Адкрыць галоўнае меню

Змены

80 байтаў дададзена ,  5 гадоў таму
др
афармленне
[[Выява:Biology organism collage.png|thumb|250px|Біялогія мае справу з вывучэннем многіх відаў жывых арганізмаў.]]
'''Біяло́гія''' (ад грэчаскага βιολογία  — βίος, біас, «жыццё»; -λογία, -логія, «навука»)  — [[навука]] пра жыццё, адна з прыродазнаўчых навук, прадметам якой з'яўляюцца жывыя істоты і іх узаемадзеянне з навакольным асяроддзем. Біялогія вывучае ўсе аспекты жыцця, у прыватнасці, структуру, функцыянаванне, рост, паходжанне, эвалюцыю і размеркаванне жывых арганізмаў на Зямлі. Класіфікуе і апісвае жывыя істоты, паходжанне іх тыпаў, узаемадзеянне паміж сабою і з навакольным асяроддзем. Прадметам біялогіі з'яўляюцца ўсе праявы жыцця, як будова і функцыі жывых істот і іх прыродных супольнасцей, распаўсюджанне, вытокі і развіццё, сувязі паміж сабой і нежывой [[прырода]]й. Мэты біялогіі - — вывучэнне заканамернасцей гэтых праяўленняў, раскрыццё сутнасці жыцця, сістэматызацыя жывых істот.
 
Як асобная [[навука]] біялогія вылучылася з прыродазнаўчых навук у XIX ст., калі навукоўцы выявілі, што жывыя арганізмы валодаюць некаторымі агульнымі для ўсіх характарыстыкамі. У падмурку сучаснай біялогіі ляжаць пяць фундаментальных прынцыпаў: клетачная тэорыя, эвалюцыя, генетыка, гамеастаз і энергія<ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18">{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: investigating life on earth |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=11-18|isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref><ref>{{cite book | last = Campbell | first = Neil A. | authorlink = | coauthors = Brad Williamson; Robin J. Heyden | title = Biology: Exploring Life | publisher = Pearson Prentice Hall | date = 2006 | location = Boston, Massachusetts | pages = | url = http://www.phschool.com/el_marketing.html | doi = | id = | isbn = 0-13-250882-6 }}</ref>. У наш час біялогія - — стандартны прадмет у сярэдніх і вышэйшых вучэбных установах усяго свету. Штогод публікуецца больш за мільён артыкулаў і кніг па біялогіі і медыцыне <ref>{{cite book|title=Biology: A Functional Approach|author=King, TJ & Roberts, MBV|publisher=Thomas Nelson and Sons|date=1986|isbn=978-0174480358}}</ref>.
 
У біялогіі вылучаюць наступныя ўзроўні арганізацыі:
* ''Клетачны'', ''субклетачны'' і ''малекулярны ўзровень'': [[клеткі]] маюць унутрыклетачныя структуры, якія будуюцца з [[малекула|малекул]].
 
* ''Арганізмавы'' і ''органна-тканкавы ўзровень'': у шматклетачных арганізмаў клеткі складаюць [[Тканка, біялогія|тканкі]] і [[Орган, біялогія|органорганы]]ы. Органы ж у сваю чаргу ўзаемадзейнічаюць у рамках цэлага [[арганізм]]а.
 
* ''Папуляцыйны ўзровень'': асобіны аднаго і таго ж тыпу, што жывуць на частцы арэалу, ўтвараюць [[папуляцыя|папуляцыю]].
* ''Біягеацэнатычны і біясферны ўзровень'': на аднастайным кавалку зямной паверхні ствараюцца [[біягеацэноз]]ы, якія, у сваю чаргу, утвараюць, [[біясфера|біясферу]].
 
Большасць біялагічных навук з'яўляецца ''дысцыплінамі'' з вузейшай спецыялізацыяй. Традыцыйна яны групуюцца па тыпах даследчых арганізмаў: [[батаніка]] вывучае расліны, [[заалогія]]  — жывёл, [[мікрабіялогія]]  — аднаклетачныя мікраарганізмы. Далей галіны ў біялогіі падзяляюцца альбо па маштабах даследавання, альбо па ўжываных метадах: [[біяхімія]] вывучае хімічны падмурак жыцця, [[малекулярная біялогія]]  — складаныя ўзаемадзеянні паміж біялагічнымі малекуламі, [[клетачная біялогія]] і [[цыталогія]]  — асноўныя будаўнічыя блокі шматклетачных арганізмаў, клеткі, [[гісталогія]] і [[анатомія]]  — будову тканак і арганізма з асобных органаў і тканак, [[фізіялогія]]  — фізічныя і хімічныя функцыі органаў і тканак, [[эталогія]]  — паводзіны жывых істот, [[экалогія]]  — узаемазалежнасць розных арганізмаў і іх асяроддзі.
 
