Лексікон Памвы Бярынды: Розніца паміж версіямі

вікіфікацыя
др (арфаграфія, стылявыя змены)
(вікіфікацыя)
[[Выява:Lexikon Berynda.jpg|200px|thumb|right|Першая старонка працы «Лексіконъ славенорωсскїй и именъ Тлъкованїє» Памвы Бярынды]]
'''Лексіконъ славенорωсскїй альбо Именъ тлъкованїє'''  — адзін са старэйшых слоўнікаў украінскай мовы, які стварыў [[Памва Бярында]], працуючы над ім 30 гадоў<ref name="БС">{{кніга
|аўтар =
|частка = Берында Памва
}}</ref>.
 
''«Лексіконъ славенорωсскїй альбо Именъ тлъкованїє»'' ([[1627]])  — [[друк]]аваны ўкраінскі [[слоўнік]]  — з'яўляецца самай адметнай працай Бярынды. Перавыдадзены ў [[Куцеінская друкарня|Куцейне]] (ля [[Горад Орша|Оршы]], [[1653]]) з прадмовай [[Іаіль Труцэвіч|І. Труцэвіча]]<ref name="БС"/>. У ім каля 7 тысяч слоў  — агульных і ўласных назваў пераважна тагачаснай [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] з перакладам і тлумачэннем іх [[украінская мова|украінскай]] [[літаратурная мова|літаратурнай мовай]] пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзя (гл. [[Старабеларуская мова|стараўкраінская мова]]). Мэтай Бярынды пры складанні яго слоўніка было аднавіць царкоўнаславянскую традыцыю літаратурнай мовы і гэтым супрацьстаяць наступу [[Каталіцызм|каталіцтва]] і польскай культуры. Гэты слоўнік адыграў вялікую ролю ў развіцці не толькі ўкраінскай, але і рускай, беларускай, польскай, румынскай [[лексікаграфія|лексікаграфіі]].
 
Лексікон Памвы Бярынды  — выдатнае дасягненне стараўкраінскага [[лексікаграфія|слоўніцтва]]. Складаецца з двух частак: «лексікон»  — царкоўнаславянска-ўкраінскі слоўнік; і «…Імёны ўласныя»  — збор тлумачэнняў {{нп3|Тапонім|тапонімаў|ru|Топоним}}[[тапонім]]аў і [[антрапаніміка|людскіх імён]], а таксама агульных назваў неславянскага паходжання. У памятцы амаль 7 000 артыкулаў (каля 5 000 ў 1-й частцы, 2 000  — у 2-й, сярод якіх каля 1 400 уласных імён).
 
У «Лексіконе…» ужыты ўсе асноўныя сродкі навуковай прапрацоўкі матэрыялу, у прыватнасці пашпартызацыя рэестравых слоў (вакабул), рэмаркі, цытаты з твораў з гэтымі словамі, указанні на фразеалагізмы, у якія ўваходзяць вакабулы, заўвагі пра напісанне, паходжанне слова, адсылачныя заўвагі. Галоўныя крыніцы працы  — «Лексіс…» [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (першы друкаваны беларускі слоўнік, 1596)<ref name="БС"/>, анамастыконы {{нп3|Максім Грэк|Максіма Грэка|ru|Максим Грек}}, [[Мануіл Рытар|Мануіла Рытара]], тлумачэнне ўласных імён у {{нп3|Антверпенская Паліглота|Антверпенскім выданні Бібліі|en|Plantin Polyglot}} ([[1571]]).
 
Крыніцамі царкоўнаславянскага рэестра кнігі былі: [[Астрожская Біблія]] (усе яе кнігі [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага Запавету]]), царкоўнаславянскія рукапісы і друк да пачатку 17 стагоддзя.
 
Словы з рэестра «Лексікона…» падабраны па дыферэнцыяльных прынцыпах: спецыфічныя царкоўнаславянскія словы, агульнаславянскія лексемы, архаічныя ва ўкраінскім мове канца 16  — пач. 17 ст.; Ёсць у ім і ўкраінскія словы.
 
Абсалютная большасць элементаў неславянскага паходжання, асабліва грэчаскіх і лацінскіх, сабраных асобна ў 2-й часткі працы, суправаджаюцца заўвагамі, якія паказваюць на крыніцу іх запазычання, і ўкраінскімі адпаведнікамі, што спрыяла нармалізацыі лексікі стараўкраінскай літаратурнай мовы на народнай аснове. Нармалізацыі служыла і дакладнае фармальнае  — з дапамогай двукроп'я  — размежаванне рэестра і перакладной часткі. Апошняя са старанна падабранымі эквівалентамі вакабул, з шырокім наборам сінонімаў  — адно з найбуйнейшых сабранняў ўкраінскай лексікі канца 16  — пачатку 17 стагоддзя.
 
У «Лексіконе…» змешчаны шэраг тлумачэнняў энцыклапедычнага характару. Значэнне слова аўтар раскрывае і з дапамогай этымалагічных звестак. Больш падрабязна апрацавана семантыка мнагазначных рэестравых слоў. Бярында нярэдка паказваў на метафарычнае і вобразнае ўжыванне слова, упершыню ва ўкраінскай лексікаграфіі ўжыўшы абазначэнні «пераносныя», «инорѣчнѣ», «метафар.».