Розніца паміж версіямі "Першая сусветная вайна"

→‎Прычыны: вікіфікацыя, стылявыя змены
др
(→‎Прычыны: вікіфікацыя, стылявыя змены)
 
== Прычыны ==
{{Асноўны артыкул|Прычыны Першай сусветнай вайны}}
=== Перадгісторыя ===
[[File:Canadiens Francais enrolez vous.jpg|thumb|150px|Канадскі плакат, што заклікае франкаканадцаў да ўступлення ў армію]]
[[Венскі кангрэс]], які тэрытарыяльна ўладкаваў Еўропу, не даваў правоў на самавызнанне і свабоду "іншым" народам, аддаючы ім месца пад патранажам магутных дзяржаў. Доўгі час пастанаўленні кангрэса існавалі дзякуючы так званаму [[Свяшчэнны саюз|Свяшчэннаму саюзу]], але з часам паміж еўрапейскімі краінамі сталі ўзнікаць непаразуменні. [[Рысарджымента|Аб'яднанне Італіі]] ў [[1861]] годзе і [[Аб'яднанне Германіі, 1871|Германіі ў 1871 годзе]], дасягнутыя нацыяналістамі, прывялі да перастаноўцы сіл. У выніку [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]], Францыя страціла на карысць Германіі [[Эльзас-Латарынгія|Эльзас і Латарынгію]], што пасеяла сярод французаў жаданне помсты суседзям. У Аўстра-Венгрыі і Нана Балканах, усе часцей успыхалі канфлікты на этнічнай глебе. У асноўным хваляванні адбываліся ў паўднёвай часцы імперыі, якую насялялі славяне, сімпатызіраваўшыя панславянізму[[Панславізм|панславізму]], пашыраны Сербіяй і Расіяй. Аналагічнай дактрынай панславянізму, з'яўлялася дактрына [[Пангерманізм|пангерманізму]]. якая была пашырана сярод урадаурадаў Германіі і Аўстра-Венгрыі, што, безумоўна, вядовяло да абастрэння канфліктаканфлікту.
 
Адным з фактараў напружання паміж дзяржавамі быў імпералізм[[імперыялізм]]. У выніку прагрэса [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]], Вялікабрытаніі, Францыі і Германіі, былі неабходныя вялікія рынкі сбыту, для сваіх тавараў, колькасць якіх павялічвалася з кожным разамгодам. Гэтыя краіны актыўна ўдзельнічаюць у эканамічнай экспансіі Афрыкі, Азіі і Акеаніі. Англія і Францыя здолелі мірна вырашыць любыя пытанні, датычныя сваіх калоній, але не хацелі мірыцца з агрэсіўнай каланіяльнай палітыкай, якую праводзіў [[Другі Рэйх]], што яшчэ больш павялічыла напружанне. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] за распадаючайся Асманскай імперыяй, уважліва назіралі Расіі і Аўстра-Венгрыя, які гатовіліся да падзелу тэрыторый саслабелага суседа.
 
На прыканцыНапрыканцы [[19 ст.]] узнікла новая сацыяльная і філасофская дактрына, якая атрымала назву «[[Сацыяльны дарвінізм]]». Паводле гэтай тэорыі ўсе нацыі, народы і этнічныя групы, павінны былі весці канкурэнцыю за сусветнае першанство. Будавалася гэтая тэорыя на думках Дарвіна[[Дарвін]]а, а менавіта на біялагічнай [[Эвалюцыя|эвалюцыі]] і міжвідавай канкурэнцыі, што разумелася як «выжыванне найбольш прыстасаваных». Такая ідэалогія выдатна ўпісвалася ў імперскую палітыку, правадзімую еўрапейскімі дзяржавамі. Апраўданая жорсткая "бітва за выжыванне" паміж краінамі, вымушала мацнейшых "з'ядаць" слабейшых, што пазней, у міжваенны перыяд, дало пачатак [[Нацыянал-сацыялізм|нацыскаму]] [[Расізм|расізму]]. Сацыяльны дарвінізм, таксама служыў апраўданнеем, за правадзімую каланізацыю ў Азіі і Афрыцы.
 
У дадатак, у такіх краінах, як Аўстра-Венгрыя і Германія, шла барацьба паміж германскай і славянскай культурамі. Менавіта ў гэты час ваенная перавага над суседзямі, стала ключом развіцця для шматлікіх еўрапейскіх цывілізацый. Тупік у імперскай палітыцы азначай бы толькі адно - крах і катастрову. Такая філасофія была каталізатарам для фарміравання патрабавальных адносін паміж дзяржавамі.
 
