Адкрыць галоўнае меню

Змены

стылявыя змены, арфаграфія
{{арфаграфія}}
[[Выява:Thales.jpg|thumb|Фалес з МілетуМілета]]
'''Фалес з МілетуМілета''' ({{lang-grc|Θαλῆς ὁ Μιλήσιος}}) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[філосаф]], айцеці [[матэматык]] з [[Мілет]]а ([[Малая Азія]]). Традыцыйна лічыцца заснавальнікам [[Грэцыя|грэчаскай]] [[Філасофія|філасофіі]], пані [[навука|навукі]] і першым сярод [[Сем мудрацоў|«Сямі мудрацоў»]]. НалежыўНалежаў да [[Мілецкая школа|Мілецкай школы]] вучоных.
 
== Жыццё ==
'''Фалес''' быў сынам Эксамія з МілетуМілета і жыў, паводле большасці сведчанняў, між 35-й і 58-й алімпіядамі, г.зн. паміж 640 і 545  гг. ДХда н.э. Большасць даследчыкаў прымае ў якасці датаўдат яго жыцця 625—547 гг.<ref name="ReferenceA">Богомолов А. С. Античная философия. — М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1985, б.41</ref> [[Герадот]] сцвярджае, што Фалес па паходжанню быў фінікійцам, і, мажлівамагчыма, семіцкая кроў у гэнымгэтым выпадку стала крыніцай яго таленту. Калі Фалес быў маладым чалавекам, Мілет, у той час «заможны і магутны горада» і маці шматлікіх [[Калонія|калоній]], трапіў пад кіраванне тырана Трысабула. Фалес, мажліва па гандлёвым справам, наведваў [[Старажытны Егіпет|Егіпет]], дзе пазнаёміўся з [[геаметрыя]]й і астранамічнымі вылічэннямі. Мажліва, што ў Егіпце ён атрымаў веды ў [[Геалогія|геалогіі]]. Падчас панавання Крэза мілетыйцы аднавілі незалежнасць, і Фалес прапанаваў мяшчанам не дапамагаць лідыйскаму каралю ў яго змаганні Кіру — гэтая парада выратавала горад.<ref>Древняя Греция / Генри Бернард Коттерилл; [Пер. С англ. К. Сошинской; под ред. В. П. Пазиловой]. — М.: ЭСКМО, 2006. — (Тайны древних цивилизаций) б.278</ref>
 
Калі Фалес быў маладым чалавекам, Мілет, у той час «заможны і магутны горада» і маці шматлікіх [[Калонія|калоній]], трапіў пад кіраванне тырана Трысабула. Фалес, магчыма па гандлёвых справах, наведваў [[Старажытны Егіпет|Егіпет]], дзе пазнаёміўся з [[геаметрыя]]й і астранамічнымі вылічэннямі. Магчыма, што ў Егіпце ён атрымаў веды ў [[Геалогія|геалогіі]]. Падчас панавання Крэза мілетыйцы аднавілі незалежнасць, і Фалес прапанаваў мяшчанам не дапамагаць лідыйскаму каралю ў яго змаганні супраць Кіра — гэтая парада выратавала горад<ref>Древняя Греция / Генри Бернард Коттерилл; [Пер. С англ. К. Сошинской; под ред. В. П. Пазиловой]. — М.: ЭСКМО, 2006. — (Тайны древних цивилизаций) б.278</ref>.
 
== Крыніцы аб Фалесе ==
Невядома, ці пісаў штосьці Фалес.<ref name="ReferenceB">Древняя Греция / Генри Бернард Коттерилл; [Пер. С англ. К. Сошинской; под ред. В. П. Пазиловой]. — М.: ЭСКМО, 2006. — (Тайны древних цивилизаций) б.279</ref> Паводле няпэўнага падання, Фалес пакінуў шэраград твораў, у тым ліку філасофскую працу «Аб пачатках» на якую спасылаюцца [[Сенека]], [[Плутарх]] і Гален. Аднак найпэўней, што тогэта нясапраўднаенесапраўднае сачыненне, складзенае не раней за пачаткпачатак нашага летавылічэннялетазлічэння. УваВа ўсялякімўсякім выпадку, да нас не дайшло нават фрагментаў твораў Фалеса і хутчэй за ўсягоўсё, ён не пісаў нічога наогул, абмяжоўваючыся вусным выкладаннем.<ref name="ReferenceC">Богомолов А. С. Античная философия. — М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1985, б.42</ref> Аб вучэнні Фалеса нам паведамілі [[Платон]], [[Арыстоцель]], а мажлівамагчыма і Гіпій.<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>
 
