Розніца паміж версіямі "Баскі"

6 613 байтаў дададзена ,  5 гадоў таму
крыніца — be-x-old:Баскі
др (Bot: Migrating 57 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q126756 (translate me))
(крыніца — be-x-old:Баскі)
| related =
}}
'''Ба́скі''' (саманазва: ''euskaldunak'') — этнас, які ў большасці гістарычна пражывае на поўначы [[Іспанія|Іспаніі]] ў правінцыях [[Краіна Баскаў]] і [[Навара, аўтаномная супольнасць|Навара]] і на паўднёвым-захадзе Францыі, якія агулам складаюць гістарычны рэгіён [[Краіна Баскаў, гістарычны рэгіён|Краіна Баскаў]]. Агульная колькасць баскаў, паводле ацэнак, дасягае да 12 мільёнаў чалавек. Існуюць некалькі недаказаных гіпотэз наконт паходжання баскаў. Гэтак паводле некаторых з іх, баскі альбо нашчадкі [[іберыйцы|іберыйцаў]], альбо далёкія сваякі каўказскіх народаў, альбо нават частка старажытнага даіндаеўрапейскага першабытнага насельніцтва [[Еўропа|Еўропы]].
'''БАСКІ''', народ у паўночнай [[Іспанія|Іспаніі]] і паўднёва-заходняй [[Францыя|Францыі]].
{{Змест злева}}
== Мова, паходжанне і колькасць ==
Баскі - адзіны заходнееўрапейскі народ, які не размаўляе на [[Індаеўрапейская моўная група|мове індаеўрапейскай групы]]. [[Баскская мова]] ({{lang-eu|Euskara}}) лічыцца [[ізаляваная мова|ізаляванай мовай]], бо ў [[лінгвістыка|лінгвістаў]] дагэтуль не атрымалася выявіць ніводнай сур'ёзнай сувязі баскскай мовы з іншымі мовамі.
 
== Паходжанне ==
Паходжанне баскаў гэтаксама не высветленае. Існуюць некалькі недаказаных гіпотэз, паводле якіх баскі альбо нашчадкі [[іберыйцы|іберыйцаў]], альбо далёкія сваякі каўказскіх народаў, альбо нават частка старажытнага да–індаеўрапейскага першабытнага насельніцтва [[Еўропа|Еўропы]].
На цяперашні час агульнапрынята, што баскі не з'яўляюцца роднаснымі іншым этнасам Еўропы, якія належаць да індаеўрапейцаў (большая частка этнасаў Еўропы), фіна-вуграў ([[венгры]], [[фіны]], [[саамы]], [[эстонцы]], шэраг народаў еўрапейскае [[Расія|Расіі]]) і семітаў ([[мальтыйцы]]).
 
Шэраг гісторыкаў і лінгвістаў ставілі спробы высветліць роднасныя сувязі баскаў з іншай дараманскай этнапляменнай групай Іспаніі, іберамі, аднак яе гістарычныя і лінгвістычныя аргументы на цяперашні час лічацца недастаткова абгрунтаванымі (так, мовазнаўцы [[19 стагоддзе|ХІХ]] ст. адзначаліся пэўнымі нацяжкамі і няправільнымі [[этымалогія]]мі ў пошуку роднасці між ібергскай і басконскай мовай). Пазней паўстала гіпотэза аб роднасці баскаў з аквітанамі (неіндаеўрапейскім насельніцтвам поўдня Францыі пачатку н.э.), якая ў некаторай ступені пацвярджаецца дзякуючы некаторай этымалагічнай сувязі між зафіксаванымі аквітанскімі імёнамі і сучаснымі лексемамі басконскай мовы. Сярод савецкіх мовазнаўца была папулярнай гіпотэза сувязі баскаў з картвельскімі народамі, якая, аднак, моцна крытыкавалася заходнімі даследчыкамі. У параўнальна нядаўнія часы пэўныя штуршкі атрымалі [[гіпотэза васконскага субстрату]] (згодна з якой баскі ўяўляюць сабой рэшткі роднасных даіндаеўрапейскіх этнасаў прыатлантычнага рэгіёна) і [[сіна-каўказская гіпотэза]] (пастулюе даўнюю роднасць баскаў з сіна-тыбецкімі, паўночнакаўказскімі, тырэнскімі, гурыта-ўрарцкімі народамі і шэрагам іншых).
Колькасць баскаў у 2006 годзе ў Іспаніі ацэньвалася ў 700,000 – 1,000,000 чалавек, з якіх, аднак, толькі траціна валодае баскскай мовай, яшчэ 200,000 - 400,000 баскаў жыве ў Францыі, і каля чверці мільёна - у краінах [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. Такім чынам агульная колькасць баскаў у свеце - 1,2 - 1,7 млн. чалавек.
 
