Розніца паміж версіямі "Геаграфія"

1 996 байтаў дададзена ,  4 гады таму
дапаўненне
др (→‎Літаратура: выдал. шаблона, replaced: {{Link GA| → {{subst:Void| (3) using AWB)
(дапаўненне)
'''Геаграфія''' (ад {{lang-el|γῆ}} (ге) — Зямля і {{lang-el|γράφω (графо)}} — пішу) — комплексная навука аб прычынах, заканамернасцях і рэаліях тэрытарыяльных адрозненняў прыроды, насельніцтва і гаспадаркі [[планета Зямля|планеты Зямля]].
 
Сучасная геаграфія ўяўляе сабой сістэму прыродазнаўчых і грамадскіх навук аб прыродных, сацыяльна-эканамічных і прыродна-гаспадарчых тэрытарыяльных комплексах (сістэмах) і іх кампанентах. [[Фізічная геаграфія]] вывучае прыродныя тэрытарыяльныя комплексы, [[сацыяльна-эканамічная геаграфія]] — навука аб тэрытарыяльных сацыяльна-эканамічных сістэмах. У сувязі з гэтым геаграфія адносіцца адразу да двух цыклаў навук: [[фізічная геаграфія]] — прыродазнаўчая навука, [[сацыяльна-эканамічная геаграфія]] — навука грамадская.
 
== Развіццё геаграфіі як навукі,і важнейшыя геаграфічныя адкрыцці ==
Некаторыя ўяўленні аб геаграфічных аб'ектах і з'явах меліся ў чалавека ўжо ў глыбокай старажытнасці. Сведчанні гэтага — малюнкі з'яў прыроды, значковыя карты-схемы, створаныя першабытнымі людзьмі. Але геаграфіі, як навукі, ўу тыя часы яшчэ не існавала.
 
Радзімай геаграфіі можна лічыць [[Старажытная Грэцыя|Старажытную Грэцыю]]. МенавітаІменна тут з'явіліся першыя ўяўленні аб шарападобнасці Зямлі ([[Платон]]), аб існаванні геаграфічных паясоў ([[Арыстоцель]]), былі створаныя першыя карты свету, сабраныя геаграфічныя звесткі аб [[Еўропа|Еўропе]], [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і Лівіі (Паўночнай Афрыцы). [[Эратасфен]], які жыў у III ст. да н. э. у [[горад Александрыя|г. АлександрыяАлександрыі]] ўпершыню даволі дакладна вылічыў радыус Землі, ён жа прапанаваў назваць навуку аб Зямлі «геаграфіяй». [[Страбон]] на мяжы нашай эры ў 17-томнай працы «Геаграфія» абагульніў веды старажытнагрэчаскіх навукоўцаў. Старажытнарымскі вучоны [[Клаўдзій Пталемей|Пталемей]] у II ст. стварыў першую карту свету з выкарыстаннем сеткі [[геаграфічныя каардынаты|геаграфічных каардынат]].
 
Аднак у Сярэднявечнайсярэдневяковай Еўропе стала панаваць біблейская карціна свету. Веды антычных навукоўцаў былі незапатрабаванымі, увесь светапогляд засноўваласязасноўваўся на [[Біблія|Бібліі]]. Толькі асобныя падарожнікі пашыралі геаграфічны далягляд еўрапейцаў. Сярод іх: венецыянец [[Марка Пола]], які здзейсніў у другой палове XIII ст. падарожжа ў [[Кітай]]; [[Афанасій Нікіцін]] першы рускі падарожнік па [[Індыя|Індыі]] (XV ст.).
 
Прарыў у адкрыцці еўрапейцамі новых земляўзямель быў зроблены ў канцы XV ст. З гэтага часу пачалася эпоха [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. Вось найважныянайбольш важныя з іх: дасягненне [[X. Калумб]]ам берагоў [[Амерыка|Амерыкі]] ([[1492]]), плаванне [[Васка да Гама|В. дыда Гамы]] вакол Афрыкі да берагоў Індыі (1497-99), першае кругасветнае плаванне экспедыцыі [[Ф. Магелан]]а (1519-22), адкрыццё галандцамі берагоў [[мацярык Аўстралія|Аўстраліі]] (пач. XVII ст.), адкрыццё рускімі землепраходцамі [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]] (кан. XVI—XVII стст.). Аднак у той час географы абмяжоўваліся толькі зборам інфармацыі аб краінах і морах.
 