=== Уплыў на творчасць Фалеса ===
Грэкі ўспрынялі некаторыя формы ўсходняга мыслення і ўдыхнулі ў іх новае жыццё.<ref>Древняя Греция / Генри Бернард Коттерилл; [Пер. С англ. К. Сошинской; под ред. В. П. Пазиловой]. — М.: ЭСКМО, 2006. — (Тайны древних цивилизаций) б.281</ref> Светапогляд Фалеса быў да таго шырокім, што яго магла інцыяваць толькі даволі шырокая светапоглядная ўстаноўка. Сувязь «комплексу душы» мы можам знайсці ў даволі распаўсюджанам на Блізкім Усходзе міфалагічным уяўленні аб сувязі ўраджаю, і як вынік, самога жыцця, з вільготай. Але ўплыў мог быць не толькі ўсходнім — Арыстоцель праводзіць аналогію між поглядам Фалеса і «паэтамі», якія ўважалілічылі Акіян і Тэфіду першапачынальнікамі ўсяго сутнага, а сведкамі клятвы багоў прэзентаваліпрадстаўлялі воду — раку Стыкс, якая акружала краіну мёртвых. Уяўленне аб тым, што зямля трымаецца на вадзе, зыходзіць пэўна, з егіпецкае міфалогіі, дзе Зямля ўяўлялася ў выглядзе плоскай талеркі, якая плавае ў вадзе, тады як Сонца паказваццапаказваецца плывучым па небу ў лодцы. Пры гэтым, то не столькі міф, колькі штодзённае ўяўленне егіпцяніна, даступнае разуменню чужынца, які знаёміцца са звычаямі края, і пагатоўтым больш, рэпрэзентатарупрадстаўніку такога звязнагазвязанага з морам народа як іанійцы.<ref>Богомолов А. С. Античная философия. — М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1985, б.43-44</ref>
 
== Вучэнне ==
 
=== [[Астраномія]] ===
Веды аб [[вавілон]]скай [[Астраномія|астраноміі]] Фалес атрымаў, хутчэй за ўсягонайверагодней, з [[Фінікія|Фінікіі]] і [[Лідыя|Лідыі]]. Знаёмства з астранамічнымі вылічэннямі дазволілі яму прадбачыць [[сонечнае зацямненнезацьменне]] 585 г. ДХда н.э. ЯмуПаданні прылічаеццапрыпісваюць яму таксама ўсталяваннеўстанаўленне часу раўнадзенствіяўраўнадзенстваў і сонечных стаянняў, адкрыццё гадавога руху [[Сонца]] на тлефоне зорак; таксама, па паданнях, ён усталяваўустанавіў працягласць года ў 365 дзён і іншае.<ref name="ReferenceA"/>
 
=== [[Матэматыка]] ===
Разам з [[Піфагор]]ам Фалес падзяляе славу заснавальніка навуковай матэматыкі. Кажуць, што ён першым улічыўупісаў трохвугольнік у колаакружнасць, усталяваўустанавіў роўнасць вертыкальных вуглоў, вуглоў пры аснове раўнабедранага трохвугольніка, частак, на якія колаакружнасць падзяляеццадзеліцца дыяметрам, і іншае.
 
=== [[Геаграфія]] ===
Як географ, Фалес, паводле недакладнага падання, быў аўтарам «Марской астралогіі», гэта значыць, дапаможніка па навігацыі па зорках, хаця яе аўтарства прыпісваюць таксама самосцу Фоцы. Дакладна вядома, што Фалес тлумачыў разлівы р.[[рака Ніл|Ніла]] пасaтамі, якія дуюць супраць цячэння ракі.
 
