Розніца паміж версіямі "Распад Аўстра-Венгерскай імперыі"

няма тлумачэння праўкі
 
[[Выява:Österreich-Ungarns Ende.png||upright=2.0400пкс|thumb|Карта распаду Аўстра-Венгрыі ў 1919-19201919—1920 гадах]]
'''Распад Аўстра-Венгерскай імперыі''' — буйная геапалітычная падзея, якая адбылася ў выніку нарастання ўнутраных сацыяльных супярэчнасцей і адасаблення розных частак імперыі. [[Першая сусветная вайна]], неўраджай [[1918]] года і [[эканамічны крызіс]] паслужылі падставай да распаду дзяржавы.
 
17 кастрычніка парламент [[Венгрыя|Венгрыі]] скасаваў унію з [[Аўстрыя]]й і абвясціў незалежнасць краіны, 28 кастрычніка ўтварылася [[Чэхаславакія]], услед за ёй 29 кастрычніка з'явілася Каралеўства Сербаў, Харватаў і Славенцаў, 3 лістапада незалежнасць абвясціла [[Заходне-Украінская народная рэспубліка|Заходне-Украінская народная рэспубліка]], 6 лістапада ў [[кракаў|Кракаве]] было абвешчана аб аднаўленні Польшчы. Таксама ў ходзе распаду імперыі ўзніклі [[Тарнабжэгская рэспубліка]], [[Гуцульская рэспубліка]], [[Руская Народная Рэспубліка лемкаў]], [[Усходне-Лемкаўская рэспубліка]], [[Рэспубліка Прэкмур'е]], [[Венгерская Савецкая Рэспубліка]], [[Славацкая Савецкая Рэспубліка]], [[Рэспубліка Банат]], [[Рэспубліка Фіуме]].
 
Пасля распаду [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] на яе былой тэрыторыі паўстала некалькі унітарных этнакратычных [[Дзяржава|дзяржаў]], вялікая частка якіх існуе і ў наш час. Астатнія тэрыторыі, населеныя падзеленымі народамі, трапілі ў склад ужо існуючых ці новаўтвораных дзяржаў. Юрыдычна распад імперыі быў аформлены ў [[сен-Жэрменскі дагавор|Сен-Жэрменскім]] дагаворы з Аўстрыяй, які таксама выступаў у якасці мірнага дагавора пасля Першай сусветнай, і ў Трыянонской дамове з Венгрыяй.
 
[[Выява:Österreich-Ungarns Ende.png||upright=2.0|thumb|Карта распаду Аўстра-Венгрыі ў 1919-1920 гадах]]
 
== Прычыны ==
[[Выява:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|400пкс|Этнаграфічная карта Аўстра-Венгрыі]]
 
[[Габсбургская манархія]], якая займала шырокую тэрыторыю ў [[Еўропа|Еўропе]] і якая ўключала ў сябе каля 20 народаў, да пачатку XX стагоддзя вельмі аслабла знутры праз паўвекавыя нацыянальныя спрэчкі і канфлікты практычна ва ўсіх сваіх рэгіёнах. У [[Галічына|Галічыне]] адбывалася супрацьстаянне палякаў і ўкраінцаў, у [[Трансільванія|Трансільваніі]] - — румын і венграў, у Сілезіі - — чэхаў і немцаў<ref name="Chehoslovakija">{{cite web
| datepublished = 28.10.2008
| url = http://www.ua-reporter.com/novosti/40798
| archiveurl = http://www.webcitation.org/654ugJbw2
| archivedate = 2012-01-30
}}</ref>, у [[Закарпацкая вобласць|Закарпацці]] - — венграў і ўкраінцаў; баснійцы, сербы і харваты змагаліся за незалежнасць<ref name="mozg armii">{{кніга
|аўтар = Шапошников Б. М.
|частка =
}}</ref> на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] і г. д.
 
