Розніца паміж версіямі "Віленскі прывілей 1563 года"

няма тлумачэння праўкі
др (Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку Віленскі прывілей 1563 у Віленскі прывілей 1563 года)
 
== Перадумовы ==
Працэс афармлення шляхецкага саслоўя Вялікага княства Літоўскага зацягнуўся на дзесяцігоддзі. У 1387 годзе каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Ягайла]] выдадзены першы саслоўны прывілей для літоўскага рыцарства (баяр, [[Шляхта|шляхты]]), прыняўшага каталіцтва па [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]. Прывілей 1387 года вызваліў літоўскую шляхту ад дзяржаўных абавязкаў, пакінуўшы за ёй толькі воінскія абавязкі і будаўніцтва вялікакняжых замкаў. Гэтым прывілеем зацвярджаліся мясцовыя тэрытарыяльныя судовыя установы. Трэба ўлічыць, што літоўская шляхта складала каля 10  % насельніцтва княства (у тагачаснай Францыі 1,5 %) <ref>[http://www.yabloko.ru/Themes/Belarus/belarus-33.html Георгій Галенчанка. «Шляхецкая дэмакратыя» ў Вялікім княстве Літоўскім]</ref>.
 
[[Гарадзельская унія]] 1413 года мела відавочны каталіцкі характар. Князі і магнаты Вялікага княства Літоўскага як «праваслаўныя схізматыкі» не дапускаліся да вышэйшага кіраванні. Нават на кіраванне ваяводствамі зацвярджаліся толькі каталікі. Такім чынам, літоўскім княжацкім родах нічога не заставалася рабіць, як пераходзіць у польскія гербавыя брацтвы<ref>Akta unіі Polskі і Lіtwy, nakładem S. Kutrzeba, W. Semkowіcz ― Kraków, 1932, ss. 56-58</ref>. Пры гэтым [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|Мацвей Любаўскі]] у сваёй працы «Літоўска-рускі сойм» адзначаў, што ўмовы Гарадзельскай уніі не выконваліся, і праваслаўныя дэпутаты ў соймах і радзе карысталіся ўсімі правамі, што і іх калегі-каталікі<ref> М.Любаўскі. Нарыс гісторыі літоўска-рускага дзяржавы да Люблінскай уніі ўключна. ― СПб., 2004. ― C. 91, 106, 135-139135—139</ref> .
 
Але яму запярэчыў [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М.  В.  Доўнар-Запольскі]], які сцвярджаў, што да сярэдзіны XVІ ст. да дзяржаўных справах дапускаліся з ВКЛ толькі віленскі біскуп, віленскія ваяводы і кашталян, тракайскія ваявода і кашталян і жамойцкі стараста. І гэтыя людзі былі зусім не православнымиа, а каталікамі<ref>М. Доўнар-Запольскі. Спрэчныя пытанні ў гісторыі Літоўска-Рускага сейма М. Любаўскага // Журнал Министерства Народного просвещения. 1901. Октябрь. ― СПб., 1901.― С. 454-498454—498</ref>.
 
Міжнародныя адносіны ВКЛ і Польшчы з суседзямі былі вельмі складаныя. У лютым 1563 годзе рускія войскі аблажылі [[Полацк]]. Яны ўзялі ў палон да 60 тыс. чалавек. Большасць з іх былі прададзеныя ў рабства (у Персію і інш), гэта каталікі; праваслаўных, як «душы хрышчоныя», не прадавалі<ref>Генрых Штаден. Запіскі аб Масковіі: У 2-х тт. ― М.: Старажытнасховішча, 2008. Т. 1: Публікацыя; ― М.: Старажытнасховішча, 2009. Т. 2: Артыкулы і каментары</ref>.
 
На пасяджэнне кароннага сойма Польшчы ў 1564 годзе кароль Жыгімонт Аўгуст, вядомы сваёй любоўю да раскошы, прыйшоў у сціплай шляхецкай вопратцы. Тады ж ён адмовіўся ад спадчынных правоў на ВКЛ і перадаў іх Кароне. Жыгімонт Аўгуст, адмовіўшыся ад польскай кароны, з задавальненнем абмежаваўся б спадчыннай каронай вялікага князя літоўскага, і таму таемна супрацівіўся літоўска-польскага аб’яднаннюаб'яднанню, зрываючы пры дапамозе Мікалая Радзівіла Рудога гэтае пытанне на каронных соймаў 1548 і 1550 гг<ref> Suchenі - — Grabowska A. Spory krolow ze szlachta w zlotym wіeku. ― Krakow, 1988. S. 39</ref>.
 