=== [[Філасофія]] ===
Фалес быў матэрыялістам, а яго тэорыі — матэрыялістычнымі.<ref>Древняя Греция / Генри Бернард Коттерилл; [Пер. С англ. К. Сошинской; под ред. В. П. Пазиловой]. — М.: ЭСКМО, 2006. — (Тайны древних цивилизаций) б.280</ref> Захавалася даволі дакладнае ўяўленне аб філасофскіх поглядах Фалеса. Ёсць вялікае мноства цытатаўцытат, якія традыцыйна прыпісваюцца як Фалесу, так і іншым мудрацам, напрыклад: «Не прыгажуйся знешнасцю, але будзь гожы справамі», «Якія паслугі зробіш бацькам, тыя ж чакай у старасці ад дзецяўдзяцей» і г.д. Аднак ёьцьёсць шэраград цытатаўцытат, якія маюць асаблівы характар. Вось яны ў рэдакцыі Плутарха:
 
«Што найстарэйстарэй за ўсягоўсё? — Бог, бо ён не народжаны. Што найбольшаебольш за ўсягоўсё? — Прастора, бо яна ахоплівае цэлы свет, у якім змяшчаюцца рэчы. Што найцудоўнейцудоўней за ўсягоўсё? — Свет, бо ўсё, што цудоўна створана, зяўляеццаз'яўляецца яго часткай. Што найразумнейразумней за ўсягоўсё? — Час, ён ужо спарадзіў адно і спарадзіцьспародзіць іншае. Што агульнаагульнае ўсім? — Надзея: яе маюць і тыя, у каго няма нічога іншага. Што найкарыснейкарысней за ўсягоўсё? — Цнота, бо дзякуючы ёй усё іншае можа знайсці сабысабе прымяненне і стаць карысным. Што найшкоднейшае? — Загана, бо ў яе прысутнасці сапсуецца амаль усё. Што наймацнейшае? — Неабходнасць, бо яна неперадольваеццане перадольваецца. Што найлягчэйшае? — Тое, што адпавядае натуры, бо нават асалода часцякомчаста стамляе».<ref>Плутарх, Пир семи мудрецов, Т. I. М., 1907; (Septem sapientum convivium.) 9, б. 153, cd.</ref>
 
У гэныхгэтых цытатах бычнывідзен наяўны пераход ад звычайнае жыццёвае мудрасці да трывалых і глыбокіх установак светапогляду, якія ўлучаюцьўключаюць момант рацыянальнага тлумачэння.<ref name="ReferenceC"/>
 
==== Філасофская сістэма Фалеса ====
Традыцыя гэткаятакая: Фалесу належыліналежалі два комплексукомплексы ідэй: першы, тычыцца пачатку свету, «комплекс вады», а другі — «комплекс душы». Сінтэз двух аспектаў ці тэндэнцый дае першую ў гісторыі навуцынавукі філасофскую адукацыю.
 
===== «Комплекс вады» =====
Фалес уважаўлічыў воду запершапачатковым першапачатковы элементэлементам ці першаснуюпершаснай субстанцыюсубстанцыяй. Пры гэтым, вада не толькі «пачатак», але і «стыхія» усіх рэчываў і знаходзіцца ў сталымняспынным руху. Такая тэорыя была цалкам матэрыялістычнай і не дапушчаладапускала нейкаганейкай іншагаіншай першачыннікапершапрычыны — духоўнагадухоўнай альбоці інтэлектуальнагаразумовай.<ref>Древняя Греция / Генри Бернард Коттерилл; [Пер. С англ. К. Сошинской; под ред. В. П. Пазиловой]. — М.: ЭСКМО, 2006. — (Тайны древних цивилизаций) б.279-280</ref>
 
Вось што паведамляе нааб гэты контгэтым [[Арыстоцель]]:
«Колькасць і форму для гэткагагэтага пачатку не зацемляюцьзаўважаюць усіусе аднолькава, але Фалес — пачынальнік такога кшталтуроду філасофіі — уважаелічыць яго вадой (у выніку чаго ён і выказаў меркаванне, што зямля знаходзіцца на вадзе… Да такойтакога прапановымеркавання ён, можна думаць, прыйшоў, відзячы, што ежа ўсіх істот — з'яўляецца вільготнай, і што само цяпло атрымоўваецца з вільготнасці і ім жыве…ажыве… а таксама таму, што насенне ўсяго (што ёсць) маюцьмае вільготную натуру, а ў вільготных рэчываў пачаткам іхняй прыроды лічыцца вада».<ref>Аристотель, Метафизка, М.- Л., [[1934]] (Metaphysica) Т. І, 3, 938 b</ref>
 