З развіццём капіталізму і ростам колькасці прадпрыемстваў фармаваўся сярэдні рабочы клас, які заняўся адстойваннем інтарэсаў таго народа, да якога ён належаў<ref name="mozg armii" />. Такім чынам, з кожным годам на ўскраінах імперыі расла небяспека сепаратызму. У 1848-18491848—1849 гадах паняволеных народы ўжо зрабілі спробу здабыць незалежнасць, у многіх рэгіёнах імперыі разгарнуліся ваенныя дзеянні. Нават Венгрыя распачала спробу аддзяліцца ад Габсбургскай манархіі, аднак пасля вайны была зноў ўключана ў склад імперыі.
 
[[Выява:Franz joseph1.jpg|thumb|left|[[Франц Іосіф I]]]]
 
Пасля правалу рэвалюцыі становішча ў краіне толькі пагоршылася, хоць цяпер супрацьстаянне народаў вылілася ў палітычныя дэбаты і прапаганду нацыянальных ідэй. Толькі часам адбываліся ўзброеныя сутыкненні, якія душыліся імперскімі войскамі<ref name="mozg armii" />. У 1867 годзе, з прыняццем новай агульнаімперскай канстытуцыі і падпісаннем Аўстра-венгерскага пагаднення, Аўстра-Венгрыя аслабла яшчэ больш, так як дзялілася на дзве часткі: Аўстрыю і Венгрыю. Абедзве зараз атрымалі права мець уласныя арміі, парламенты, прадстаўнічыя ўстановы і г. д., а ўласны бюджэт у кожнай частцы імперыі існаваў ужо да прыняцця новай канстытуцыі. Уласны парламент атрымала Боснія і Герцагавіна (ёй таксама належала частка бюджэту).
[[Выява:Franz joseph1.jpg|thumb|180пкс|left|[[Франц Іосіф I]]]]
 
Доўгі час імперыяй правіў [[Франц Іосіф I|Франц Іосіф]], які сабраў вакол сябе прыхільнікаў-інтэрнацыяналістаў, што не дазваляла Аўстра-Венгрыі распасціся на шэраг унітарных і нацыянальна аднародных дзяржаў. Аднак і ў кіруючай эліце намеціліся рознагалоссі, якія з часам перараслі ў недавер і адкрытае супрацьстаянне паміж чыноўнікамі розных нацыянальнасцяў, нават эрцгерцаг [[Франц Фердынанд]] заразіўся нянавісцю да венграў як да нацыянальнасці, усяляк звужаючы іх правы і дапамагаючы народам, якія спрадвеку жылі побач з імі. Нецярпімасць Франца Фердынанда да венгерскай паловы імперыі вылілася ў фразу «Яны мне антыпатычны, хоць бы проста з-за мовы», якую ён вымавіў пасля чарговай беспаспяховай спробы вывучыць [[венгерская мова|венгерскую мову]]<ref name="mozg armii" />.
 
У такіх умовах магутны бюракратычны апарат, які ў тры разы перавышаў колькасць аўстра-венгерскай арміі<ref name="mozg armii" />, пачаў «нацыяналізацыю» мясцовай улады па нацыянальнай і рэлігійнай прыкмеце, якая не праходзіла без кровапраліцця. Цяпер ідэі сепаратызму праніклі ва ўсе пласты грамадства, толькі буйная буржуазія падтрымлівала імператара і жадала цэласнасці імперыі, спадзяючыся на Франца Іосіфа як на выратавальніка Аўстра-Венгрыі. Сам Франц-Іосіф выдатна разумеў, што распаду яму ў адзіночку не стрымаць, таму наракаў на сваю бязвыхаднасць. «Маё няшчасце, што я не магу знайсці дзяржаўнага дзеяча» - — казаў ён. Франц Фердынанд, нягледзячы на сваю непрыязнасць да венграў, рабіў спробы ператварыць імперыю ў федэрацыю, якія, аднак, скончыліся беспаспяхова умяшаннем імператара, які баяўся страціць усю паўнату ўлады<ref name="mozg armii" />.
 
{{зноскі}}
== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар = Sked Alan
|загаловак = The Decline And Fall of the Habsburg Empire, 1815–1918
|месца = London
|выдавецтва = Longman
|год = 1989
}}
 
{{Распад Аўстра-Венгрыі}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі]]
[[Катэгорыя:{{Першая сусветная вайна]]}}