Розніца паміж версіямі "Руская мова"

19 299 байтаў дададзена ,  5 гадоў таму
дапаўненне з be-x-old:Расейская мова + уласныя ўдакладненні
др (Пад аховай «Руская мова»: прадухіленне вандалізму ([Перанесці=Толькі для адміністратараў] (бясконца)))
(дапаўненне з be-x-old:Расейская мова + уласныя ўдакладненні)
{{Іншыя значэнні|Руская мова, значэнні}}
{{Мова
[[Выява:RussianLanguageMap.png|thumb|350px|Распаўсюджанасць рускай мовы]]
|колер = індаеўрапейскія
'''Руская мова''' ({{lang-be-x-old|расейская мова}}, па-руску: ''русский язык'') — [[славянскія мовы|славянская мова]] ў складзе [[індаэўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям'і]].
|Назва мовы = Руская мова
|Назва мовы ў арыгінале = русский язык
|Краіны ўжывання = [[Расія]];<br/>краіны былога [[СССР]], дыяспара [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Ізраіль|Ізраіля]], [[ЗША]], [[Канада|Канады]]
|Рэгіён = першапачаткова — цэнтр еўрапейскае Расіі,<br/>цяпер — Расія, а таксама дыяспара краін былога СССР і краін Захаду
|катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]]
|класіфікацыя =
[[індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]]
: [[балта-славянскія мовы|Балта-славянская галіна]] (гіпотэза)
:: [[славянскія мовы|Славянская група]]
::: [[усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]]
:::: '''Руская мова'''
|Афіцыйная мова ў =
{{Collapsible list |title=Краіны: |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; |
{{Сцягафікацыя|Расія}},<br />
{{Сцягафікацыя|Беларусь}},<br />
{{Сцягафікацыя|Казахстан}},<br />
{{Сцягафікацыя|Кыргызстан}},<br />
{{Сцягафікацыя|Таджыкістан}}<br />
''спрэчныя дзяржавы'':<br />
{{Сцягафікацыя|Абхазія}},<br />
{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}},<br />
{{Сцягафікацыя|Прыднястроўе}}
}}
{{Collapsible list |title=Рэгіёны: |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; |
{{Сцягафікацыя|Малдова}}
* {{Сцягафікацыя|Гагаузія}},
{{Сцягафікацыя|Румынія}}
* некаторыя камуны жудцоў [[Тулча, жудзец|Тулча]] і [[Канстанца, жудзец|Канстанца]],
{{Сцягафікацыя|Украіна}}
* Адэская,
* Данецкая,
* Днепрапятроўская,
* Запарожская,
* Луганская,
* Мікалаеўская,
* Харкаўская,
* Херсонская вобласці,
* Аўтаномная Рэспубліка Крым,
{{Сцягафікацыя|ЗША}}
* {{Сцягафікацыя|Нью-Ёрк}}
}}
{{Collapsible list |title=Арганізацыі: |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; |
{{Сцягафікацыя|ААН}},
* {{Сцягафікацыя|МАГАТЭ}},
* [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]],
* {{Сцягафікацыя|ЮНЕСКА}},
* {{Сцягафікацыя|СААЗ}},
{{Сцягафікацыя|СНД}},<br />
{{Сцягафікацыя|Еўразійская эканамічная супольнасць}},<br />
[[АДКБ]],<br />
[[Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва]],<br />
[[АБСЕ]],<br />
[[Сакратарыят Дагавора аб Антарктыцы]],<br />
[[ISO]]
}}
|колькасць носьбітаў = 167 млн.<ref name="ethnolog-rating">[http://www.ethnologue.com/statistics/size Рэйтынг моў па колькасці носьбітаў] // Этналог {{ref-en}}</ref>
|рэйтынг = 8<ref name="ethnolog-rating" />
|Рэгулюецца = [[Інстытут рускай мовы РАН|Інстытут рускай мовы]] [[Расійская акадэмія навук|РАН]]
|пісьменнасць = [[кірыліца]] ([[рускі алфавіт]])
|Код па ISO 639-1 = ru
|Код па ISO 639-2(B) = rus
|Код па ISO 639-2(T) = rus
|Код па SIL =
}}
[[Выява:RussianLanguageMap.png|thumb|250px|{{легенда|blue|Краіны, дзе руская мова з'яўляецца афіцыйнай або адной з афіцыйных}}{{легенда|green|Прыкметная колькасць рускамоўнага насельніцтва}}]]
'''Ру́ская мова'''<ref>У беларускамоўнай лінгвістычнай літаратуры пачатку ХХ ст. — таксама ''расійская мова''.</ref> (саманазва: ''русский язык'') — [[усходнеславянскія мовы|усходнеславянская мова]] [[славянскія мовы|славянскае галіны]] ў складзе [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям'і]].
 
