішча, нават спрыяў новым вучэнняў, сам выдаваў для чытання пратэстанцкія кнігі са сваёй бібліятэкі, у прыдворнай царквы дапускаў пропаведзі ў пратэстанцкім духу; яму было ўсё роўна пры выездзе з палаца ў свята, куды ехаць, у касцёл ці ў кірку. Покровительствуя пратэстантам, ён меў ласку і да праваслаўных; пастанову Гарадзельскага сейма, якая забараняла праваслаўным займаць дзяржаўныя і грамадскія пасады, ён у 1563 годзе растлумачыў так, што тлумачэнне было равнозначительно адмене. З паслабленнем каталіцкай прапаганды, якую падтрымлівалі ранейшыя каралі, праваслаўнае насельніцтва Літвы перастала ставіцца баязліва або варожа да польскага ўраду. Гэты паварот у народным настроі і зрабіў магчымым працяг палітычнай уніі Літвы з Польшчай»<ref>[http://www.magistermagіster.msk.ru/librarylіbrary/historyhіstory/kluchev/kllec45.htm В. В. Ключэўскі. Лекцыя XLV]</ref>.
 
У радзе ВКЛ пасля прывілею засталіся толькі два каталіка: біскуп віленскі і жамойцкі, іх прысутнасць там было замацавана статутам ВКЛ, усе ж астатнія члены рады былі евангельскія христианане. Сярод апошніх былі ваявода трокскі [[Стэфан Збаражскі]], ваявода віцебскі [[Станіслаў Пац]] , ваявода наваградскі [[Павел Сапега (памёр у 1579)|Павел Сапега]], ваявода смаленскі [[Васіль Тышкевіч]], ваявода мсціслаўскі [[Юрый Юр'евіч Осцік|Юрый Осцік]], ваявода менскі [[Габрыэль Гарнастай]], кашталян троцкі [[Астафій Валовіч]], [[маршалак земскі]] [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], кашталян полацкі [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрый Зяновіч]] і інш<ref>HaleckiHaleckі O. O początkach parlamentaryzmu litewskiegolіtewskіego // SprawozdaniaSprawozdanіa z czynnościczynnoścі iі posiedzeńposіedzeń AkademiiAkademіі UmiejętnościUmіejętnoścі w KrakowieKrakowіe .― T. 20 . ― Nr 8 .― SierpieńSіerpіeń - wrzesieńwrzesіeń - październikpaźdzіernіk, 1915</ref>.
 
{{зноскі}}
 
== ЛiтаратураЛітаратура ==
* ''Грыцкевіч А.'' Дзяржаўны і палітычны лад // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 42-46. — 684 с. — ISBNІSBN 985-11-0314-4
* ''Гудавичюс Э. С.'' История Литвы с древнейших времен до 1569 г. / Пер. Г. И. Ефремова. — М.: Фонд им. И. Д. Сытина, 2005.
* ''Любавский М. К.'' К вопросу объ ограничении политических правъ православныхъ князей, панов и шляхты в великом княжестве Литовском до Люблинской унии // Сборник статей, посвященных Василию Осиповичу Ключевскому. — М., 1909. — С. 1-18.
* ''Вішнеўскі А. Ф.'' Гісторыя дзяржавы і права Беларусі. Вучэб. дап. — Мн. 2003.
* ''Доўнар-Запольскі М. В.'' Асновы дзяржаўнасці Беларусі. — Мн. 1994.
* ''Пазднякоў В.'' Соймы ВКЛ 1440—1568 і Рэчы Паспалітай 1569—1793 // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 611—614. — 788 с. — ISBNІSBN 985-11-0378-0
* ''Юхо Я. А.'' КрынiцыКрыніцы беларуска-литоўскага права. — Мн., 1991.
* ''ChodynickiChodynіckі K.'' Geneza równouprawnieniarównouprawnіenіa schyzmatyków w WielkimWіelkіm Ks. LitewskimLіtewskіm, Stosunek Zygmunta Augusta do wyznaniawyznanіa grecko — wschodnego // Przegląd historycznyhіstoryczny — 2. Ser. IIІІ. — Kraków, 1913/14/. S. 1-81
* ''KiaupaKіaupa Z., KiaupieneKіaupіene J., KuncevičiusKuncevіčіus A.'' HistoriaHіstorіa LitwyLіtwy. Od czasów najdawniejszychnajdawnіejszych do 1795 roku. WydawnictwoWydawnіctwo Naukowe PWN, 2008, s. 176—178. ISBNІSBN 9788301151904
* ''Kutrzeba S.'' UniaUnіa PolskiPolskі z LitwaLіtwa // Polska iі LitwaLіtwa w dziejowymdzіejowym stosunku. ― Warszawa, LublinLublіn, Lodze, Krakow. 1914.
 
== СпасылкiСпасылкі ==
* [http://litopyslіtopys.org.ua/statut2/st1566_01.htm IзборнiкІзборнік: ВiленскiВіленскі прывiлейпрывілей 1563 года]
* [http://starbel.narod.ru/uniaunіa.htm Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Т. 1. IX—XVIIIІX—XVІІІ ст. / Склалі: акадэмік В. К. Шчарбакоў, дацэнт К.І.Кернажыцкі і вучоны археограф Д.І.Даўгяла. Менск, 1936]
* [http://www.arts.gla.ac.uk/SlavonicSlavonіc/staff/Szlachta.html CONSTITUTIONALCONSTІTUTІONAL DEVELOPMENTS 1180—1572]
* [http://www.sedmitzasedmіtza.ru/text/439818.html Беднов В. А. Православная церковь в Польше и Литве]
* [http://belhistbelhіst.ru/2012/11/andrej-radoman-vilenskijvіlenskіj-zemskijzemskіj-privilejprіvіlej-1565/ Андрей Радоман. Виленский земский привилей 1563 года]
 
{{Ізаляваны артыкул}}
 
[[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]]
[[Катэгорыя:ПрывiлеiПрывілеі]]