Некаторыя гісторыкі адзначаюць у Краіне Баскаў даўнюю прысутнасць індаеўрапейскіх тапонімаў, што, на іх думку, можа сведчыць на карысць позняй міграцыі баскаў у гэты рэгіён.
 
== Гісторыя ==
У дагістарычныя поры продкі баскаў былі шырока распаўсюджаныя ў заходняй Еўропе, засяляючы тэрыторыі [[Іспанія|Іспаніі]] ([[іберыйцы]]), [[Францыя|Францыі]] ([[аквітанцы]]) і паўднёвую [[Бельгія|Бельгію]]. Пасля былі выцеснены [[Кельты|кельтамі]].
 
[[Image:Basque Country Location Map.svg|framed|left|міні|Абшар асноўнага рассялення баскаў]]
Да [[X стагоддзе|X]] ст. краіна баскаў разам з правінцыяй [[Навара (аўтаномная супольнасць)|Навара]] утварала [[Каралеўства Навара]], якое ў наступстве ўвайшло ў склад Іспаніі. Да сярэдзіны [[стагоддзе|XIX]] ст. баскі карысталіся адмысловымі правамі і мелі некаторую [[аўтаномія|аўтаномію]] ў дачыненні іспанскай кароны.
 
 
У канцы эпохі дыктатуры [[Франсіска ФРАНКА|Франсіска Франка]] утварылася падпольная басконская арганізацыя ''Эўскадзі Та Аскатасуна'' ({{lang-be|Басконія і свабода}}), вядомай пад скаротам [[ЭТА]]. Яе мэтай было вызваленне ад дыктатуры і ўтварэнне незалежнай баскскай дзяржавы. Для гэтага яна выкарыстала тактыку [[тэрарызм|тэрарыстычных]] актаў, якія яна праводзіла па ўсёй Іспаніі. У якасці аднаго з метадаў фінансавання ЭТА шантаж прадпрымальнікаў і прымус іх да выплаты так званага «рэвалюцыйнага падатку», займалася таксама рабункамі [[банк]]аў і выкраданнямі людзей для атрымання выкупу.
 
== Мова ==
Нацыянальная мова — [[басконская мова|басконская]], таксама распаўсюджаныя іспанская мова (асабліва ў Навары) і французская (у сумежных частках Францыі) мовы. Баскі -з'яўляецца адзіныадзіным заходнееўрапейскі народнародам, які не размаўляе на [[Індаеўрапейскаяіндаеўрапейскія моўная групамовы|мове індаеўрапейскай групы]]. [[БаскскаяБасконская мова]] ({{lang-eu|Euskara}}) лічыцца [[ізаляваная мова|ізаляванай мовай]], бо ў [[лінгвістыка|лінгвістаў]] дагэтуль не атрымалася выявіць ніводнайаніводнай сур'ёзнай сувязі баскскайбасконскай мовы з іншымі мовамі.
 