Руская мова з'яўляецца [[родная мова|роднайродная]] для 170167 мільёнаў чалавек, з якіх каля 130137 мільёнаў пражывае ў [[Расія|Расіі]]. Руская мова з'яўляецца [[дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] у Расіі, [[Беларусь|Беларусі]] (побач з [[беларуская мова|беларускай мовай]]), [[афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] у [[Казахстан]]е (побач з [[казахская мова|казахскай мовай]] у якасці дзяржаўнай), [[КіргізстанКыргызстан]]е (побач з [[кіргізскаякыргызская мова|кіргізскайкыргызскай мовай]] у якасці дзяржаўнай). Руская мова з'яўляецца таксама афіцыйнай у непрызнаных утварэннях [[Абхазія|Абхазіі]], [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]], і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]], а таксама ў аўтаномнай [[Гагаузія|Гагаузіі]]. Распаўсюджаная таксама ва ([[Украіна|УкраінеМалдова]]).
 
== АлфавітАрфаграфія ==
<div style="float:right;">
{| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0";
| &nbsp; || style="border:1px solid grey; background:#efefef;" align="center"|'''Рускі алфавіт'''
{| border=0
| Аа||Бб||Вв||Гг||Дд||Ее||Ёё
</div>
 
З часоў апошняй [[Рэформа{{нп4|рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|рэформы|ru|Реформа рускайрусской орфографии 1918 года}} рускае арфаграфіі ў 1918 годзе]] ў склад рускага [[рускі алфавіт|рускага алфавіта]]у ўваходзяць 33 літары. З іх 10 літар выкарыстоўваюцца для перадачы [[галосныя|галосных гукаў ]]: '''а''', '''е''', '''ё''', '''и''', '''о''', '''у''', '''ы''', '''э''', '''ю''' і '''я''' (пры гэтым дадзеных літар менш у параўнанні з колькасцю ўласна галосных). Астатнія 23 літары перадаюць зычныя гукі, пры гэтым літары '''ъ''' і '''ь''' выкарыстоўваюцца не для адлюстравання асобных самастойных гукаў, а з'яўляюцца індыкатарамі цвёрдасці альбо мяккасці існуючыхнаяўных зычных (''(больш падрабязная інфармацыя ў артыкуле:'' [[руская фанетыка]]). Арфаграфія рускае мовы мае досыць архаічны характар (не адлюстроўваюцца змены ненаціскных галосных, аглушэнне фінальных зычных, выпадзенне зычных і г.д.), яе гісторыя налічвае некалькі стагоддзяў, сама арфаграфія засноўваецца пераважна на этымалагічным прынцыпе.
 