У Новы час (XVII—XIX стст.) геаграфія стала развівацца, як навука аб тэрытарыяльных заканамернасцях. Нямецкі навуковец Б. Варэн прапанаваў падзяліць геаграфію на спецыяльную (занятую апісаннем асобных краін) і агульную (мае вывучаць агульныя геаграфічныя заканамернасці). Яго суайчыннік [[А. Гумбальт]] заснаваў вучэнне аб прыродных комплексах (ландшафтах) і вылучыў ландшафтныя зоны на Зямлі. Немец К. Рытэр прапанаваў падзяліць геаграфію на прыродазнаўчую і грамадскую галіны. У Новы час з'явіліся паняцці «фізічная геаграфія» ([[А. Гумбальт]]) і «эканамічная геаграфія» ([[М. Ламаносаў]]). Географ і падарожнік XIX стагоддзя [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П.  П.  Сямёнаў-Цян-Шанскі]] казаў, што прадмет вывучэння геаграфіі — прырода і дзейнасць чалавека, які змяняе прыроду.
 
Выбітныя падарожнікі Новага часу: брытанец [[Дж. Кук]], які паўторна адкрыў Аўстралію і здзейсніў шматлікія адкрыцці ў [[Акіянія|Акіяніі]]; расійскія мараплаўцы [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М.  П.  Лазараў]] і [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Ф.  Ф. Белінсгаузен Белінсгаўзен]], якія адкрылі [[Антарктыда|Антарктыду]]; шатландзец [[Д. Лівінгстан]] — даследчык [[Афрыка|Афрыкі]]; выхадцы з [[Беларусь|Беларусі]] — даследчыкі далёкіх краін: [[І. Д. Чэрскі]] (Сібір), [[І. Дамейка]] ([[Анды]]); [[нарвежцы|нарвежац]] [[Р. Амундсен]], які першым дасягнуў Паўднёвага полюса.
 
ДаК пачатку XIX ст. геаграфія ператварылася ў сістэму навук. Расійскі навуковец [[В. В. Дакучаеў]] заклаў асновы глебазнаўства і геаграфіі глебаў, [[Аляксандр Іванавіч Ваейкаў|А. І. Ваейкаў]] — кліматалогіі, [[Уладзімір Іванавіч Вярнадскі|У. І. Вярнадскі]] — біягеаграфіі, амерыканец У. Дэвіс — геамарфалогіі (навукі аб рэльефе). Савецкі навуковец-географ [[Л. С. Берг]] стварыў сучаснае вучэнне аб ландшафтах, [[Мікалай Мікалаевіч Баранскі|М.  М.  Баранскі]] сфармуляваў важныя канцэпцыі [[эканамічная геаграфія|эканамічнай геаграфіі]]. А. А. Грыгор'еў упершыню акрэсліў паняцце [[геаграфічная абалонка]], як планетарны комплекс, кампаненты якога знаходзяцца ў цесным узаемадзеянні. Геаграфічная абалонка і яе складовыясастаўныя часткі — гэта і ёсць аб'ект вывучэння сучаснай геаграфіі.
 
== Раздзелы ==
== Асноўныя крыніцы геаграфічных ведаў ==
У цыкл [[прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых навук]] уваходзяць [[фізічная геаграфія]] (уключае агульнае [[землязнаўства]] і [[ландшафтазнаўства]]), [[геамарфалогія]], [[кліматалогія]], [[метэаралогія]], [[акіяналогія]], [[гляцыялогія]], [[гідралогія сушы]] ([[азёразнаўства]] і [[гідралогія рэк]]), [[геаграфія глеб]], [[біягеаграфія]] ([[геаграфія жывёл]] і [[геаграфія раслін]]), [[палеагеаграфія]] і інш.
Да цяперашняга часу добра вывучаныя шматлікія рэгіёны Землі, таму важнай крыніцай геаграфічных ведаў з'яўляецца геаграфічная літаратура. Нараўне з гэтым, геаграфічныя даследаванні працягваюцца. Пры палявых даследаваннях вывучэнне геаграфічных аб'ектаў вядзецца непасрэдна на мясцовасці. Экспедыцыі таксама з'яўляюцца важнай крыніцай геаграфічнай інфармацыі. У сучаснай геаграфіі замест кароткатэрміновых экспедыцый сталі арганізоўваць комплексныя стацыянары і пастаянна дзеючыя станцыі і лабараторыі. Дзякуючы гэтаму, створана сістэма маніторынгу навакольнага асяроддзя. Гэта інфармацыйная сістэма, задача якой складаецца ў назіранні за станам прыроднага асяроддзя і зменамі, якія адбываюцца ў ім пад уплывам дзейнасці чалавека.
 