Большасць краін пачалопачала праводзіць агрэсіўную прапагандысцкую кампанію, выклікаючы такім чынам у грамадстве нянавісць і агрэсію да ворага. Любыя дыпламатычныя крокі разглядаліся, як правакацыя.
 
=== Унутраная палітыка Германіі ===
На парпламенцкіх[[Парламенцкія выбары ў Германіі, 1912|парламенцкіх выбарах 1912 года ў Германіі]], адносна вялікую колькасць галасоў атрымала партыя левых сацыял-дэмакратаў ([[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]). Прускія юнкеры, якія склалі большасць новага парламента, асцерагаючыся ўзрастаючай папулярнасці левых, імкнуліся адцягнуць увагу грамадства ад палітычных спраў. Правыя пачалі шукаць знешняга канфллікту, які б з'яднаў народ і выклікаў патрыятычныя пачуцці да ўрада. Некаторыя крыніцы сцвярджаюць, што шматлікія прускія кансерватары выступалі супраць любых ваенных дзеянняў, нават пераможных, лічачы што вайна можа выклікаць рэвалюцыйны настрой, калі б яна была доўгай і знішчальнай.
 
=== Крах саюзаў ===
[[File:Nicholas II of Russia painted by Earnest Lipgart.jpg|150px|thumb|Мікола II, імператар расійскі]]
Першая сусветная вайна часткова была справацыравана існаваннем дзвюх варожых саюзаў: [[Антанта|Антанты]] (Велікабрытанія, Францыя і Расія) і Тройственнага[[Траісты саюз|Траістага саюза]] (Германія, Аўстра-Венгрыя і Італія), якія зарадзіліся дзякуючы канцлеру[[канцлер]]у Рэйха - Бісмарку[[Бісмарк]]у, пасля франка-прускай вайны. Бісмарк жадаючы ізаліраваць Францыю, у [[1879]] годзе заключыў з Астра-Венгрыяй [[Аўстра-германскі дагавор|ваенны дагавор,]] супраць Расіі (у выніку вайны паміж Германіяй і Францыяй, Аўстра-Венгрыя павінна была захаваць нейтральнасць). У [[1882]] годзе скарыстаўшы становішча "жалезны канцлер" уцягнуў у [[Траісты саюз|альянс]] супраць Францыі Італію, якая была незадаволена [[Франка-туніская вайна|захопам французамі Тунісу]]. Італія павінна была застацца нейтральнай калі б Расія атакавала Аўстра-Венгрыю, а немцы і аўстра-венгры, ў сваю чаргу, згаджаліся дапамагчы італьянцам, калі б яны падвергліся нападу з боку Францыі. Тым часам адносіны паміж Аўстра-Венгрыяй і Расіяй, пагаршаліся праз сітуацыю на Балканах, аднак да адкрытай вайны даходзіла. Справа ў тым, што яшчэ перад адстаўкай Бісмарк заключыў з Расіяй [[Дагавор перастрахоўкі|мірны дагавор]], паводле якога абодва бакі павінны былі захоўваць нейтральнасць у выпадку, калі адзін з бакоў знаходзіцца ў стане вайны.
 
На змену Бісмарку да ўлады прыйшоў [[Вільгельм II]] ([[20 сакавіка]] [[1890]] года), які крута змяніў кірунак знешняй палітыкі Рэйха. Новыя прадстаўнікі ўрада былі нецярпімыя да славян, а менавіта да Расіі, такім чынам нядаўні мірны дагарвор,дагавор не меў шанцаў на далейшае існаванне. Францыя выкарыстала прадстаўленую магчымасць, і знайшла сабе новага саюзніка ў асобе [[Мікалай II|Мікалая II]], рускага цара, заключыўшы з ім [[Франка-рускі саюз|шэраг абаронных трактатаў]] у [[1892]] годзе. Тым часам, Вялікая БрытаніяВялікабрытанія пачала насцярожана ставіца да нямецкіх палітычных праграм, у прыватнасці велізарнае пашырэнне германскага флоту, якое ставіла пад пагрозу панаванне англійскага флоту.
 
У [[1904]] годзе Францыя і Вялікабрытанія вырашылі пераадолець азаемную варожасць і аб'яднацца ў палітычна-ваенны саюз, які атрымаў назву Антанта. У [[1907]] годзе да саюзу далучылася Расія. Вялікабрытанія таксама мела саюзныя адносіны з Японіяй. Так Еўропа на пачатку [[20 ст.|ХХ стагодзя]] была падзелена на два варожыя лагеры: Антанта і ТройственыТраісты саюз.
 
