Розніца паміж версіямі "Першая сусветная вайна"

др
вікіфікацыя
др (карэкціроўка подпісаў)
др (вікіфікацыя)
Адным з фактараў напружання паміж дзяржавамі быў [[імперыялізм]]. У выніку прагрэса [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]], Вялікабрытаніі, Францыі і Германіі, былі неабходныя вялікія рынкі сбыту, для сваіх тавараў, колькасць якіх павялічвалася з кожным годам. Гэтыя краіны актыўна ўдзельнічаюць у эканамічнай экспансіі Афрыкі, Азіі і Акеаніі. Англія і Францыя здолелі мірна вырашыць любыя пытанні, датычныя сваіх калоній, але не хацелі мірыцца з агрэсіўнай каланіяльнай палітыкай, якую праводзіў [[Другі Рэйх]], што яшчэ больш павялічыла напружанне. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] за распадам Асманскай імперыі уважліва назіралі Расія і Аўстра-Венгрыя, якія рыхтаваліся да падзелу тэрыторый саслабелага суседа.
 
Напрыканцы [[19 стагоддзе|19 ст.]] узнікла новая сацыяльная і філасофская дактрына, якая атрымала назву «[[Сацыяльны дарвінізм]]». Паводле гэтай тэорыі, усе нацыі, народы і этнічныя групы павінны былі весці канкурэнцыю за сусветнае лідарства. Будавалася гэтая тэорыя на думках [[Дарвін]]а, а менавіта на біялагічнай [[Эвалюцыя|эвалюцыі]] і міжвідавай канкурэнцыі, што разумелася як «выжыванне найбольш прыстасаваных». Такая ідэалогія выдатна ўпісвалася ў імперскую палітыку, што правадзілі еўрапейскія дзяржавы. Апраўданая жорсткая "бітва за выжыванне" паміж краінамі, вымушала мацнейшых "з'ядаць" слабейшых, што пазней, у міжваенны перыяд, дало пачатак [[Нацыянал-сацыялізм|нацыскаму]] [[Расізм|расізму]]. Сацыяльны дарвінізм таксама служыў апраўданнем каланізацыі ў Азіі і Афрыцы.
 
У дадатак, у такіх краінах, як Аўстра-Венгрыя і Германія, шла барацьба паміж германскай і славянскай культурамі. Менавіта ў гэты час ваенная перавага над суседзямі стала ключом развіцця для шматлікіх еўрапейскіх цывілізацый. Тупік у імперскай палітыцы азначаў бы толькі адно — крах і катастрофу. Такая філасофія была каталізатарам для фарміравання патрабавальных адносін паміж дзяржавамі.
[[File:G Princip (cropped).jpg|thumb|150px|[[Гаўрыла Прынцып]]]]
{{Асноўны артыкул|Сараеўскае забойства}}
[[28 чэрвеня]] [[1914]] года эрцгерцаг аўстрыйскі [[Франц Фердынанд]], нашчадак аўстрыйскага стальца, быў застрэлены ў баснійскім [[Сараева|Сараеве]]. На той час Боснія была заселена шматлікімі этнічнымі сербамі. Забойцам быў [[Гаўрыла Прынцып]] — сербскі нацыяналіст, які належыў да тэрарэстычнай арганізацыі "[[Чорная рука]]". Адразу пасля забойства Германія выказала падтрымку Аўстра-Венгрыі ў любых дальнейшых дзеяннях, тым самым правакуючы яе на ваенны канфлікт з Сербіяй, між тым як Францыя выказала сваю падтрымку Расіі. Аўстра-Венгрыя, інфармаванная, што ініцыятарам забойства быў сербскі ўрад, выдвінула Сербіі непрымальны [[Ліпеньскі крызіс|ўльтыматум]], які фактычна пазбаўляў краіну суверэнітэту. Сербія пагадзілася амаль на ўсе пункты, у тым ліку адмаўлялася ад любых правоў на Боснію, пагадзілася на ўласнае аўстрыйскае раследаванне сараеўскага забойства, аднак адкланіла запыт, паводле якога аўстрыйская паліцыя мела б права дзейнічаць у сваіх інтарэсах на тэрыторыі Сербіі. Аўстра-ВегрыяВенгрыя палічыла адказ нездавальняючым.
 