У цыкл грамадскіх навук уваходзяць [[сацыяльна-эканамічная геаграфія]] (уключае [[эканамічная геаграфія|эканамічную геаграфію]]), [[сацыяльная геаграфія]], [[геаграфія насельніцтва]], [[рэкрэацыйная геаграфія]], [[палітычная геаграфія]].
Акрамя таго, у геаграфіі знайшлі ўжыванне і дыстанцыйныя метады даследаванняў, у прыватнасці: вывучэнне аэрафотаздымкаў і даследаванне Землі з космасу. Пры выкарыстанні дыстанцыйных метадаў даследаванняў значна павялічваецца тэрыторыя, ахопленая назіраннем.
 
Асобнае месца займае [[картаграфія]].
 
Да геаграфіі адносяцца [[краіназнаўства]] (абагульняе звесткі аб прыродзе, насельніцтве і гаспадарцы асобных краін) і [[краязнаўства]].
 
Да геаграфіі прымыкаюць дысцыпліны прыкладнога кірунку (напрыклад, [[медыцынская геаграфія]], [[ваенная геаграфія]] і інш.).
 
== Асноўныя крыніцыКрыніцы геаграфічных ведаў ==
ДаНа цяперашнягацяперашні часучас добра вывучаныя шматлікіямногія рэгіёны Землі, таму важнай крыніцай геаграфічных ведаў з'яўляецца геаграфічная літаратура. Нараўне з гэтым, геаграфічныя даследаванні працягваюцца. Пры палявых даследаваннях вывучэнне геаграфічных аб'ектаў вядзецца непасрэдна на мясцовасці. Экспедыцыі таксама з'яўляюцца важнай крыніцай геаграфічнай інфармацыі. У сучаснай геаграфіі замест кароткатэрміновых экспедыцый сталі арганізоўваць комплексныя стацыянары і пастаянна дзеючыя станцыі і лабараторыі. Дзякуючы гэтаму, створана сістэма маніторынгу навакольнага асяроддзя. Гэта інфармацыйная сістэма, задача якой складаецца ў назіранні за станам прыроднага асяроддзя і зменамі, якія адбываюцца ў ім пад уплывам дзейнасці чалавека.
 
Акрамя таго, у геаграфіі знайшлі ўжыванне і дыстанцыйныя метады даследаванняў, у прыватнасці: вывучэнне аэрафотаздымкаў і даследаванне ЗемліЗямлі з космасу[[космас]]у. Пры выкарыстанні дыстанцыйных метадаў даследаванняў значна павялічваецца тэрыторыя, ахопленая назіраннем.
 
Велізарнае значэнне, як крыніцы геаграфічнай інфармацыі, маюць [[геаграфічныя карты]]. Не выпадкова карту завуць «другой мовай» геаграфіі, бо любое геаграфічнае даследаванне пачынаецца з вывучэння карт і заканчваецца складаннем новых геаграфічных карт.
 
== Гл. таксама ==
 
* [[Гістарычная геаграфія]]
 
== Літаратура ==
* Геаграфія // {{Крыніцы/БелЭн|5к}} С. 113.
* Геаграфічныя паняцці i тэрміны: Энцыклапед. слоўнік. — Мн., 1999.
* Геаграфія ў тэрмінахітэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. ISBN 985-11-0262-8.
 
{{Навука}}
 
 
 
 
 
{{Бібліяінфармацыя}}