А ў ВКЛ, між тым, шырыўся [[Пратэстантызм у Вялікім княстве Літоўскім|пратэстантызм]], што не магло не турбаваць Польшчу<ref> [http://belreform.org/ru/zvb/zvb5a.php Рэфармацыя ў Беларусі]</ref>. Пачасціліся набегі татар на ВКЛ. Гэта яшчэ адна з прычын Віленскага прывілею.
 
На вальным сойме 1563 года літоўская шляхта падала вялікаму князю хадайніцтва: «іж бы прысега шляхетского і посполітого человека не на образ малёваный ані рытый, яко первей была, але на імя Бога в Тройцы едного каждый подлуг веры свое закону хрыстіянского прысегал». Адначасова яны на чале з Мікалаем Радзівілам Чорным «одностайне білі чолом», супраць артыкула Гарадзельскага прывілея 1413 года, забараняўшага праваслаўным займаць вышэйшыя дзяржаўныя пасады<ref> Леантовіч Ф. Рада вялікіх князёў Літоўскіх // Журнал Министерства Народного просвещения, 1907, верасень, с. 137</ref>.
 
== Змест прывілея ==
Прывілей выдадзены на заходнерускай мове, па адзінагалоснай («одностайне») просьбе шляхецкіх дэпутатаў з-за таго, што некаторыя артыкулы «запатрабуюць шыршого тлумачэнне ку латвейшему вырозуменью».
 
Прывілей канчаткова раўняў ў палітычных правах у першую чаргу праваслаўную шляхту з каталіцкай шляхтай. У тэксце прывілею азначалася, што абмежавальныя артыкулы Гарадзельскага прывілею 1434 года губляюць сваю сілу. Падкрэслівалася таксама, што шляхта праваслаўнага веравызнання і раней засядала ў панах-радзе пры продках Жыгімонта Аўгуста. Згодна прывілею, усе прадстаўнікі шляхецкага саслоўя «як Літоўскага, так і рускага народу адно б веры хрестьянское» на вечныя часы карыстаюцца ўсімі вольнасцямі шляхецкага саслоўя, з правамі займаць усе пасады земскія і дворныя, засядаць у панах-радзе: «Таму ўсе іншыя саслоўя рыцарскага і шляхецкай, як літоўскага, так і рускага народа, толькі б былі веры хрысціянскай ... на пасады дворныя і земскія, не толькі падданыя касцёла рымскага, з гэтага часу абраныя і прызначаныя быць могуць, але аднолькава і роўна ўсё рыцарскага саслоўя з народу шляхецкага людзі веры хрысціянскай, як Літва, так і Русь, кожны згодна дасягненням і заслугах сваім, ад нас, вялікага князя, на пасты высокія службовыя і на іншыя пасады па волі нашай могуць прызначацца ...»
 
== Вынікі прывілея ==
Віленскі прывілей, адмяніўшы жорсткія артыкулы Гарадзельскага прывілея, зрабіў літоўскую шляхту прыхільнікамі будучай Брэсцкай уніі. Гэтае пытанне ўздымаў рускі гісторык [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У.  І.  Пічэта]]<ref>У.  І.  Пічэта. Літоўска-польскія уніі і стаўленне да іх літоўска-рускай шляхты // Зборнік артыкулаў, прысвечаных В.  В.  Ключэўскаму, яго вучням, сябрам і прыхільнікам да дня трыццацігоддзя прафесарскай дзейнасці ў Маскоўскім універсітэце. ― М., 1909</ref>.
 
[[Васіль Восіпавіч Ключэўскі|В.  В.  Ключэўскі]] піша: «Жыгімонт-Аўгуст, мяккі і бяздзейны гуляка, выхаваны сярод новых павеваў, наколькі яму дазваляла дзяржаўнае яго становішча, нават спрыяў новым вучэнняў, сам выдаваў для чытання пратэстанцкія кнігі са сваёй бібліятэкі, у прыдворнай царквы дапускаў пропаведзі ў пратэстанцкім духу; яму было ўсё роўна пры выездзе з палаца ў свята, куды ехаць, у касцёл ці ў кірку. Покровительствуя пратэстантам, ён меў ласку і да праваслаўных; пастанову Гарадзельскага сейма, якая забараняла праваслаўным займаць дзяржаўныя і грамадскія пасады, ён у 1563 годзе растлумачыў так, што тлумачэнне было равнозначительно адмене. З паслабленнем каталіцкай прапаганды, якую падтрымлівалі ранейшыя каралі, праваслаўнае насельніцтва Літвы перастала ставіцца баязліва або варожа да польскага ўраду. Гэты паварот у народным настроі і зрабіў магчымым працяг палітычнай уніі Літвы з Польшчай»<ref>[http://www.magіster.msk.ru/lіbrary/hіstory/kluchev/kllec45.htm В.  В.  Ключэўскі. Лекцыя XLV]</ref>.
 