Перадачу спадчыннай інфармацыі вывучае [[генетыка]]. Развіццё арганізма ў антагенезе вывучаецца [[біялогія развіцця|біялогіяй развіцця]]. Зараджэнне і гістарычнае развіццё жывой прыроды - — [[палеанталогія|палеабіялогія]] і [[эвалюцыйнае вучэнне|эвалюцыйная біялогія]].
 
На межах з сумежнымі навукамі ўзнікаюць: [[біяфізіка]] (вывучэнне жывых аб'ектаў фізічнымі метадамі), [[біяметрыя]] і г.д. У сувязі з практычнымі запатрабаваннямі [[чалавек]]а ўзнікаюць такія накірункі як [[касмічная біялогія]], [[сацыябіялогія]], [[фізіялогія працы]], [[біёніка]].
 
== Біёлагі ==
 
=== Біялагічныя суполкі ===
 
=== Біялагічныя арганізацыі ===
Традыцыйна навуковымі даследаваннямі ў вобласці біялогіі займаюцца ўніверсітэты, хоць не заўсёды адпаведныя факультэты завуцца біялагічнымі. Напрыклад, у [[МДУ|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя М.  В.  Ламаносава]] акрамя [http://www.msu.ru/resources/msu-ws1.html#biol біялагічнага факультэта] ёсць таксама [http://www.fbb.msu.ru/modules/news/ факультэт біяінжынерыі і біяінфарматыкі], [http://www.fbm.msu.ru/ факультэт фундаментальнай медыцыны] і [http://www.genebee.msu.su/ НДІ фізіка-хімічнай біялогіі]. Акрамя ўніверсітэтаў навуковыя даследаванні робяць дзяржаўныя і прыватныя інстытуты, якія ў Расіі пераважна належаць сістэме [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (гл. [[Інстытуты РАН|спіс інстытутаў]]), [[Расійская акадэмія сельскагаспадарчых навук|Расійскай акадэміі сельскагаспадарчых навук]] ці [[Расійская акадэмія медыцынскіх навук|Расійскай акадэміі медыцынскіх навук]].
 
=== Біёлагі ===
 
== Біялагічны метад ==
 
== Гісторыя біялогіі ==
{{main|Гісторыя біялогіі}}
 
Хоць канцэпцыя біялогіі як асобнай прыродазнаўчай навукі ўзнікла ў XIX ст., біялагічныя дысцыпліны зарадзіліся раней у [[гісторыя медыцыны|медыцыне]] і [[прыродазнаўчая гісторыя|прыродазнаўчай гісторыі]]. Звычайна іх традыцыю вядуць ад такіх антычных вучоных як [[Арыстоцель]] і [[Гален]] праз арабскіх медыкаў [[аль-Джахіз]]а <ref>Conway Zirkle (1941), Natural Selection before the "«Origin of Species"», ''Proceedings of the American Philosophical Society'' '''84''' (1): 71-123.</ref>, [[Авіцэна|ібн-Сіну]]<ref name=Brater-449>D. Craig Brater and Walter J. Daly (2000), "«Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century"», ''Clinical Pharmacology & Therapeutics'' '''67''' (5), p. 447-450447—450 [449].</ref>, [[Авензаар|ібн-Зухра]]<ref name=Hutchinson>[http://encyclopedia.farlex.com/Islamic+medicine Islamic medicine], ''[[Hutchinson Encyclopedia]]''.</ref> і [[ібн-аль-Нафіз]]а<ref name=Dabbagh>S. A. Al-Dabbagh (1978). "«Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation"», ''[[The Lancet]]'' '''1''', p. 1148.</ref>. У эпоху [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]] біялагічная думка ў Еўропе была рэвалюцыянізавана дзякуючы вынаходству кнігадрукавання і распаўсюджванню друкаваных прац, цікавасці да эксперыментальных даследаванняў і адкрыццю мноства новых тыпаў жывёл і раслін у эпоху [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. У той час працавалі выбітныя розумы [[Андрэй Везалій]] і [[Уільям Гарвей]], якія заклалі падмурак сучаснай [[анатомія|анатоміі]] і [[фізіялогія|фізіялогіі]]. Крыху пазней [[Ліней]] і [[Бюфон]] здзейснілі велізарную працу па класіфікацыі формаў жывых і выкапнёвых істот. [[Мікраскапія]] адкрыла для назірання раней невядомы свет мікраарганізмаў, заклаўшы падмурак для развіцця [[клетачная тэорыя|клетачнай тэорыі]]. Развіццё прыродазнаўства, збольшага дзякуючы з'яўленню [[гісторыя філасофіі|механістычнай філасофіі]], спрыяла развіццю прыродазнаўчай гісторыі<ref name ="Mayr">{{cite book|author=Mayr, E|authorlink=Ernst Mayr|title=The Growth of Biological Thought|date=1985|publisher=Belknap Press|isbn=978-0674364462}}</ref><ref>{{cite book|author=Magner, LN|title=A History of the Life Sciences|publisher=TF-CRC|isbn=978-0824708245|date=2002}}</ref>.
 