=== План Шліфена ===
{{Асноўны артыкул|План Шліфена}}
Напружанне нарастала, вайны было не пазбегнуць. Тэарэтыкі пачалі распрацоўваць ваенныя планы. Большасць лічылі, што для перамогі неабходна напасць першым і такім чынам атрымаць перавагу над праціўнікам. Для ажыцяўлення гэтага плана, неабходна было, як мага хутчэй аб'явіць мабілізацыю і не патрапіць знянацку, аказаўшыся ў абароне.
 
Нямецкае вярхоўнае кіраўніцтва, у выпадку пачатку вайны паміж дзяржавамі, разлічвала першым чынам хутка разабрацца з Францыяй, для таго каб Расія не паспела мабілізаваць свае грамадныя людскія рэсурсы. Пасля ліквідацыі аднаго праціўніка, усе нямецкія войскі павінны былі перайскі на ўсходні фронт. Хоць план бліцкрыга быў распрацаваны яшчэ ў [[1905]] годзе, графам Адольфам Шліфенам, нямецкае кіраўніцтва ўскладала на яго велізарныя надзеі, асабліва пасля [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]], якая агаліла ўсе слабыя месцы царскай Расіі.
 
=== Гонка ўзбраенняў ===
Еўропа рыхтавалася да вайны. Большасць краін, увялі воінскую павіннасць, распрацавалі планы-дзеянні ў выпадку пачатка канфлікту. Тэхналагічнае і арганізацыённае развіццё прывялі да стварэння генеральных штабаў з выразным раскладам для мабілізацыі і наступальных аперацый.
 
ВойскаВойскі Францыі і Германіі павялічылі сваю колькасць амаль, што ўдвая. Гонка ўзбраенняў, на моры, была відавочнай, асабліва паміж Велікабрытаніяй і Германіяй. Першая дзеля забеспячэння марскога панавыання распрацавала новыя мадэлі ваеннай марской тэхнікі, як вынік стварэнне ў [[1906]] годзе дэйтонаў,[[дрэдноўт]]аў Джонам Фішарам. [[Руска-японская вайна|Вайна 1905 года паміж Расіяй і Японіяй]] паказала ўсю моц сучаснага флоту і падштурхнула еўрапейскія дзяржавы да стварэння вялікай колькасці бранірванныхбраніраванных, буйнакаліберных караблёў. Калі Велікабрытанія павялічыла вытворчасць ваенных судоў, Германія ў адказ зрабіла тое ж самае, таксама наладзіўшы вытворчасць дэйтонаўдрэдноўтаў. Між тым, міжнародныя высілкі былі накіраваныя на спыненне і ззапавольванне гонкі ўзбраенняў, у тым ліку [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі, 1899 і 1907|Гаагскія канвенцыі 1899 і 1907 гадоў]], якія на жаль не мелі поспеху.
 
=== Мараканскі і Балканскі крызісы ===
[[Файл:Map Europe alliances 1914-ru.svg|thumb|Палітычная карта Еўропы, 1914 год]]
{{Асноўны артыкул|Першы Мараканскі крызіс|Балканскія войны|Захоп Марока Францыяй}}
Інтарэсы еўрапейскіх дзяржаў яшчэ больш разышліся падчас МаранскагаМараканскага і Балканскага крызісаў. У 1905 годзе Германія падтымалападтрымала Марока на шляху да незалежнасці, афрыканскую калонію, якую Брытанія [[Англа-французскае пагадненне, 1904|перадала]] пад пратэктарат Францыі ў 1904 годзе. У германска-французскім канфлікце англічане занялі французскі бок, а вайны ўдалося пазбегнуць дзякуючы [[Альхесіраская канферэнцыя|канферэнцыі ў Альхесірасе ў 1906 годзе]], на якой Марока былобыла замацавана за Францыяй<ref>Adam Stankiewicz: Geneza wybuchu I wojny światowej (pol.). konflikty.pl, 21-02-2009. [dostęp 7-06-2010].</ref>.
 
Іншы [[Баснійскі крызіс|канфлікт]] быў справацыраваны Аўстра-Венгрыяй, якая ў [[1908]] годзе анексіравала былую турэцкую правінцыю - Боснію. Пасля гэтай падзеі так званы "вялікасербскі рух" паставіў перад сабою мэту - здабыць славянскую Боснію, напружыўшы такім чынам адносіны паміж Аўстрыяй і Сербіяй. Расія, звязаная з Сербіяй саюзам, падтрымала яе ў спрэчцы і аб'явіла мабілізацыю. Гэта ў сваю чаргу азначала, што Германія пагражае вайной Расіі. Пачатак вайны быў адложаны на некаторы час, бо Расія вырашыла выйсці з канфлікту, аднак аўстра-рускія адносіны засталіся вельмі напружаннымі.
 
