Розніца паміж версіямі "Дынастыя Хань"

3 791 байт дададзены ,  6 гадоў таму
стылявыя змены, арфаграфія, дапаўненне з ru:Хань (династия)
др (clean up, replaced: ды → і , (род)| → , род|, ейнага → яе , едзтв → едств, іхных → іх , х звязаў → х саюзаў, Кітаю → Кітая using AWB)
(стылявыя змены, арфаграфія, дапаўненне з ru:Хань (династия))
{{Гістарычная дзяржава
'''Дынастыя Хань''' ([[206 да н.э.]] — [[220]]) — кітайская дынастыя і перыяд гісторыі [[Кітай|Кітая]] пасля [[Дынастыя Цынь|дынастыі Цынь]] перад эпохай Троецарства. Сведчаннем поспеху ханьскай унутранай палітыкі стала тое, што яна прасінавала даўжэй за любую іншую кіруючую дынастыю ў кітайскай гісторыі. Кіраванне і інстытуты гэтай дынастыі паслужылі шанаваным узорам для ўсіх наступных. Больш таго, асноўная этнічная група кітайцаў па імені дынастыі стала называцца хань.
|назва = Імперыя Хань
Дынастыю заснаваў род [[род Лю|Лю]]. Пачатковы перыяд ([[206 да н.э.]]—[[9]] н.э.) са сталіцай [[Сіянь]] носіць назву «Ранняй дынастыі Хань» альбо «Заходняй дынастыі Хань». Гісторыя гэтай дынастыі выкладзена ў кроніцы [[Ханьшу]]. Уладарынне дынастыі перапынілася на 16 гадоў у [[8]]—[[23]] гадах у выніку захопу ўлады ўзурпатарам [[Ван Ман]]ам. Другі перыяд ([[25]]—[[220]]) са сталіцай [[Лаян]] называецца «Позняй дынастыяй Хань» альбо «Усходняй дынастыяй Хань». Гісторыя гэтай дынастыі выкладаецца ў кроніцы [[Гоў Ханьшу]].
|саманазва =
|статус = імперыя
|сцяг =
|апісанне_сцяга =
|герб =
|апісанне_герба =
|карта = Han commanderies and kingdoms CE 2.jpg
|апісанне = Тэрыторыя Ханьскай імперыі ў II ст. н. э.
|p1 = Дынастыя Цынь
|flag_p1 =
|p2 = Дынастыя Чу
|flag_p2 =
|p3 = Намв'ет
|flag_p3 =
|утворана = 206 да н. э.
|ліквідавана = 220 н. э.
|s1 = Вэй (Троецарства)
|flag_s1 =
|s2 = Чампа
|flag_s2 =
|дэвіз =
|гімн =
|у_складзе =
|сталіца = [[Чанань]], [[Лаян]], [[Сюйчан]]
|гарады =
|мова = [[старажытнакітайская мова|старажытнакітайская]]
|рэлігія = [[даасізм]], [[канфуцыянства]], [[кітайскія традыцыйныя вераванні]]
|валюта =
|плошча =
|насельніцтва =
|форма_кіравання = манархія
|дынастыя = Хань
}}
'''Дынастыя Хань''' ([[206 да н.э.]] — [[220]]) — кітайская дынастыя і перыяд гісторыі [[Кітай|Кітая]] пасля [[Дынастыя Цынь|дынастыі Цынь]] перад эпохай Троецарства. Сведчаннем поспеху ханьскай унутранай палітыкі стала тое, што яна прасінавала даўжэй за любую іншую кіруючую дынастыю ў кітайскай гісторыі. Кіраванне і інстытуты гэтай дынастыі паслужылі шанаваным узорамўзорам для ўсіх наступных. Больш таго, асноўная этнічная група кітайцаў па імені дынастыі стала называцца хань.
 
Дынастыю заснаваў род [[родЛю Лю|ЛюБан]]. Пачатковы перыяд ([[206 да н.э.]]—[[9]] н.э.) са сталіцай [[Чанань]] (цяперашні [[Сіянь]]) носіць назву «Ранняй дынастыі Хань» альбо «Заходняй дынастыі Хань». Гісторыя гэтай дынастыі выкладзена ў кроніцыхроніцы [[Ханьшу]]. УладарыннеУладаранне дынастыі перапынілася на 16 гадоў у [[8]]—[[23]] гадах у выніку захопу ўлады ўзурпатарам [[Ван Ман]]ам. Другі перыяд ([[25]]—[[220]]) са сталіцай [[Лаян]] называецца «Позняй дынастыяй Хань» альбо «Усходняй дынастыяй Хань». Гісторыя гэтай дынастыі выкладаецца ў кроніцыхроніцы [[ГоўХоў Ханьшу]].
 