Да пачатку XIX стагоддзя некаторыя сучасныя біялагічныя дысцыпліны, такія як [[батаніка]] і [[заалогія]], дасягнулі прафесійнага ўзроўня. [[Лавуазье]] і іншыя хімікі і фізікі пачалі збліжэнне ўяўленняў пра жывую і нежывую прыроду. Натуралісты, такія як [[Аляксандр Гумбальт]] даследавалі ўзаемадзеянне арганізмаў з навакольным асяроддзем і яго залежнасць ад геаграфіі, закладваючы падмурак [[біягеаграфія|біягеаграфіі]], [[экалогія|экалогіі]] і [[эталогія|эталогіі]]. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] развіццё вучэння пра [[эвалюцыя|эвалюцыю]] паступова пацягнула разуменне ролі вымірання і зменлівасці [[тып]]аў, а [[клетачная тэорыя]] паказала ў новым святле будову жывога рэчыва. У спалучэнні з дадзенымі [[эмбрыялогія|эмбрыялогіі]] і [[палеанталогія|палеанталогіі]] гэтыя дасягненні дазволілі [[Чарльз Дарвін|Чарльзу Дарвіну]] стварыць цэласную тэорыю [[эвалюцыя|эвалюцыі]] шляхам [[натуральны адбор|натуральнага адбору]]. Да канца XIX стагоддзя ідэі самазараджэння канчаткова саступілі месца тэорыі інфекцыйнага агента як узбуджальніка захворванняў. Але механізм успадкоўвання бацькоўскіх прыкмет усё яшчэ заставаўся таямніцай<ref name ="Mayr"/><ref name="Futuyma">{{cite book|author=Futuyma, DJ|title=Evolution|date=2005|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0878931873}}</ref><ref>{{cite book|author=Coleman, W|title=Biology in the Nineteenth Century: Problems of Form, Function and Transformation|date=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521292931}}</ref>.
 