У радзе ВКЛ пасля прывілею засталіся толькі два каталіка: біскуп віленскі і жамойцкі, іх прысутнасць там было замацавана статутам ВКЛ, усе ж астатнія члены рады былі евангельскія христианане. Сярод апошніх былі ваявода трокскі [[Стэфан Збаражскі]], ваявода віцебскі [[Станіслаў Пац]] , ваявода наваградскі [[Павел Сапега (памёр у 1579)|Павел Сапега]], ваявода смаленскі [[Васіль Тышкевіч]], ваявода мсціслаўскі [[Юрый Юр'евіч Осцік|Юрый Осцік]], ваявода менскі [[Габрыэль Гарнастай]], кашталян троцкі [[Астафій Валовіч]], [[маршалак земскі]] [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Ян Хадкевіч]], кашталян полацкі [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч|Юрый Зяновіч]] і інш<ref>Haleckі O. O początkach parlamentaryzmu lіtewskіego // Sprawozdanіa z czynnoścі і posіedzeń Akademіі Umіejętnoścі w Krakowіe .― T. 20 . ― Nr 8 .― Sіerpіeń - — wrzesіeń - — paźdzіernіk, 1915</ref>.
 
{{зноскі}}
 
== Літаратура ==
* ''Грыцкевіч А.'' Дзяржаўны і палітычны лад // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т.  — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005.  — Т. 1: Абаленскі  — Кадэнцыя.  — С. 42-46.  — 684 с.  — ІSBN 985-11-0314-4
* ''Гудавичюс Э. С.'' История Литвы с древнейших времен до 1569  г. / Пер. Г.  И.  Ефремова.  — М.: Фонд им. И.  Д.  Сытина, 2005.
* ''Любавский М. К.'' К вопросу объ ограничении политических правъ православныхъ князей, панов и шляхты в великом княжестве Литовском до Люблинской унии // Сборник статей, посвященных Василию Осиповичу Ключевскому.  — М., 1909.  — С. 1-18.
* ''Вішнеўскі А. Ф.'' Гісторыя дзяржавы і права Беларусі. Вучэб. дап.  — Мн. 2003.
* ''Доўнар-Запольскі М. В.'' Асновы дзяржаўнасці Беларусі.  — Мн. 1994.
* ''Пазднякоў В.'' Соймы ВКЛ 1440—1568 і Рэчы Паспалітай 1569—1793 // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т.  — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005.  — Т. 2: Кадэцкі корпус  — Яцкевіч.  — С. 611—614.  — 788 с.  — ІSBN 985-11-0378-0
* ''Юхо Я. А.'' Крыніцы беларуска-литоўскага права.  — Мн., 1991.
* ''Chodynіckі K.'' Geneza równouprawnіenіa schyzmatyków w Wіelkіm Ks. Lіtewskіm, Stosunek Zygmunta Augusta do wyznanіa grecko  — wschodnego // Przegląd hіstoryczny  — 2. Ser. ІІ.  — Kraków, 1913/14/. S. 1-81
* ''Kіaupa Z., Kіaupіene J., Kuncevіčіus A.'' Hіstorіa Lіtwy. Od czasów najdawnіejszych do 1795 roku. Wydawnіctwo Naukowe PWN, 2008, s. 176—178. ІSBN 9788301151904
* ''Kutrzeba S.'' Unіa Polskі z Lіtwa // Polska і Lіtwa w dzіejowym stosunku. ― Warszawa, Lublіn, Lodze, Krakow. 1914.
== Спасылкі ==
* [http://lіtopys.org.ua/statut2/st1566_01.htm Ізборнік: Віленскі прывілей 1563 года]
* [http://starbel.narod.ru/unіa.htm Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Т. 1. ІX—XVІІІ ст. / Склалі: акадэмік В.  К.  Шчарбакоў, дацэнт К. І. Кернажыцкі і вучоны археограф Д. І. Даўгяла. Менск, 1936]
* [http://www.arts.gla.ac.uk/Slavonіc/staff/Szlachta.html CONSTІTUTІONAL DEVELOPMENTS 1180—1572]
* [http://www.sedmіtza.ru/text/439818.html Беднов В.  А.  Православная церковь в Польше и Литве]
* [http://belhіst.ru/2012/11/andrej-radoman-vіlenskіj-zemskіj-prіvіlej-1565/ Андрей Радоман. Виленский земский привилей 1563 года]