Розніца паміж версіямі "Пустыня"

312 байтаў выдалена ,  7 гадоў таму
арфаграфія, афармленне, стылявыя змены, вікіфікацыя
др (clean up, replaced: мi → мі (13), казурак → насякомых using AWB)
(арфаграфія, афармленне, стылявыя змены, вікіфікацыя)
[[Выява:Libyen-sandwueste1.jpg|thumb|300px|[[Лівійская пустыня]]]] '''Пусты́ня''' — тып [[Геаграфічны ландшафт|ландшафт]]ау, які характарызуецца раўніннай паверхняй, разрэджанасцю або адсутнасцю [[флора|флоры]] і спецыфічнай [[фауна]]й. Адрозніваюць пясчаныя, камяністыя, гліністыя, саланчаковыесаланчаковыя пустыні. Асобна вылучаюць [[снежныя пустыні]] (у [[Антарктыда|Антарктыдзе]] і [[Арктыка|Арктыцы]] — [[арктычная пустыня]]). Самая вядомая пустыня — [[Пустыня Сахара|Сахара]], якая займае ўсю паўночную частку [[афрыка]]нскага кантынента. Блізкія да пустыняў [[Паўпустыня|паўпустыні]] (апустыненыя стэпы), якія таксама адносяцца да экстрэмальных ландшафтаў.
{{арфаграфія}}
[[Выява:Libyen-sandwueste1.jpg|thumb|300px|[[Лівійская пустыня]]]] '''Пусты́ня''' — тып [[Геаграфічны ландшафт|ландшафт]]а, які характарызуецца раўніннай паверхняй, разрэджанасцю або адсутнасцю [[флора|флоры]] і спецыфічнай [[фауна]]й. Адрозніваюць пясчаныя, камяністыя, гліністыя, саланчаковые пустыні. Асобна вылучаюць [[снежныя пустыні]] (у [[Антарктыда|Антарктыдзе]] і [[Арктыка|Арктыцы]] — [[арктычная пустыня]]). Самая вядомая пустыня — [[Пустыня Сахара|Сахара]], якая займае ўсю паўночную частку [[афрыка]]нскага кантынента. Блізкія да пустыняў [[Паўпустыня|паўпустыні]] (апустыненыя стэпы), якія таксама адносяцца да экстрэмальных ландшафтаў.
== Агульная характарыстыка ==
Пустыні распаўсюджаныя ва ўмераным поясе [[Паўночнае паўшар'е|Паўночнага паўшар'я]], [[Субтропікі|субтрапічных]] і [[Тропікі|трапічных]] паясах Паўночнага і [[Паўднёвае паўшар'е|Паўднёвага паўшар'яў]]. Характарызуюцца арыднымі ўмовамі ўвільгатнення (гадавая сума ападкаў менш 200 мм, а ў экстраарыдных раёнах — меней 50 мм; каэфіцыент увільгатнення, які адлюстроўвае суадносіны ападкаў і выпаральнасці, — 0—0,15). У рэльефе — складанае спалучэнне сугор'яў, дробнасопачніка і астраўных гор са структурнымі пластовымі раўнінамі, старажытнымі рачнымі далінамі і замкнёнымі азёрнымі ўпадзінамі. [[Эрозія|Эразійны]] тып рельефаўтварэння моцна саслаблены, шырока распаўсюджаныя эаловыя формы рэльефу. Большай часткай тэрыторыя пустыняў бясцёкавая, часам іх перасякаюць транзітныя рэкі ([[Сырдар'я]], [[Амудар'я]], [[Ніл]], [[Хуанхэ]] і іншыя); шмат азёр і азёр, якія перасыхаюць і якія часта змяняюць свае абрысы і памеры ([[Лабнор]], [[Возера Чад|Чад]], [[Эйр]]), характэрныя перыядычна пересыхаючыя вадацёкі. Грунтавыя воды часта мінералізаваныя. Глебы развітыя слаба, характарызуюцца перавагай у глебавым растворы водна-растваральных соляў над арганічнымі рэчывамі, звычайныя солевыя кары. Раслінны полаг разрэджаны (адлегласць паміж суседнімі раслінамі ад некалькіх дзясяткаў гл да некалькіх метраў і больш) і пакрывае звычайна меней 50% паверхні глебы; у экстраарыдных умовах практычна адсутнічае. Пясчаныя пустыні населеныя з раслін у асноўным калючымі хмызнякамі, з жывёл — [[гады|гадамі]] і дробнымі стэпавымі жывёламі. У пясчаных пустынях над месцамі залягання падземных вод сустракаюцца [[аазіс]]ы — «астраўкі» з густой расліннасцю і вадаёмамі. Снежныя пустыні ў асноўным знаходзяцца за палярнымі кругамі і населеныя жывёламі, устойлівымі да холаду.
 