Напачатку XX стагоддзя [[Томас Морган]] і яго вучні зноўку адкрылі законы, даследаваныя яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя [[Грэгар Мендэль|Грэгарам Мендэлем]], пасля чаго пачала хутка развівацца [[генетыка]]. Да 1930-х гадоў спалучэнне [[папуляцыйная генетыка|папуляцыйнай генетыкі]] і тэорыі [[натуральны адбор|натуральнага адбору]] спарадзіла [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сучасную эвалюцыйную тэорыю]] ці неадарвінізм. Дзякуючы развіццю [[біяхімія|біяхіміі]] былі адкрыты [[ферменты]] і пачалася грандыёзная праца па апісанні ўсіх працэсаў [[метабалізм]]у. Раскрыццё структуры [[ДНК]] [[Джэймс Уотсан|Уотсанам]] і [[Фрэнсіс Крык|Крыкам]] дало магутны штуршок для развіцця [[малекулярная біялогія|малекулярнай біялогіі]]. За ёй рушыла ўслед пастуляванне цэнтральнай догмы, расшыфроўка [[ген]]этычнага коду, а напрыканцы XX стагоддзя - — і поўная расшыфроўка генетычнага кода чалавека і яшчэ некалькіх арганізмаў, найбольш важных для медыцыны і сельскай гаспадаркі. Дзякуючы гэтаму з'явіліся новыя дысцыпліны [[геноміка]] і [[пратэёміка]]. Хоць павелічэнне колькасці дысцыплін і надзвычайная складанасць прадмета біялогіі спарадзілі і працягваюць спараджаць сярод біёлагаў усё вузейшую спецыялізацыю, біялогія працягвае заставацца адзінай навукай, і дадзеныя з кожнай біялагічнай дысцыпліны, асабліва з геномікі, ужываюцца ва ўсіх астатніх <ref>{{cite book|author=Allen, GE|title=Life Science in the Twentieth Century|date=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521292962}}</ref><ref>{{cite book|author=Fruton, JS|title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology|publisher=Yale University Press|date=1999|isbn=978-0300076080}}</ref><ref>{{cite book|author=Morange, M & Cobb, M|title=A History of Molecular Biology|date=2000|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674001695}}</ref><ref>{{cite book|author=Smocovitis, VB|title=Unifying Biology|date=1996|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691033433}}</ref>
 
== Біялагічная карціна свету ==
Існуе пяць прынцыпаў, што аб'ядноўваюць усе біялагічныя дысцыпліны ў адзіную навуку пра жывую матэрыю<ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18"/>:
 
* [[Клетачная тэорыя]]. Клетачная тэорыя - — вучэнне пра ўсё, што тычыцца [[клеткі|клетак]]. Усе жывыя арганізмы складаюцца, прынамсі, з адной клеткі, асноўнай функцыянальнай адзінкі кожнага арганізма. Базавыя механізмы і хімія ўсіх клетак ва ўсіх зямных арганізмах падобныя; клеткі паходзяць толькі ад раней існавалых клетак, якія множацца шляхам клетачнага падзелу. Клетачная тэорыя апісвае будову клетак, іх падзел, узаемадзеянне з навакольным асяроддзем, склад унутранага асяроддзя і клетачнай абалонкі, механізм дзеяння асобных частак клеткі і іх узаемадзеянні паміж сабою.
 
* [[Эвалюцыя]]. Праз [[натуральны адбор]] і [[генетычны дрэйф]] спадчынныя прыкметы папуляцыі змяняюцца з пакалення ў пакаленне.
{{Main|Клетачная тэорыя}}
 
Клетка - — базавая адзінка жыцця. Паводле клетачнай тэорыі, усё жывое рэчыва складаецца з адной ці больш клетак, або з прадуктаў [[сакрэцыя|сакрэцыі]] гэтых клетак. Напрыклад, ракавіны, косці, скура, сліна, [[страўнікавы сок]], [[ДНК]], [[вірусы]]. Усе клеткі паходзяць з іншых клетак шляхам клетачнага падзелу, і ўсе клеткі шматклетачнага арганізма паходзяць з адной аплодненай яйкаклеткі. Нават праходжанне паталагічных працэсаў, такіх як бактэрыяльная ці вірусная інфекцыя, залежыць ад клетак, якія з'яўляюцца іх фундаментальнай часткай <ref>{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13-E15|date=1999|doi=10.1038/8964}}</ref>.
 
=== Эвалюцыя ===
{{Main|Эвалюцыя}}
 
Цэнтральная падмуркавая канцэпцыя ў біялогіі складаецца з таго, што жыццё з часам змяняецца і развіваецца пасродкам [[эвалюцыя|эвалюцыі]], і што ўсе вядомыя формы жыцця на Зямлі маюць агульнае паходжанне. Гэта абумовіла падабенства асноўных адзінак і працэсаў жыццядзейнасці, якія згадваліся вышэй. Тэрмін эвалюцыя быў уведзены ў навуковы лексікон [[Жан-Батыст Ламарк|Жанам-Батыстам Ламаркам]] у 1809  г.. [[Чарльз Дарвін]] праз пяцьдзясят гадоў выявіў, што яе рухальнай сілай з'яўляецца [[натуральны адбор]], гэтак жа як [[штучны адбор]] свядома ўжываецца чалавекам для стварэння новых парод жывёл і гатункаў раслін <ref>Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray</ref>. Пазней у [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі]] дадатковым механізмам эвалюцыйных змен быў пастуляваны [[генетычны дрэйф]].
 