Але ці паходзяць у Фалеса паветра, агонь і зямля таксама з вады? Спецыяльна аб такой пастаноўцы пытання [[Арыстоцель]] не гаворагаворыць, але ў пазнейшаепазнейшых даксаграфіітворах, у Іпаліта мы чытаем:
 
«Ён (Фалес) мовіўгаварыў, што вада ёсць пачатак і канец усяго, бо з яе шляхам згушчэння і выпарэння складаецца ўсё і ўсё ёю падтрымліваецца, у выніку чаго адбываюцца хваляванні зямлі і віхорывіхры і рухі свяцілаўсвяціл, і ўсё захапляецца і цячэ адпаведна натуры першачыннікапершапрычыны ўсяго сутнага».<ref>Diels H. Doxographi Graeci. Berolini et Lipsiae, [[1879]], [[1929]]/ б. 555</ref>
 
Пэўна, што Фалес першым сфармуляваў, у якасці здагадкі, не ўзведзенай яшчэ ў агульны прынцып, вучэнне аб узнікненні ўсіх рэчываў і стыхій з першапачатка і адваротнага знішчэння, г.зн. раскладання ў яго. Але і нельга выключыць таго, што Фалес прытрымліваўся больш прымітыўнага ўяўлення: зямля ўзнікае з вады ў тым сэнсе, што яна першапачаткова была пакрыта вадой, а пасля вызваляецца з яе падчас высыхання (выпарэння) першаснае вільготы.<ref>Богомолов А. С. Античная философия. — М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1985, б.44</ref>
 
Наконт вучэння аб вадзе як аб першачынніцыпершапрычыне захаваўся жарт — Фалес упаў у калодзецкалодзеж, свой улюблёнылюбімы першаэлемент.<ref>Древняя Греция / Генри Бернард Коттерилл; [Пер. С англ. К. Сошинской; под ред. В. П. Пазиловой]. — М.: ЭСКМО, 2006. — (Тайны древних цивилизаций) б.279-280</ref>
 
===== «Комплекс душы» =====
У «комплексе душы» захавалася два палажэнні. З аднаго боку, «Арыстоцель і Гіпій сцвярджаюць, што ён прысвойваў душу нат бяздухоўным целам, спасылаючыся на магніт і бурштын».<ref name="ReferenceB"/><ref>Диоген Лаэртский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. М. 1979; Diogenis Laertii vitae philosophorum. Rec. H. S. Long. London, 1958 / I, б. 24</ref> У [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] мы чытаем: «Пэўна, таксама і Фалес, слухаючы тое, што аб ім распавядаютрасказваюць, уважаўлічыў душу нейкім рухаючым пачаткам, кажучы, што магніт мае душу, бо ён прыцягвае жалеза».<ref>Аристотель, О душе, М. (De anima) Т. І, 5, 405а</ref><ref>Аристотель, О душе, М. (De anima) Т. І, 5, 411а</ref>
 
Але ёсць і іншае палажэнне, якое прыпісваецца Фалесу: «Некаторыя кажуць, што душа змешана з усім, і магчыма, Фалес таму ўважаўлічыў, што ўсё поўнанапоўнена багамі».<ref name="ReferenceB"/><ref>Аристотель, О душе, М. (De anima) Т. І, 5, 411а</ref>
 
Такім чынам, увесь свет, паводле Фалеса, у якойсці-танейкай ступені мае душу і працятыпрасякнуты жыццём. Такое вучэнне атрымала ў гісторыі філасофіі назву гілозаізмугілазаізму (ст.-грэц. hylē — матэрыя, zoē — жыццё). Яно зыходзеідзе карэннямікаранямі ў міфалогію, аднак у Фалеса атрымоўвае ўжо неміфалагічны сэнс. Натура, прырода як адзінае і жывое цэлае валодае, згодна яму, нутранымунутраным прынцыпам руху, «рухаючым пачаткам», каторыякі і азначаецца звычныміпрывычнымі тэрмінамі «душа» і «богі».<ref>Богомолов А. С. Античная философия. — М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1985, б.44</ref>
 
{{зноскі}}
1.Богомолов А. С. Античная философия. — М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1985
 
== У сецівеСпасылкі ==
[http://pawet.net/book/philosophy/zdumlennie.html ЭРШ Жана Філасофскае здумленне Гісторыя заходняй філасофіі]
 
{{Дасакратыкі}}