== Гісторыя ==
=== ЗаходняеЗаходняя Хань ===
Крах вельмі непапулярнай [[дынастыя Цынь|дынастыі Цынь]] быў выкліканы мноствам паралельных сялянскіх паўстанняў, накіраваных супраць бязлітаснага прыгнёту. Падставай паслужыў выпадак з 900 працоўнымірабочых, якія з-за моцных дажджоў спазняліся на працу па пабудове [[Вялікая кітайская сцяна|Вялікай кітайскай сцяны]]<ref>Черницкий А.М. История исчезнувших цивилизаций. Ростов-Дон: Феникс, 2007</ref>. ПаводлеПа тагачаснымтагачасных законамзаконах гэта каралася смерцю. Замест таго, каб з'явіцца да месца працы і быць там пакаранымі, яны ўтварылі паўстанцкі атрад, які вельмі хутка вырас да 300 тысяч чалавек.
 
Заснавальнік дынастыі [[Лю Бан]] паходзіў з сялян. Лю Бан стаў на чале паўстанцаў, якім удалося ўзяць сталіцу [[Сян-ян|Сяньян]] і зрынуць дынастыю Цынь. Ён заснаваў новую дынастыю. Яна ўвайшла ў гісторыю пад імем Першай ці Старэйшай або Заходняй дынастыі Хань.
 
Сістэма кіравання дзяржавай пры першых ханскіх імператарах была вельмі цэнтралізаваная, прытрымліваючысяі прытрымлівалася ўзораў, устаноўленых [[Цынь Шыхуандзі]]. Краіна была падзелена на адміністрацыйныя адзінкі, кіравалі якімі кіравалі прызначаныя імператарам чыноўнікі. Апошнім плацілі заробак, а прасоўванне па службе было заснавана не на знатнасці, а на адукаванасці і на паспяховым праходжанні чэргічаргі экзаменаў.
 
У адрозненне ад папярэдняй дынастыі, ханскія імператары паднялі на шчыт патэрналісцкую ідэалогію [[канфуцыянства]], якая заб'ядноўвала народ вакол імператара і дазваляла ажыццяўляць такія маштабныя праекты, як будаўніцтва Вялікай сцяны, закліканай абараніць імперыю ад набегаў качэўнікаў [[хуну]].
 
Трэці імператар [[У-дзі]] панаваў даўжэй за ўсіх іншых прадстаўнікоў дынастыі. Ён увайшоў у гісторыю як энергічны і доблесны кіраўнік, які здолеў на час спыніць набегі качавых плямёнаў. Краевугольнымі камянямі дзяржавы былі абвешчаныя канфуцыянская вучонасць і грамадзянская служба. Для ўстанаўлення дыпламатычных сувязяўсувязей з народамі [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] У-дзі арганізаваў місіі [[Чжан Цянь|Чжан Цяня]], якія істотна пашырылі веды кітайцаў аб заходнім свеце.
 
=== КрызаКрызіс ===
[[Выява:Bronze horse with lead saddle, Han Dynasty.jpg|thumb|200px|справа|Бронзавая статуэтка часоў дынастыі Хань]]
СталаеПастаяннае супрацьстаянне з качэўнікамі і клопаты аб пашырэнні заходніх межаўмеж імперыі спусташалі рэсурсы краіны, вабіліпадштурхоўвалі павышэннеда павышэння [[падатак|падаткаў]]. Між тым кожнае новае пакаленне імператараў надавала ўсё меней увагі надзённым пытанням дзяржаўнага жыцця, знаходзячыся ў палоне палацавых плётак і інтрыгаўінтрыг.
 
ПанаваннеПанаванні [[Чэн-дзі]] і [[Пін-дзі]] былі азмрочаныя суперніцтвамсаперніцтвам паміж жонкамі імператараў і адсутнасцю відавочнага спадчынніка. Слабасць імператараў дайшла да таго, што Чэн-дзі, каб дагадзіць новай наложніцы загадаў забіць сыноў ад іншых жанчын. Смерць абодвух імператараў наступіла нечакана і спарадзіла мноства чутак.
 
Пасля смерці Пін-дзі рэгентам быў прызначаны яго цесць [[Ван Ман]], які належаў да магутнага клана Ванаў. Ван Ман распачаўузяўся спробуза выратавацьвыратаванне дзяржавудзяржавы ад блізкай ужо было прорвы шляхам правядзення цэлага шэрагурада пераўтварэнняў. Ён прыняў тытул імператара і паспрабаваў прыцягнуць на свой бок найбяднейшыя пластыслаі насельніцтва. Імкнучыся абмежаваць прыватнае зямле- і рабаўладаннірабаўладанне, узурпатар наладзіўнастроіў супраць сябе шляхту. Эканамічныя рэформы, закліканыя пакрыць велізарныя выдаткі на баявыя дзеянні супраць [[хуну]], не прыносілі адчувальных пладоў.
 