Эвалюцыйная гісторыя [[тып]]аў, якая апісвае іх змены і генеалагічныя стасункі паміж сабою, завецца [[філагенез]]. Інфармацыя пра філагенез назапашваецца з розных крыніц, у прыватнасці, шляхам параўнання паслядоўнасцей [[ДНК]] ці выкапнёвых рэштак і слядоў старажытных арганізмаў. Да XIX стагоддзя лічылася, што ў вызначаных умовах жыццё можа самазараджацца. Гэтай канцэпцыі процістаялі паслядоўнікі прынцыпу, сфармуляванага [[Уільям Гарвей|Уільямам Гарвеем]] : "«усё з яйка"» ("«Omne vivum ex ovo"», лат), асноватворнага ў сучаснай біялогіі. У прыватнасці, гэта азначае, што існуе бесперапынная лінія жыцця, якая злучае момант першапачатковага яе ўзнікнення з цяперашнім часам. Любая група арганізмаў мае агульнае паходжанне, калі ў яе ёсць агульны продак. Усе жывыя істоты на Зямлі, якія жывуць сёння, і вымерлыя, паходзяць ад агульнага продка ці агульнай сукупнасці [[ген]]аў. Агульны продак усіх жывых істот з'явіўся на Зямлі каля 3,5  млрд гадоў назад. Галоўным доказам тэорыі агульнага продка лічыцца ўніверсальнасць [[генетычны код|генетычнага кода]] (гл. [[паходжанне жыцця]]).
 
=== Тэорыя гена ===
Форма і функцыі біялагічных аб'ектаў узнаўляюцца з пакалення ў пакаленне [[ген]]амі, якія з'яўляюцца элементарнымі адзінкамі спадчыннасці. Фізіялагічная адаптацыя да навакольнага асяроддзя не можа быць закадавана ў генах і быць успадкаванай у нашчадстве (гл. [[Ламаркізм]]). Характэрна, што ўсе існыя формы зямнога жыцця, у тым ліку, бактэрыі, расліны, жывёлы і грыбы, маюць адны і тыя ж асноўныя механізмы, прызначаныя для капіравання [[ДНК]] і сінтэзу бялку. Напрыклад, бактэрыі, у якія ўводзяць [[ДНК]] чалавека, здольныя сінтэзаваць чалавечыя бялкі.
 
Сукупнасць [[ген]]аў арганізма ці клеткі завецца [[геном]]. Ён захоўваецца ў адной ці некалькіх [[храмасома]]х. Храмасома - — доўгі ланцужок [[ДНК]], на якой можа быць мноства [[ген]]аў. Калі [[ген]] актыўны, то паслядоўнасць яго [[ДНК]] капіюецца ў паслядоўнасці [[РНК]] пасродкам [[транскрыпцыя|транскрыпцыі]]. Затым [[рыбасома]] можа выкарыстоўваць [[РНК]], каб сінтэзаваць паслядоўнасць [[бялок|бялку]], адпаведную коду [[РНК]], у працэсе, названым [[трансляцыя]]. Бялкі могуць выконваць як структурныя, гэтак і каталітычныя функцыі (гл. [[фермент]]).
 
=== Гамеастаз ===
{{main|Гамеастаз}}
 
Гамеастаз - — здольнасць адкрытых сістэм рэгуляваць сваё ўнутранае асяроддзе так, каб падтрымліваць яго сталасць пасродкам мноства карэктавальных уздзеянняў, што кіруюцца рэгулятарнымі механізмамі. Усе жывыя істоты, як шматклетачныя, гэтак і аднаклетачныя, здольныя падтрымліваць гамеастаз. На клетачным узроўні, напрыклад, падтрымліваецца сталая кіслотнасць унутранага асяроддзя ([[pH]]). На ўзроўні арганізма ў цеплакроўных жывёл падтрымліваецца сталая тэмпература цела. У асацыяцыі з тэрмінам [[экасістэма]] пад гамеастазам разумеюць, у прыватнасці, падтрыманне раслінамі сталай канцэнтрацыі атмасфернага двухвокісу вуглярода на Зямлі.
 