== Класіфікацыя пустыняў ==
 
У залежнасці ад характару глеб і грунтоў адрозніваюць некалькі тыпаў пустыняў.:
<!--[[image:Kramskoi Christ dans le desert.jpg|thumb|Карціна [[Ян Мікалаевіч Крамскі|Яна Крамскога]] «[[Хрыстос]] у пустыні»]]-->
У залежнасці ад характару глеб і грунтоў адрозніваюць некалькі тыпаў пустыняў.
* пясчаныя — на друзлых адкладаннях старажытнаалювіяльных раўнін;
* лесовыялясовыя — на лесовыхлясовых адкладаннях падгорных раўнін;
* суглінкавыя — на слабокарбонатныхслабакарбанатных покрыўных суглінках раўнін;
* гліністыя такыровыя — на падгорных раўнінах і ў старажытных дэльтах рэк;
* гліністыя — на нізкагор'ях, складзеных саляноснымі мергелямі і глінамі,
* галечныя і пясчана-галечныя — на гіпсіраваныхгіпсаваных плато і падгорных раўнінах;
* друзавыя гіпсіраваныягіпсаваныя — на паплатках і маладых падгорных раўнінах;
* камяністыя — на нізкагор'ях і дробнасопачніках;
* саланчаковыя — у засоленых паніжэннях рэльефу і па марскіх узбярэжжах.
== Флора і фауна==
 