Акрамя набору літар, у часы савецкае ўлады руская мова зведала іншыя істотныя змены ў арфаграфіі (напрыклад, скарачэнне ўжывання [[злучок|злучка]], прыбранне кропак з [[абрэвіятура|абрэвіятур]]). У 1920—1930-я гг. у рамках усесавецкае палітыкі лацінізацыі моў народаў СССР выказваліся прапановы па пераводзе рускага алфавіта на [[лацінскі алфавіт|лацінскую аснову]], але самі падобныя праекты існавалі яшчэ з часоў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Змены ў арфаграфіі і [[арфаэпія|арфаэпіі]] (прытым даволі значныя) працягваюцца і дагэтуль (змены тапонімаў, варыяцыйнасць ужывання [[націск]]у, [[граматычны род|роду]] і г.д., засваенне інтэрнацыяналізмаў).
{{Interwiki|ru|па-руску|}}
 
== Асноўныя рысы ==
== Кароткае апісанне мовы ==
Руская мова адносіцца да [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскае]] сям'і моў. Унутры гэтай сям'і яна ўваходзіць у [[славянскія мовы|славянскую галіну]]. Руская мова традыцыйна адносіцца да [[усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]] групы моў і ўтварае з [[беларуская мова|беларускай]] ды [[украінская мова|ўкраінскай]] мовамі [[дыялектны кантынуум]].
 
Гісторыя рускае мовы прасочваецца прынамсі з канца першага тысячагоддзя н.э., калі [[славяне|славянскія плямёны]] Усходняй Еўропы пачалі засяленне сучасных паўднёва-заходніх рэгіёнаў [[Расія|Расіі]]. Праз пэўны час з [[праславянская мова|праславянскае мовы]] вылучаецца сукупнасць дыялектаў, на аснове якіх развіваецца літаратурная мова, вядомая ў лінгвістыцы і гістарыяграфіі пад тэрмінам ''[[старажытнаруская мова]]''. Славянскія гаворкі [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]] і некаторых іншых суседніх пазней пачынаюць развівацца ў рускую мову, у той час як прыкладна з [[13 стагоддзе|ХІІІ]] ст. на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] развіваецца ўласная народная мова і яе літаратурны стандарт (гл. ''[[старабеларуская мова]]'').
Руская мова адрозніваецца ў фанетыцы — «аканнем» (ненаціскныя літары О вымаўляюцца як А), а таксама «іканнем» (ненаціскныя Е, Я вымаўляюцца як І). У граматыцы і лексіцы захоўваецца вялікі ўплыў царкоўнаславянскай мовы.
 
=== Гл. таксамаЛексіка ===
Кантакты насельніцтва цэнтральнай Расіі з грэчаскамоўнай літаратурай і суседнімі цюркскімі дзяржавамі становяцца прычынай узбагачэння рускай [[лексіка|лексікі]] элінізмамі і цюркізмамі (якія часам пранікалі і на ўзровень карэннай лексікі, але іх уплыў неістотны). Нягледзячы на частае асвятленне ў публіцыстыцы, а таксама гістарычныя кантакты, доля запазычанняў [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскага]] паходжання вельмі малая і адносіцца найперш да [[дыялектызм]]аў або да спецыфічных культурных паняццяў (''тайга'', ''тундра''). З [[18 стагоддзе|XVIII]]—[[19 стагоддзе|ХІХ]] стст. у рускую мову пранікае вялікая колькасць галіцызмаў ([[французская мова|французскія]] запазычанні) і германізмаў (з [[нямецкая мова|нямецкай мовы]]), частата іх тагачаснага выкарыстання залежала ад функцыянальнага стылю мовы ці адукаванасці носьбіта. Вядомыя запазычанні з іншых славянскіх моў, але іх уплыў адносіцца ў асноўным толькі да адпаведных культурных рэалій. Як і ў іншых шматлікіх славянскіх мовах, у лексіку рускай мовы ўваходзяць інтэрнацыяналізмы [[англійская мова|англійскага]], [[лацінская мова|лацінскага]] ды [[грэчаская мова|грэчаскага]] паходжання.
 