=== Энергія ===
Выжыванне любога арганізма залежыць ад няспыннага прытоку энергіі. Энергія чэрпаецца з рэчываў, якія служаць ежай, і пасродкам адмысловых хімічных рэакцый выкарыстоўваецца для пабудовы і падтрымання структуры і функцый клетак. У гэтым працэсе малекулы ежы выкарыстоўваюцца як для вымання энергіі, гэтак і для сінтэзу біялагічных малекул уласнага арганізма.
 
Першаснай крыніцай энергіі для ўсіх зямных істот з'яўляецца Сонца. Светлавая энергія ператвараецца раслінамі ў хімічную (арганічныя [[малекулы]]) у прысутнасці вады і некаторых мінералаў. Частка атрыманай энергіі выдаткоўваецца на нарошчванне біямасы і падтрыманне жыцця, іншая частка - — губляецца ў выглядзе цеплыні і адыходаў жыццядзейнасці. Агульныя механізмы ператварэння хімічнай энергіі ў карысную для падтрымання жыцця завуцца [[дыханне]] і [[метабалізм]].
 
== Узроўні арганізацыі жывога ==
 
== Даследванне ==
 
=== Структурнае ===
[[Выява:Biological cell.svg|thumb|Схема тыповай клеткі жывёл, дзе маюцца розныя [[арганела|арганелы]] і структуры.]]
[[Анатомія]] разглядае формы макраскапічных структур, як органы і сістэмы органаў<ref>[http://www.bartleby.com/107/1.html «Anatomy of the Human Body»]. 20th edition. 1918. Henry Gray.</ref>.
 
Генетыка  — гэта навука аб генах, спадчыннасці і зменлівасці арганізмаў<ref>Anthony J. F. Griffiths...Griffiths…. (2000). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60 «Genetics and the Organism: Introduction»]. In Griffiths, William M.; Miller, Jeffrey H.; Suzuki, David T. et al.. An Introduction to Genetic Analysis (7th ed.). New York: W. H. Freeman. ISBN 0-7167-3520-2.</ref>. Гены кадуюць інфармацыю, неабходную для сінтэзу бялкоў, якія, у сваю чаргу, гуляюць вялікую ролю ў аказанні ўплыву (хоць, у многіх выпадках, не цалкам вызначэнага) канчатковага фенатыпу арганізма. У сучасных даследаваннях, генетыка з'яўляецца важным інструментам у даследаванні функцый пэўнага гена або генетычнага аналізу хімічных і фізічных узаемадзеянняў. У арганізмах генетычная інфармацыя, як правіла, захоўваецца ў [[храмасома]]х, дзе яна прадстаўлена хімічнай структурай малекул ДНК.
 
=== Фізіялагічнае ===
Эвалюцыйныя даследаванні накіраваны на даследванне паходжання [[від, біялогія|відаў]], а таксама іх змяненне з цягам часу, і ўключае ў сябе вучоных з многіх таксанамічных арыентаваных дысцыплінаў, гэта значыць даследчыкаў, якія маюць адмысловую падрыхтоўку, у прыватнасці такіх дысцыплінаў, як [[тэрыялогія]], [[арніталогія]], [[батаніка]] і [[герпэталогія]], але якія выкарыстоўваць гэтыя арганізмы як сістэмы, каб адказаць на агульныя пытанні аб эвалюцыі.
 
Эвалюцыйная біялогія часткова заснавана на [[палеанталогія|палеанталогіі]], якая выкарыстоўвае [[акамянеласць|акамянеласці]], каб адказаць на пытанні аб тэмпе і шляху [[эвалюцыя|эвалюцыі]]<ref>Jablonski D (1999). «The future of the fossil record». Science 284 (5423): 2114–162114-16.</ref>, і часткова на дасягненнях у такіх галінах, як [[генетыка папуляцыяў]]<ref>John H. Gillespie. «Population Genetics: A Concise Guide», Johns Hopkins Press, 1998. ISBN 0-8018-5755-4.</ref> і [[эвалюцыйная тэорыя]]. У [[1980-я|1980-х]] гадах, [[біялогія развіцця]] ізноў увайшла да эвалюцыйнай біялогіі ад свайго першапачатковага выключэння з [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі]] на аснове вывучэння эвалюцыйнай біялогіі развіцця<ref>Smocovitis, VB. «Unifiying Biology: the evolutionary synthesis and evolutionary biology» ISBN 0-691-03343-9.</ref>. [[Філагенетыка]], [[сістэматыка]] і [[таксаномія]] часцяком разглядаюцца як частка эвалюцыйнай біялогіі.
 