[[Агадзірскі крызіс|Другі мараканскі крызіс]] успыхнуў у [[1911]] годзе, калі немцы адправілі сваіх кананераў у [[Агадзір]], у адказ на ўвод французскіх войск у сталіцу Марока, горад [[Фес]]. Гэтыя войскі павінны былі абараняць еўрапейскіх жыхароў Феса, ад мараканцаў патрабуючых незалежнасці, аднак Германія расцаніла гэта, як парушэнне Альхесірасскага пагаднення. Англія зноў заняла бок Францыі і перасцерагла Германію ад паспешных крокаў. Германія атрымала частку Французскай Экватэрыяльнай Афрыцы, а Францыя атрымала поўны пратэктарат над Марока.
 
Тым часам на Балканах успыхнула дзве вайны, пад час якіх Грэцыя, Сербія і Балгарыя [[Першая балканская вайна|спачатку]] занялі амаль усю еўрапейскую тэрыторыю Турцыі, а [[Другая балканская вайна|затым]] падаліся дзяліць паміж сабою здабытую тэрыторыю (Грэцыя, Сербія і Румынія супраць Балгарыі). Таксама з кожным разам даходзіла да ўсё большага абвастрэння аўстра-сербскіх адносін, у прыватнасці Аўстра-Венгрыя вымусіла сербаў саступіць некаторыя тэрыторыі, здабытаяздабытыя падчас нядаўніх балканскіх войн.
 
=== Сараеўскае забойства ===
[[File:G Princip (cropped).jpg|thumb|150px|[[Гаўрыла Прынцып]]]]
{{Асноўны артыкул|Сараеўскае забойства}}
[[28 чэрвеня]] [[1914]] года эрцгерцаг аўстрыйскі [[Франц Фердынанд]], нашчадак аўстрыйскага стальца, быў застрэлены ў баснійскім [[Сараева|Сараеве]]. На той час Боснія была моцна заселена шматлікімі этнічнымі сербамі. Забойцам выступіў [[Гаўрыла Прынцып]] - сербскі нацыяналіст, які прыналежыў да тэрарэстычнай арганізацыі "[[Чорная рука]]". Адразу пасля забойства, Германія выказала падтрымку Аўстра-Венгрыі, у любых дальнейшых дзеяннях, тым самым правацыруючы яе на ваенны канфлікт з Сербіяй, між тым калі Францыя выказала сваю падтрымку Расіі. Аўстра-Венгрыя, інфармаванная, што ініцыятарам забойства быў сербскі ўрад, выдвінула Сербіі непрымальны [[Ліпеньскі крызіс|ўльтыматум]], які фактычна пазбаўляў краіну суверэнітэту. Сербія пагадзілася амаль на ўсе пункты, у тым ліку адмаўлялася ад любых правоў на Боснію, пагадзілася на ўласнае аўстрыйскае раследаванне сараеўскага забойства, аднак адкланіла запрос, паводле якога аўстрыйская паліцыя мела б права дзейнічаць у сваіх інтарэсах, на тэрыторыі Сербіі. Аўстра-Вегрыя палічыла адказ не здавальняючымнездавальняючым.
 
=== Пачатак вайны ===
[[28 ліпеня]] 1914 года Аўстра-Венгрыя аб'явіла вайну Сербіі. [[29 ліпеня]] Расія яб'яўляе частковую мабілізацыю, але толькі супраць Аўстра-Венгрыі, і ў якасці крока падтрымкі Сербіі.
Пасля, аднак, абвясціла ўсеагульную мабілізацыю. [[31 ліпеня]] Германія пагражае Расіі вайной, у выпадку далейшага правядзення поўнай мабілізацыі. У дадатак Францыя, таксама аб'явіла ўсеагульную мабілізацыю. [[1 жніўня]] Другі Рэйх аб'явіў вайну Расіі, а дзвюма днямі пазней Францыі. [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны#Кампанія 1914 года: ўварванне Германіі ў Бельгію і Францыю|Нямецкае ўварванне ў Бельгію]], са скасаваннем яе незалежнасці, вымусіла Брытанію [[4 жніўня]] аб'явіць вайну Германіі, 4 жніўня. Да вайны, таксама, далучылася Японія, якая мела дагавор з Англіяй. [[6 жніўня]] Аўстра-Венгрыя аб'явіла вайну Расійскай імперыі.
 
== Развіццё падзей ==