Урэшце, абсалютная большасць лексікі сучаснай рускай мовы мае славянскую [[этымалогія|этымалогію]].
* [[Паморская гаворка]]
 
=== Фанетыка, фаналогія ===
Гукавы лад рускай мовы вылучаецца наяўнасцю сінкопы (выпадзення) галосных, леніцыі (аслабленне вымаўлення зычнага) і апакопы (выпадзенне якіх-небудзь канчатковых гукаў ці спалучэнняў). Распаўсюджаны пераход не[[націск]]нога ''о'', ''а'' і многіх іншых галосных у {{нп4|шва||ru|шва}} ({{IPA|/ə/}}) або {{IPA|/i/}}, што амаль не распаўсюджана ў іншых усходнеславянскіх. Як і ў іншых усходнеславянскіх, адзначаецца аглушэнне фінальных зычных і сэнсаадрознівальная роля палаталізацыі зычных (напрыклад, ''плот'', але ''плоть''). З прычыны архаічнасці рускай арфаграфіі ўсе дадзеныя рысы, акрамя апошняй, не адлюстроўваюцца на пісьме (напрыклад, [[шва]] пазначаецца як ''о'' або ''а'' ў залежнасці ад паходжання ў корані слова, напрыклад, ''молоко'').
 
Ужо ў часы [[старажытнаруская мова|старажытнарускае мовы]] вядомыя пераходы некаторых груп зычных, дакладней, змена іх становішча ў слове, што адбылося гэтак жа, як у будучых [[украінская мова|украінскай]] і [[беларуская мова|беларускай]] мовах.
 
=== Марфалогія, сінтаксіс ===
[[марфалогія, лінгвістыка|Марфалогія]] ў цэлым блізкая іншым усходнеславянскім мовам, хоць і мае свае адметнасці. [[Сінтаксіс]] праяўляе значна большае падабенства.
 
=== Дыялекты ===
[[Файл:Dialects of Russian language-ru.png|thumb|right|250пкс|Дыялекталагічная карта рускай мовы (у т.л. дыялекты захаду, якія раней лічыліся дыялектамі [[беларуская мова|беларускай мовы]], а таксама дыялекты [[украінская мова|ўкраінскае мовы]] на поўдні). Жоўтыя, аранжавыя адценні — паўднёвыя дыялекты, зялёныя — паўночныя, ружовыя — пераходныя. На карте відно гістарычнае перамяшчэнне некаторых цэнтральных гаворак далей, на поўдзень і ўсход.]]
 
Традыцыйна ў складзе рускае мовы вылучаюць дзве дыялектныя групы — паўднёвую і паўночную, якія дзеляцца на дыялекты, дыялекты, у сваю чаргу, распадаюцца на асобныя гаворкі, арэал якіх абмежаваны групай вёсак ці паселішчаў. У расійскім мовазнаўстве дасавецкага перыяду пераважалі погляды, згодна з якімі ўласна руская мова складала т.зв. ''вялікарускую гаворку'' «рускае мовы», сам жа тэрмін ''руская мова'' ({{lang-ru|русскій языкъ}}) уключаў у сябе не толькі ўласна рускую мову (''вялікарускую гаворку''), а таксама [[беларуская мова|беларускую]] ды [[украінская мова|ўкраінскую мовы]], якія зніжаліся да статуса гаворак ''рускае мовы'' (у шырокім паняцці). Падобных канцэпцый таксама прытрымліваліся мовазнаўчыя школы заходніх краін, але з развіццём мовазнаўства і гістарыяграфіі такія погляды былі прызнаны састарэлымі.
 
У мовазнаўстве [[СССР]] існавала тэндэнцыя вызначэння меж дыялектаў рускае мовы з дыялектамі іншых [[усходнеславянскія мовы|усходнеславянскіх моў]] на аснове выключна меж саюзных рэспублік, [[БССР]] і [[УССР]] з [[РСФСР]]; такая практыка захоўваецца і ў сучасных рускіх даследаваннях па рускай мове. У часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] дыялекты захаду і поўдня сучаснай Расіі практычна паўсюдна адносіліся да беларускіх і ўкраінскіх дыялектаў (то бок, дыялекты [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], [[Браншчына|Браншчыны]], [[рака Туд|Туда]], [[Кубань, рэгіён|Кубані]] і г.д.). У цяперашняй рускай мовазнаўчай практыцы гэтыя дыялекты, як і ў часы СССР, лічацца дыялектамі рускай мовы, ва Украіне, краінах Захаду і (часам) у Беларусі — адпаведна дыялектамі беларускае ці ўкраінскае моў.
 
