Клетачныя мембраны: Розніца паміж версіямі

няма тлумачэння праўкі
[недагледжаная версія][недагледжаная версія]
др (→‎Гл. таксама: выдал. шаблона, replaced: {{Link GA| → {{subst:Void| using AWB)
Няма тлумачэння праўкі
'''[[Клетка|Кле́тачная]] мембра́на''' (ці цыталема, ці плазмалема, ці плазматычнаяцытаплазматычная мембрана) — адлучаечастка змесціва любойабалонкі [[Клетка|клеткі]], адякая навакольнагасудакранаецца асяроддзя,з забяспечваючыунутраным яе змесцівам і не дазваляе яму змешвацца з рэчывамі навакольнага асяроддзя. Забяспечвае цэласнасць клеткі; рэгулюе абмен паміж клеткай і асяроддзем; унутрыклетачныя мембраны падзяляюць клетку на спецыялізаваныя замкнёныя [[адсек]]і - — [[кампартмент]]ы ці [[Арганоід|арганэлы]], у якіх падтрымліваюцца неабходныя ўмовы ўнутрыклетачнага асяроддзя. Клетачная мембрана здольна прапускаць пэўныя рэчывы з навакольнага асяроддзя ўнутр клеткі, а рэчывы, што ўтвараюцца ў [[цытаплазма|цытаплазме]], — вонкі. Гэта забяспечвае клетцы магчымасць жывіцца.
 
У раслінных клетак звычайна клетачную мембрану пакрывае [[Клетачная сценка]].
[[Клетачная сценка]], калі такая ёсць клеткі (звычайна ёсць у раслінных клетак), пакрывае клетачную мембрану.
 
Клетачная мембрана ўяўляе сабой падвойны пласт (біслой) малекул класа [[Ліпіды|ліпідаў]], большасць з якіх уяўляе сабой так званыя складаныя ліпіды - [[фасфаліпіды]]. Малекулы ліпідаў маюць [[Гідрафільнасць|гідрафільную]] ("галоўка") і [[Гідрафобнасць|гідрафобную]] ("хвост") частку. Пры ўтварэнні мембран гідрафобныя часткі малекул апыняюцца звернутымі ўсярэдзіну, а гідрафільныя - вонкі. Мембраны - структуры [[Інварыябельнасць|інварыябельныя]], вельмі падобныя ў розных арганізмаў. Некаторае выключэнне складаюць, мабыць, [[археі]], у якіх мембраны ўтвораны [[гліцэрын]]ам і [[Тэрпеноідавы спірт|тэрпеноідавымі спіртамі]]. Таўшчыня мембраны складае 7-8 [[Нанаметр|нм]].
[[Выява:Cell membrane drawing-en.svg|thumb|upright=1.2|Малюнак клетачнай мембраны. Маленькія блакітныя і белыя шарыкі адпавядаюць гідрафільным "галоўкам" ліпідаў, а далучаныя да іх лініі - гідрафобным "хвастам". На малюнку паказаны толькі інтэгральныя мембранныя бялкі (чырвоныя глобулы і жоўтыя спіралі). Жоўтыя авальныя кропкі ўсярэдзіне мембраны - малекулы халестэролу. Жоўта-зялёныя ланцужкі пацерак на вонкавым боку мембраны - ланцужкі [[алігацукрыд]]аў, што ствараюць глікакалікс]].
 
Біялагічная мембрана ўключае і розныя [[бялкі]]: інтэгральныя (што працінаюць мембрану наскрозь), напаўінтэгральныя (пагружаныя адным канцом у вонкавы ці ўнутраны ліпідны пласт), павярхоўныя (размешчаныя на вонкавай ці прылеглыя да ўнутраных бакоў мембраны). Некаторыя бялкі з'яўляюцца пунктамі кантакту клетачнай мембраны з [[цытакасцяк]]ом усярэдзіне клеткі, і [[Клетачная сценка|клетачнай сценкай]] (калі яна ёсць) звонку. Некаторыя з інтэгральных бялкоў выконваюць функцыю [[Іонны канал|іонных каналаў]], розных [[транспарцёр]]аў і [[Клетачны рэцэптар|рэцэптар]]аў.
 