Ван Ман апраўдваў свае пераўтварэнні вяртаннем да традыцый даімперскай эпохі, аднак следствам іх вынікам стаў палітычны хаос. У правінцыях панавалі шайкі паўстанцаў, іх верхаводы якіх прысвоілі сабе імператарскі тытул. Нарэшце самыя дзёрзкія з паўстанцаў, якія звалі сябе [[паўстанне чырвонабровых|чырвонабровымі]], увайшлі ў імператарскую сталіцу. Ван Ман быў узяты ў палон, яго абезгаловілі, а цела пасеклі на кавалкі.
 
=== УсходняеУсходняя Хань ===
У выніку перамогі руху «чырвонабровых» ў [[25]] годзе імператару [[Юсь Хань|ЮсьЛю ХанюСю]] атрымаласяўдалося вярнуць уладу роду Лю. Нягледзячы на тое, што на першых сітавінахспачатку на пасаду ў спадчынупрастол прэтэндавалі розныя асобы, адноўленая дынастыя Хань праіснавала да [[220]] года пад назвай Позняй Хань. Ранейшая сталіца пасля перыяду паўстанняў знаходзілася ў руінах, і імператары замест яе аднаўлення аддаліпалічылі за перавагулепшае перабрацца ў [[Лаян]], дзе ў [[68]] годзе быў заснаваны першы ў Кітаі [[будызм|будыйскі]] храм, [[Баймасы]].
 
Разам са сталіцай ханскія кіраўнікі пакінулі ў мінулым бясконцыя інтрыгі жонак імператара і іх сваякоў. Дзяржава ўзмацнілася да такой ступені, што нанесла рашучыя паразыпаражэнні качэўнікам і распачало спробы зацвердзіцца ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. У Кітай («Серэс») прыбывалі пасольствапасольствы з [[Міжземнамор'е|Міжземнамор'я]], а ханскі выведвальныразведвальны атрад на чале з [[ХаньГань Ін]]ам дабраўся да [[Міжрэчча]]. Салдаты [[Бань Чаа]], як лічыцца, дасягнулі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], так далёка кітайскія войскі больш не заходзілі да [[дынастыя Тан|танскага перыяду]].
 
== Культурны росквіт ==
{{зноскі}}
Дынастыя Хань адзначылася культурным і гаспадарчым росквітам Кітая. Ранняя Заходняя Хань адначасова абапіралася на [[легізм]], [[даасізм]] і [[канфуцыянства]] пры прыняцці дзяржаўных рашэнняў і фарміраванні палітыкі<ref>Csikszentmihalyi (2006), 24-25; Loewe (1994), 128—130.</ref>. Аднак імператар [[У-дзі]] зрабіў дзяржаўнай рэлігіяй канфуцыянства. Ён закрыў у 136 г. да н. э. усе філасофскія школы і кафедры (''boshi'' 博士), не звязаныя з гэтым вучэннем і падтрымліваў канфуцыянскую акадэмію [[Тай сюэ]], якую ён заснаваў у 124 г. да н. э.<ref>Kramers (1986), 754—756; Csikszentmihalyi (2006), 7-8; Loewe (1994), 121—125; Ch’en (1986), 769.</ref> У гэты перыяд развівалася кітайскае садовае мастацтва.
 
== Зноскі ==
{{reflist|2}}
 
== Літаратура ==
* Ch'en, Ch'i-Yün. (1986). "Confucian, Legalist, and Taoist Thought in Later Han," in Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, 766–806. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
* Csikszentmihalyi, Mark. (2006). Readings in Han Chinese Thought. Indianapolis and Cambridge: Hackett Publishing Company, Inc. ISBN 0-87220-710-2.
* Kramers, Robert P. (1986). "The Development of the Confucian Schools," in Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220, 747–756. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
* Loewe, Michael. (1986). "The Former Han Dynasty, " in The Cambridge History of China: Volume I: the Ch’in and Han Empires, 221 B.C. — A.D. 220, 103—222. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.
* Loewe, Michael. (1994). ''Divination, Mythology and Monarchy in Han China''. Cambridge, New York, and Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 0-521-45466-2.
 
== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Дынастыя Хань]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
 
{{Link FA|en}}
{{Link FA|zh-classical}}
{{Link FA|zh}}