Краявідны склад расліннасці пустыняў вельмі своеасаблівы. Нярэдка назіраецца частая змена раслінных груповак, іх комплекснасць, што абумоўленае будовай паверхні пустыняў, разнастайнасцю глебавых грунтоў, часта якія часта змяняюцца ўмовамі ўвільгатнення. Нараўне з гэтым у характары размеркавання і экалогіі пустыннай расліннасці розных кантынентаў шмат агульных рыс, якія ўзнікаюць у раслін у падобных умовах пасялення: моцная разрэджанасць, бедны краявідны склад, якія прасочвацца часам на вялікіх прасторах. Для нутрамацерыковыхўнутрамацерыковых пустыняў умераных паясоў тыповыя выглядывіды раслін склерафільнага тыпу, у тым ліку бязлісцевыя [[хмызняк]]і і [[паўхмызняк]]і ([[саксаул]], [[джузгун]], [[эфедра]], [[салянка]], [[палын]] і інш.). Важнае месца ў [[фітацэноз]]ах паўднёвай падзоны пустыняў гэтага тыпу займаюць травяністыя расліны — эфемеры і эфемероіды. У субтрапічных і трапічных унутрамацерыковых пустынях Афрыкі і Аравіі таксама пераважаюць ксерафільныя хмызнякі і шматгадовая трава, але тут з'яўляюцца і [[суккулентсукуленты]]ы. Зусім пазбаўленыя расліннасці масівы [[бархан]]ных пяскоў і пляцы, пакрытыя солевай скарынкай. БагатыруБагаты раслінны полаг субтрапічных пустыняў Паўночнай Амерыкі і Аўстраліі (па багацці расліннай масы яны каштуюцьацэньваюцца бліжэй да пустыняў Сярэдняй Азіі) — участкаў, пазбаўленых расліннасці, тут амаль няма. Па гліністых паніжэннях паміж градамі пяскоў пераважаюць нізкарослая [[акацыя]] і [[эўкаліпт]]ы; для галечна-друзавай пустыні характэрныя паўкустарніковыя салянкі — [[лебяда]], [[прутняк]] і інш. У субтрапічных і трапічных прыакіянічных пустынях ([[Заходняя Сахара]], [[Наміб]], [[Атакама]], [[Каліфорнія]], [[Мексіка]]) пануюць расліны сукулентнага тыпу. На саланчаках пустыняў умеранага, субтрапічнага і трапічнага паясоў шмат агульных выглядаўвідаў. Гэта — галафільныя і сукулентныя паўхмызнякі і хмызнякі ([[тамарыкс]], [[селітранка]] і інш.) і аднагадовыя салянкі ([[салянка(расліна)|салянка]], [[сведа]] і інш.). Значна адрозніваюцца ад асноўнай расліннасці пустыняў фітацэнозы [[аазіс]]аў, тугаеў, буйных рачных далін і дэльт. Для далін пустынна-умеранага поясапоясу [[Азія|Азіі]] характэрныя зараснікі лістападных дрэўдрэваў — [[туранговая таполя]], [[джыда]], [[вярба]], [[карагач]]; для далін рэк субтрапічных і трапічных паясоў — вечназялёныя расліны — [[Пальмавыя|пальма]], [[олеандралеандр]]. Умовы існавання ў пустынях вельмі суровыя: адсутнасць вады, сухасць паветра, моцная інсаляцыя, зімовыя маразы пры вельмі малым снежным полазе або яго адсутнасці. Таму тут існуюць галоўным чынам спецыялізаваныя формы (як з прынадамі як морфа-фізіялагічнымі, такгэтак і ўпаводзіннымі выяве жыцця і паводзінахпрыстасаваннямі). Для пустыняў характэрныя хуткажывёлы, якія хутка перасоўваюцца жывёлы, што звязана з пошукамі вады (вадапоі выдаленыя) і кармакорму (травяны полаг разрэджаны), a таксама з абаронай ад пераследу драпежнікамі (хованкісховішчы адсутнічаюць). У сувязі з неабходнасцю хованкіхавання ад ворагаў і суровымі кліматычнымі ўмовамі ў шэрагу жывёл моцна развітыя прынадыпрылады для капання ў пяску (шчоткі з падоўжаных пругкіх валасоў, шыпікі і шчацінкі на нагах, якія служаць для адграбання і адкідвання пяску; разцы, a таксама вострыя кіпцікі на перадпакояхпярэдніх лапках — у грызуноў). Яны будуюць падземныя сховішчы (норы), часта вельмі вялікія, глыбокія і складаныя (вялікая песчанкапясчанка), або здольныя хутка закопвацца ў друзлы пясок (яшчаркі -круглагалоўкі, некаторыя насякомыя). Маюцца хуткажывёлы, якія бегаюцьхутка формыбегаюць, (асабліва капытныя). Шматлікія пустынныя гады (яшчаркі і змеі), таксама здольныя вельмі хутка перасоўвацца. Фауне пустыняў уласцівая «пустынная» афарбоўка — жоўтыя, светла-бурыя і шэрыя тоны, што робіць шматлікіх жывёл малапрыкметнымі. Вялікая частка пустыннаяпустыннай фауны ўлетку вядзе начнуюначны выявулад жыцця. Некаторыя ўпадаюць у спячку, прычым у асобных выглядаўвідаў (напрыклад, у байбакоў) яна пачынаецца ў разгар спёкі (летняя спячка, непасрэдна пераходзячая ў зімовую) і звязаная з выгараннем раслін і недахопам вільгаці. Дэфіцыт вільгаці, асабліва пітнайпітной вады, — адна з галоўных цяжкасцей у жыцці насельнікаў пустыні. Адны з іх п'юць рэгулярна і шмат і ў сувязі з гэтым перасоўваюцца ў пошуках вады на значныя адлегласці (рабкі) або на сухі час года перасяляюцца бліжэй да вады (капытныя). Іншыя карыстаюцца вадапоем рэдка або зусім не п'юць, абмяжоўваючыся вільгаццю, атрымоўванайатрыманай з ежы. Значную ролю ў водным балансе шматлікіх прадстаўнікоў пустыннай фауны гуляеграе метабалічная вада, якая ўтвараецца падчас абмену рэчываў (вялікія запасы назапашанага тлушчатлушчу). Пустынная фауна характарызуецца адносна вялікім лікам выглядаўвідаў сысуноў (галоўнай выявайчынам грызуны, капытныя), паўзуноў (асабліва яшчарак, агам і варанаў), насякомых (двукрылых, перапончатакрылых, прамакрылых) і павукападобных.
 