== Функцыі біямембран ==
 
== Структура і склад біямембран ==
Клетачная мембрана ўяўляе сабой падвойны пласт (біслой) малекул класа [[Ліпіды|ліпідаў]], большасць з якіх уяўляе сабой так званыя складаныя ліпіды - [[фасфаліпіды]]. Малекулы ліпідаў маюць [[Гідрафільнасць|гідрафільную]] ("«галоўка"») і [[Гідрафобнасць|гідрафобную]] ("«хвост"») частку. Пры ўтварэнні мембран гідрафобныя часткі малекул апыняюцца звернутымі ўсярэдзіну, а гідрафільныя - вонкі. Мембраны - структуры [[Інварыябельнасць|інварыябельныя]], вельмі падобныя ў розных арганізмаў. Некаторае выключэнне складаюць, мабыць, [[археі]], у якіх мембраны ўтвораны [[гліцэрын]]ам і [[Тэрпеноідавы спірт|тэрпеноідавымі спіртамі]]. Таўшчыня мембраны складае 7-8 [[Нанаметр|нм]].
Мембраны складаюцца з ліпідаў трох класаў: [[фасфаліпід]]ы, [[глікаліпід]]ы і [[халестэрын|халестэроль]]. Фасфаліпіды і глікаліпіды (ліпіды з далучанымі да іх вугляводамі) складаюцца з двух доўгіх [[гідрафобнасць|гідрафобных]] [[вуглевадарод]]ных "хвастоў", якія злучаны з зараджанай [[гідрафільнасць|гідрафільнай]] "галавой". Халестэроль надае мембране цвёрдасць, займаючы вольную прастору паміж гідрафобнымі хвастамі ліпідаў і не дазваляючы ім выгінацца. Таму мембраны з малым утрыманнем халестэролю больш гнуткія, а з вялікім - больш цвёрдыя і крохкія. Гэтак жа халестэроль служыць "стопарам", які перашкаджае перасоўванню палярных малекул з клеткі і ў клетку.
[[Выява:Cell membrane drawing-en.svg|thumb|upright=1.2|Малюнак клетачнай мембраны. Маленькія блакітныя і белыя шарыкі адпавядаюць гідрафільным "«галоўкам"» ліпідаў, а далучаныя да іх лініі - гідрафобным "«хвастам"». На малюнку паказаны толькі інтэгральныя мембранныя бялкі (чырвоныя глобулы і жоўтыя спіралі). Жоўтыя авальныя кропкі ўсярэдзіне мембраны - малекулы халестэролу. Жоўта-зялёныя ланцужкі пацерак на вонкавым боку мембраны - ланцужкі [[алігацукрыд]]аў, што ствараюць глікакалікс]].
 
Біялагічная мембрана ўключае і розныя [[бялкі]]: інтэгральныя (што працінаюць мембрану наскрозь), напаўінтэгральныя (пагружаныя адным канцом у вонкавы ці ўнутраны ліпідны пласт), павярхоўныя (размешчаныя на вонкавай ці прылеглыя да ўнутраных бакоў мембраны). Некаторыя бялкі з'яўляюцца пунктамі кантакту клетачнай мембраны з [[цытакасцяк]]ом усярэдзіне клеткі, і [[Клетачная сценка|клетачнай сценкай]] (калі яна ёсць) звонку. Некаторыя з інтэгральных бялкоў выконваюць функцыю [[Іонны канал|іонных каналаў]], розных [[транспарцёр]]аў і [[Клетачны рэцэптар|рэцэптаррэцэптараў]]аў.
 
Мембраны складаюцца з ліпідаў трох класаў: [[фасфаліпід]]ы, [[глікаліпід]]ы і [[халестэрын|халестэроль]]. Фасфаліпіды і глікаліпіды (ліпіды з далучанымі да іх вугляводамі) складаюцца з двух доўгіх [[гідрафобнасць|гідрафобных]] [[вуглевадарод]]ных "«хвастоў"», якія злучаны з зараджанай [[гідрафільнасць|гідрафільнай]] "«галавой"». Халестэроль надае мембране цвёрдасць, займаючы вольную прастору паміж гідрафобнымі хвастамі ліпідаў і не дазваляючы ім выгінацца. Таму мембраны з малым утрыманнем халестэролю больш гнуткія, а з вялікім - — больш цвёрдыя і крохкія. Гэтак жа халестэроль служыць "«стопарам"», які перашкаджае перасоўванню палярных малекул з клеткі і ў клетку.
Важную частку мембраны складаюць бялкі, якія працінаюць яе і адказваюць за разнастайныя ўласцівасці мембран. Іх склад і арыентацыя ў розных мембранах адрозніваюцца.
 
 
== Мембранныя арганэлы ==
Гэта замкнёныя асобныя ці злучаныя адна з адной часткі [[цытаплазма|цытаплазмы]], адлучаныя ад [[гіялаплазма|гіялаплазмы]] [[мембрана]]мі. Да аднамембранных арганэл адносяцца [[эндаплазматычная сетка]], [[апарат Гольджы]], [[лізасомы]], [[Вакуоля|вакуолі]], [[пераксісомы]]; да двухмембранных - — [[Клетачнае ядро|ядро]], [[мітахондрыі]], [[пластыды]]. Звонку клетка абмежавана так званай плазматычнай мембранай. Будова мембран розных арганэл адрозніваецца па складу ліпідаў і мембранных бялкоў.
 
== Спасылкі ==
|старонкі =
|isbn = 0-8153-3218-1
}} - — падручнік па малекулярнай біялогіі на {{lang-en|}} мове
 
* {{кніга
* [[Эндацытоз]]
* [[Штучныя мембраны]]
* [http://www.biophysics.hotmail.ru/lect_/d05.htm Уладзіміраў Ю. А., Пашкоджанне кампанентаў біялагічных мембран пры паталагічных працэсах]
 
{{Пачатак артыкулу:Біялогія}}