=== Экалагічнае ===
Экалагічныя сістэмы вывучаюцца на розных узроўнях, ад асобных арганізмаў і груп да экасістэм і [[біясфера|біясферы]]. Тэрмін [[біялогія папуляцыяў]] часцяком выкарыстоўваецца нароўні з [[папуляцыйная экалогія|папуляцыйнай экалогіяй]], не зважаючы на тое, што папуляцыйная біялогія часцей выкарыстоўваецца пры вывучэнні [[хвароба|хвароб]], [[вірус]]аў і [[мікроб]]аў, у той час як папуляцыйнай экалогія часцей выкарыстоўваецца пры вывучэнні [[расліна|раслін]] і [[жывёла|жывёл]]. Экалогія абапіраецца на шматлікія субдысцыпліны.
 
[[Эталогія]] даследуе паводзіны жывёл, у прыватнасці, грамадскіх жывёл, як [[прыматы]] і [[сабака|сабакі]], і часам разглядаецца як галіна [[заалогія|заалогіі]]. Эталогія былі асабліва звязана з эвалюцыяй паводзінаў і разуменнем паводзінаў з пункту гледжання тэорыі [[натуральны адбор|натуральнага адбору]]. З аднаго боку, першым сучасным этолагам быў [[Чарльз Дарвін]], чыя кніга «Выраз эмоцый у чалавека і жывёл», зрабіла велізарны ўплыў на эталогію ў будучыні<ref>Black, J (Jun 2002). [http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 «Darwin in the world of emotions»] (Free full text). Journal of the Royal Society of Medicine 95 (6): 311–313311—313.</ref>.
 
[[Біягеаграфія]] вывучае прасторавае размеркаванне арганізмаў на [[планета Зямля|Зямлі]], упорам на такія тэмы, як [[тэктоніка пліт]], змены клімату, распаўсюджванне і [[міграцыя]], а таксама [[кладыстыка]].
== Біялагічныя навукі ==
{{Falseredirect|Біялагічныя навукі}}
Большасць біялагічных навук з'яўляецца ''дысцыплінамі'' з вузейшай спецыялізацыяй. Традыцыйна яны групуюцца па тыпах арганізмаў, якія даследваюцца:
* [[батаніка]] вывучае [[расліны]],
* [[заалогія]] — [[Жывёлы|жывёл]],
* [[мікрабіялогія]] — [[Аднаклетачныя арганізмы|аднаклетачныя мікраарганізмы]]. Вобласці ўнутры біялогіі далей падзяляюцца або па маштабах даследавання, або па метадах, якія ўжываюцца:
* [[біяхімія]] вывучае [[Хімія|хімічныя]] асновы жыцця,
* [[малекулярная біялогія]] — складаныя ўзаемадзеянні паміж біялагічнымі малекуламі,
* [[клетачная біялогія]] і [[цыталогія]] — асноўныя будаўнічыя блокі шматклетачных арганізмаў, клеткі,
* [[гісталогія]] і [[анатомія]] — будова тканак і арганізма з асобных органаў і тканак,
* [[фізіялогія]] — фізічныя і хімічныя функцыі органаў і тканак,
* [[эталогія]] — [[паводзіны]] жывых істот,
* [[экалогія]] — узаемазалежнасць розных арганізмаў і іх асяроддзя.
* [[генетыка]]  — перадачу [[Спадчыннасць|спадчыннай]] інфармацыі
* [[біялогія развіцця]]  — развіццё арганізма ў [[антагенез]]е
* [[палеанталогія|палеабіялогія]] і [[эвалюцыйная біялогія]]  — зараджэнне і гістарычнае развіццё жывой прыроды.
 
На межах з сумежнымі навукамі ўзнікаюць: [[біямедыцына]], [[біяфізіка]] (вывучэнне жывых аб'ектаў фізічнымі метадамі), [[біяметрыя]] і г.д. У сувязі з практычнымі патрэбнасцямі [[чалавек]]а ўзнікаюць такія кірункі, як [[касмічная біялогія]], [[сацыябіялогія]], [[фізіялогія працы]], [[біёніка]].
 