== Гаспадарчае выкарыстанне пустыняў ==
 
У пустынях развіта пашаваепашавая [[жывёлагадоўля]]. Земляробства магчыма толькі з дапамогай абрашэння і практыкуецца ў асноўным у далінах буйных рэк. Шматлікія пустыні багатыя карыснымі выкапнямі (асабліва ў Азіі), вырабляеццаажыццяўляецца здабыча нафты і газу. У краінах [[СНД]] пустыні займаюць значную частку тэрыторыі [[Казахстан]]а, вялікую частку тэрыторыі [[Узбекістан]]а і [[Туркменістан]]а. У Расіі пустыні маюцца на ўсходзе [[Калмыкія|Калмыкіі]] і ў паўднёвай палове [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]]. НаВа [[Украіна|Украіне]] існуе [[АлешкоўскаяАляшкоўская пустыня]] на поўдні [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]. У поймах і дэльтах буйных рэк, перасякалыхперасякаючых пустыні ([[Волга]], [[Ахтуба]], [[Сырдар'я]], [[Амудар'я]]), шырока практыкуецца паліўнае земляробства (агародніцтва, рысаводства, баваўнаводства, а месцамі і вінаградарства). Спрыяльныя ўмовы для пашавай жывёлагадоўлі ([[авечкагадоўля]], [[верблюдоводствовярблюдагадоўля]]) маюцца ў пясчаных пустынях ([[Каракумы]], [[Кызылкум]], [[Прыаральскія Каракумы]], [[Сарыесік-Атырау]] і інш.), бо, дзякуючы высокаму ўзроўню залягання грунтавых вод (ападкі прасочваюцца ў глебу, не паспяваючы выпарыцца), расліннасць тут багатырубагацейшая, чым у прылеглых гліністых пустынях. Маецца вялікая колькасць студняў і артэзіянскіх свідравін для вадапою быдла, каля іх арганізаваныя шматлікія зімоўкі быдла, а межбарханныеміжбарханныя паніжэнні рэльефу служаць хованкайсховішчам ад моцных вятроў, пыльных бур, завей. Такім чынам, пясчаныя пустыні актыўна і цэлы год выкарыстоўваюцца для пашы быдла. Практыкуецца пашавая жывёлагадоўля і ў гліністых пустынях, хоць у цэлым умовы тут меней спрыяльныя: грунтавыя воды залягаюць глыбей, маецца меншы лік студняў, але затое існуюць часавыячасовыя вадацёкі і рэчышчы колішніх або перасохлых рэк, якія напаўняюцца вадой у вясновы перыяд. Найбольш суровыя прыродныя ўмовы назіраюцца ў камяністых і шчабністых пустынях (платаплато [[Усцюрт]], паўвостраў [[Мангышлак]], захад Туркменістана): тут практычна недаступныя грунтавыя воды, лікколькасць студняў вельмі маламалая, няма і рачной сеткі. Таму ў такіх рэгіёнах сельская гаспадарка практычна адсутнічаюцьадсутнічае, іа шчыльнасць насельніцтва самая нізкая ў параўнанні з іншымі тыпамі пустыняў СНД.
 
== Экалогія ==
Дзякуючы аддаленасці ад цывілізацыйнага прагрэсу і ўстойлівай кліматычнай устойлівасці, пустыні захавалі ўнікальныя экалагічныя сістэмы. У некаторых краінах участкі пустыняў уключаныя ў склад нацыянальных запаведнікаў. З іншага боку, чалавечая дзейнасць зблізкукаля пустыняў (высечка лесу, перакрыцце рэк) прывяла да пашырэння пустыняў. Апустыньванне — адзін з самых грозных, глабальных і хуткабежных працэсаў сучаснасці. У 90-х гадах апустыньванне стала пагражаць 3,6 млн га найбольш засушлівых земляў. Апустыньванне можа адбывацца ў розных кліматычных умовах, але асабліва бурна яно працякае ў смажанінах, засушлівых раёнах. У [[XX]] стагоддзі сталі прадпрымацца спробы спыніць апустыньванне метадам азелянення, будаўніцтвыбудаўніцтва вадаправодаў і каналаў. Тым не менш апустыньванне застаецца адной з найбольш вострых экалагічных праблем у свеце.
 
== Спасылкі ==