Дыялекты рускае мовы, за выключэннем дыялектаў беларускае мовы на захадзе Расіі і дыялектаў украінскае мовы на поўдні, умоўна дзеляцца на гаворкі ранняга і позняга фарміравання. Першыя ўключаюць у сябе дыялекты цэнтральнай Расіі, на аснове якіх спрадвеку фарміравалася руская мова, другія — дыялекты паўночнай Расіі, [[Каўказ]]а, [[Сібір]]ы, [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]] і дыяспары, якія фарміраваліся па засяленні этнічнымі [[велікарусы|велікарусамі]] тых ці іншых тэрыторый. Усе дыялекты рускае мовы з'яўляюцца ўзаемназразумелымі.
 
Некаторыя гаворкі на захадзе і поўдні Расіі дэманструюць пэўныя пераходныя рысы між беларускай і ўкраінскай мовамі адпаведна.
 
Літаратурная руская мова заснавана на гаворках цэнтральнае Расіі, якія належаць да паўднёвых дыялектаў. Асобным чынам вылучаюць таксама маўленне жыхароў [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург]]а, якія адрозніваюцца галоўным чынам у лексіцы, радзей — у фанетыцы.
 
== Гл. таксама ==
* [[Руская мова ва Украіне]]
 
== СпасылкіЗаўвагі ==
{{reflist}}
 
== Літаратура ==
* [http://www.orfo.ru/online/?suid=261205Q4DBY9TWIWZHEB1711531&orfo_text=&x=12&y=10 Праверка арфаграфіі — ОРФО online]
* Руская мова // {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|том=13|старонкі=464|старонак=576|isbn=985-11-0216-4 (Т. 13)|тыраж=10&nbsp;000}}
* [http://www.ln.mid.ru/ns-dgpch.nsf/0/432569ee00522d3c43256df9003b051c?OpenDocument Справаздача Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі «Руская мова ў свеце», Масква, 2003 год]
* ''Филин Ф. П.'' [http://tapemark.narod.ru/les/429a.html Русский язык] // Лингвистический энциклопедический словарь. — {{М.}}: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 429—430.
* {{кніга|аўтар = Лопатин В. В., Улуханов И. С. |частка = Руский язык |спасылка частка = |загаловак = Языки мира: Славянские языки |тып = |месца = {{М.}} |выдавецтва = Academia |год = 2005 |том = |нумар = |старонкі = 444—513|старонак = |isbn = 5-87444-216-2 |ref =}}
 
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Russian language|выгляд=міні}}
{{Interwiki|ru|на рускай мове|}}
* [http://www.ethnologue.com/language/rus Руская мова] // Этналог {{ref-en}}
* [http://gramota.ru/ Даведачна-інфармацыйны партал «Грамота.ру», прысвечаны рускай мове (пры падтрымцы Міністэрства друку РФ)] {{ref-ru}}
* [http://www.orfo.ru/online/?suid=261205Q4DBY9TWIWZHEB1711531&orfo_text=&x=12&y=10 Праверка арфаграфіі — ОРФО online] {{ref-ru}}
* [http://www.mid.ru/Brp_4.nsf/arh/B6BE784B3E2ABD1343256DF8003AC21C Справаздача Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі «Руская мова ў свеце»], Масква, 2003 год {{ref-ru}}
 
{{рускія}}
{{Славянскія мовы}}
{{Дзяржаўныя мовы Расіі}}
{{Афіцыйныя мовы ААН}}
{{Рускія}}
 
{{Накід:Мова}}
 
[[Катэгорыя:Руская мова| ]]
[[Катэгорыя:Мовы Кыргызстана]]
[[Катэгорыя:Мовы Расіі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]