=== Біялагічныя дысцыпліны ===
[[Анатомія]]  — [[Альгалогія]]  — [[Антрапалогія]]  — [[Бактэрыялогія]]  — [[Біягеаграфія]]  — [[Біягеацэналогія]]  — [[Бія]] [[інжынерыя]]  — [[Біяінфарматыка]]  — [[Біялогія акіяна]]  — [[Біялогія развіцця]]  — [[Біяметрыя]]  — [[Біёніка]]  — [[Біясеміётыка]]  — [[Бія]] [[спелеалогія]]  — [[Біяфізіка]]  — [[Біяхімія]]  — [[Батаніка]]  — [[Біямеханіка]]  — [[Біяцэналогія]]  — [[Брыялогія]]  — [[Вірусалогія]]  — [[Генетыка]]  — [[Геабатаніка]]  — [[Гідрабіялогія]]  — [[Гісталогія]]  — [[Дэндралогія]]  — [[Заалогія]]  — [[Імуналогія]]  — [[Іхтыялогія]]  — [[Касмічная біялогія]]  — [[Ксенабіялогія]]  — [[Мікалогія]]  — [[Мікрабіялогія]]  — [[Малекулярная біялогія]]  — [[Марфалогія, біялогія|Марфалогія]]  — [[Нейрабіялогія]]  — [[Палеанталогія]]  — [[Сістэматыка]]  — [[Таксанамія]]  — [[Тэарэтычная біялогія]]  — [[Таксікалогія]]  — [[Феналогія]]  — [[Фізіялогія]]  — [[Фізіялогія ВНД]]  — [[Фізіялогія жывёл і чалавека]]  — [[Фізіялогія раслін]]  — [[Цыталогія]]  — [[Эвалюцыйнае вучэнне]]  — [[Эмбрыялогія]]  — [[Эндакрыналогія]]  — [[Энтамалогія]]  — [[Эталогія]]
 
== Біялагічная літаратура ==
Першакрыніцамі інфармацыі па біялогіі з'яўляюцца навуковыя часопісы, спісы якіх падае шэраг устаноў, як беларускіх, гэтак і замежных:
* [[Спіс навуковых часопісаў ВАК|Вышэйшая атэстацыйная камісія Расіі]];
* [http://www.genebee.msu.su/journals/rus-jrnl.html Факультэт біяінжынерыі і біяінфарматыкі МДУ];
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/citmatch_help.html#JournalLists Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі ЗША]
 
== Папулярызацыя біялогіі ==
 
== Біялогія і [[Псеўданавука|псеўдабіялогія]] ==
Найбольш вядомым прыкладам псеўданавукі ў біялогіі лічыцца [[лысенкоўшчына]]{{крыніца?}}, вучэнне, якое распаўсюдзілася ў [[СССР]] у сярэдзіне XX стагоддзя і надоўга затрымала развіццё навуковай біялогіі ў Расіі і іншых краінах постсавецкай прасторы. Для лысенкоўшчыны была характэрная падмена навукі палітычнымі і ідэалагічнымі спекуляцыямі, навуковай дыскусіі - — палітычнымі пераследамі і прафесійнай навуковай школы - — псеўданавуковай адукацыяй на ідэалагічнай аснове.{{крыніца?}}
(Гл. таксама ганенні ў СССР на [[Генетыка|генетыку]], [[Кібернетыка|кібернетыку]])
 
 
== Спасылкі ==
 
=== Парталы ===
* [http://sbio.info Партал "«Уся біялогія"»]
* [http://molbiol.ru Класічная і малекулярная біялогія] Метады, інфармацыя і праграмы для малекулярных біёлагаў.
* [http://biologia-rus.com Біялогія на аснове поліцэнтрызму]
 
=== Перыядычныя выданні ===
* [http://www.molecbio.com Часопіс "«Малекулярная біялогія"»]
* [http://www.maik.ru/cgi-perl/journal.pl?lang=rus&name=genrus Часопіс "«Генетыка"»]
 
=== Артыкулы ===
* [http://sir35.ru/Sapunov/N_710.htm В.  Б.  Сапуноў. Экалагічны дэпазіт як механізм устойлівасці біясферы.]
 
=== Іншае ===