Зыходзячы з праблемы паходжання баскаў, сярод лінгвістаў здаўна прадпрымаюцца спробы па выяўленні генетычных сувязяў басконскай мовы з іншымі. Першай падобнай гіпотэзай стала спроба выяўлення сувязі між басконскай і ібергскай мовай (мова ібераў — аднаго з даіндаеўрапейскага насельніцтва Іспаніі), якая, аднак, пазней стала крытыкавацца за нацяжкі пры пошуку агульнай этымалогіі. Пазней ставіліся спробы выявіць роднасныя сувязі мовы з [[картвельскія мовы|картвельскімі]] мовамі (была асабліва папулярнай сярод савецкіх мовазнаўцаў, моцна крытыкавалася заходнімі басколагамі). Найбольш прадстаўнічымі сучаснымі гіпотэзамі з'яўляюцца гіпотэзы роднасці басконскай мовы з [[аквітанская мова, старажытная|аквітанскай]] мовай (неідэнтыфікаванай мовай поўдня Францыі пачатку н.э.) або [[сіна-каўказскія мовы|сіна-каўказскімі]] (аб'ядноўвае басконскую, [[паўночнакаўказскія мовы|паўночнакаўказскую]], [[сіна-тыбецкія мовы|сіна-тыбецкія]], тырэнскія, гурыта-ўрарцкія, [[енісейскія мовы]], мовы на-дэнэ і мову [[бурушаскі]], але і само гэта аб'яднанне з'яўляецца дыскусійным). Пэўнай падтрымкай сярод заходніх басколагаў карыстаецца гіпотэза васконскага субстрату (гл. вышэй), якая грунтуецца на еўрапейскай [[гідранімія|гідраніміі]]. [[Лексіка]] і [[марфалогія, лінгвістыка|марфалагічны]] лад мовы рэзка адрозніваюцца ад усіх моў Еўропы.
 
На грунце басконскай мовы ўзнікла крэольская мова [[эрамінчэла]] — мова [[цыганы|цыганоў]] Краіны Баскаў.
 
Пісьмовая мова на аснове [[лацініца|лацініцы]], разам з іспанскай з'яўляецца афіцыйнай мовай Краіны Баскаў і Навары.
 
== Колькасць ==
Колькасць баскаў у 2006 годзе ў Іспаніі ацэньвалася ў 700,000 — 1,000,000 чалавек, з якіх, аднак, толькі траціна валодае баскскай мовай, яшчэ 200,000 - — 400,000 баскаў жыве ў Францыі, і каля чверці мільёна - — у краінах [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. Такім чынам агульная колькасць баскаў у свеце - — 1,2 - — 1,7  млн. чалавек.
 
== Культура ==
Развітыя архаічныя віды спорту:
«''Эстропадак''»  — спаборніцтвы па веславанні, дзе каманды па 13 чалавек выступаюць на хуткасных лодках з нерухома замацаванымі сядзеннямі.
 
«''Айсколаріак''»  — гэта дрывасекі, якія ў шалёным тэмпе стараюцца раскалоць камлюк або ствол дрэва хутчэй сапернікаў.
 
Грузы або камяні вагай да 300  кг адрываюць ад зямлі асілкамі, якія па знешнім выглядзе часцяком нагадваюць японскіх барцоў [[сумо]].
 
На сельскіх святах наймацнейшыя часта наладжваюць мнагаборства па ''эры кіролак'' ({{lang-be|сельскі спорт}}), калі ўдзельнікі спаборнічаюць, хто далей працягне два 50-кілаграмовых грузы, хто хутчэй прабяжыць з мяшком пяску вагай 80  кг на плячах і хто хутчэй працуе касой.
 
''Пелота'', найвядомейшы баскскі від спорту і правобраз сучаснага сквошу, нават дэманстраваўся на Алімпіядзе 1992  г.
 
== Вядомыя баскі ==
* [[П'ер Эрыгон]] — матэматык
 
== ГлядзіГл. таксама ==
* [[Баскская нацыяналістычная партыя]]
* [[Басконія]]
 
== Спасылкі ==
*
 
[[Катэгорыя:Народы Еўропы]]