=== Пачатак вайны ===
 
== Развіццё падзей ==
Першыя ваенныя дзеянні пачаліся ў Афрыцы і Ціхаакіянскім рэгіёне, у калоніях і залежных тэрыторыях еўрапейскіх краін. [[8 жніўня]] 1914 года злучаныя брытанскія і французскія сілы нанеслі ўдар па нямецкаму пратэктарату Тога, што ў Заходняй Афрыцы. Пасля, 10 жніўня нямецкія войскі атакавалі Паўднёвую Афрыку - частку брытанскай каланіяльнай імперыі. Новая Зеландыя адзін з англійскіх дамініёнаў, 30 жніўня акупіравала нямецкія астравы Самоа (дакладней іх заходнюю частку)<ref>Сёння дзеліца на Заходняе Самоа і АмнрыканскаеАмерыканскае Самоа</ref>. 11 верасня, для падтрымкі Рэйха, аўстралійскі ваенна-марскі флот і сухапутныя сілы высадзіліся на востраве Новая Памеранія (сёння Новая Брытанія), які з'яўляўся часткай нямецкай Новай Гвінеі. На працягу некалькіх месяцаў сілы Антанты або выціснулі, або прынялі капітуляцыю ад усіх нямецкіх войск размешчанных у Ціхаакіянскім рэгіёне (большасць астравоў была занята Японіяй). Войска Рэйха аказвала жорсткае супраціўленне толькі ў некаторых рэгіёнах Афрыкі (галоўным чынам на тэрыторыі сучаснай Танзаніі).
[[File:MobilmachungSoldatenBayern1914.jpg|thumb|Нямецкія салдаты адпраўляюцца на фронт. Надпіс на вагоне "''З Мюнхена праз Мец у Парыж''"]]
У Еўропе арміі цэнтральных дзяржаў Германіі і Аўстра-Венгрыі пакутавалі ад адсутнасці супрацоўніцтва паміж штабамі ваеннай разведкі, і таму часта саюзнікі нават не ведалі аб узаемных планах дзеянняў. Спачатку Германія гарантавала падтрымку аўстрыйцам падчас уварвання Аўстра-Венгрыі ў Сербію, аднак абяцанні не перараслі ў рэальныя дзеянні. Аўстра-Венгрыя спадзявалася, што Германія здолее забяспечыць абарону паўночнай граніцы ад Расіі. Аднак нямецкае ваеннае кіраўніцтва, першым чынам, разлічвала ўсімі сіламі атакаваць заходні фронт, а менавіта Францыю. Гэтыя ўзаемныя непаразуменні прывялі да перафарміравання аўстрыйскай арміі з поўдня на поўнач, каб супрацьстаяць расійскаму войску. Аднак пры ракіроўцы, 12 жніўня, аўстрыйцы натрапілі на сербскія сілы і распачаўшы бітву, былі пераможаны.
 
З цягам часу сербы занялі відавочна абарончую пазіцыю, у адрознені ад аўстрыйцаў, якія 16 жніўня спрабавалі прабіць сербскія гарнізоны. У адну з разлютаваных баямі ноч сербы нечакана атрымалі падтрымку пад кіраўніцтвам Сцепа Сцепановіча. Праз тры дні аўстра-венгры былі вымушаны адступіць за Дунай, нясучы пры гэтым вялікія людскія страты ў 21 тысячу чалавек, пры 16 тысячах з сербскага боку. Гэта была першая вялікая перамога Антанты з пачатку вайны. Аўстрыйцы не здолелі дасягнуць галоўнай мэты - ліквідацыі паўднёвага фронту; аказалася, што без нямецкай дапамогі Аўстра-Венгрыя не зможа весці вайну на два бакі адначасова (Сербія і Расія).
 
Нямецкі план прадугледжваў накіраваць усе сілы на Францыю, каб у хуткім часе пазбавіць яе ўдзелу ў вайне. А затым накіраваць усю армію супраць Расіі. Згодна плану Шліфена напад на Францыю павінны быў адбыцца з поўначы, праз тэрыторыю Бельгіі. У цэлях выканання плана нямецкае кіраўніцтва даслала бельгійскаму ўраду ноту, у якой змяшчала патрабаванне на дазвол знаходжання нямецкіх войск на тэрыторыі Бельгіі. Бельгійскі ўрад адмовіў немцам, на што войска Германіі ўварвалася ў краіну, захапіўшы пры гэтым Люксембург. Немцы не прадугледжвалі моцнага супрацьстаяння, якое яны сустрэлі каля горада Ліеж, дзе знаходзілася ваеннае ўмацаванне. Імператарская армія, аднак, не зважаючы на бельгійскі супраціўленне пасоўвалася ў кірунку Францыі. Велікабрытанія ў дапамогу свайму саюзніку выслала экспедыцыйны корпус, які накіраваўся на ўсход. 21 жніўня 1914 года быў забіты першы брытанскі салдат, адбылося гэта паблізу Монса.
[[File:German troops on the Belgian frontier HD-SN-99-02292.JPEG|left|thumb|Нямецкія салдаты на бельгійскай мяжы]]
 
Пасля перасячэння Бельгіі і Люксембурга кайзераўская армія падступіла да граніцы Паўночнай Францыі, дзе сутыкнулася з аб'яднанным войскам французаў і брытанцаў. Пачалася [[Пагранічная бітва, 1914|серыя пагранічных бітв]]. Асноўныя баі разгарнуліся ў раёне [[горад Шарлеруа|Шарлеруа]] і [[горад Монс|Монс]]. Пасля шэрагу паражэнняў урад саюзнікаў аб'явіў [[Вялікае адступленне, 1914|генеральнае адступленне]], падчас якога адбыліся бітвы пры [[бітва пры Ле-Като|Ле-Като]] і [[Бітва пры Гюдэ|Гюдэ]], таксама [[аблога Мабёжа]].
 
Перадавыя нямецкія батальёны знаходзіліся ўжо на адлегласці 70 км ад [[горад Парыж|Парыж]]а, як нечакана два корпусы былі пераведзены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]]<ref>У сувязі з наступленнем расійскага войска</ref>, што значна аслабіла наступленне на французскую сталіцу. У такой сітуацыі немцы былі вымушаны адступіць на поўнач ад ракі [[Рака Эна|Эна]], дзе войска і замацавалася. Такім чынам з гэтага перыяду на Заходнім фронце пачынаецца [[Пазіцыйная вайна|статычнае вядзенне вайны]], якое працягнецца яшчэ тры гады. За гэты перыяд была вельмі моцна развіта сістэма траншэй і акопаў, якія цягнуліся ад [[праліў Ла-Манш|Ла-Манш]]а да швейцарскай граніцы.
=== 1915 год ===
[[File:Western front 1915-16.jpg|thumb|Заходні фронт 1915-1916]]
Лінія фронту праходзіла паміж паўночным узбярэжжэм і Вагезамі, і насіла імя Наён, ад назвы захопленага немцамі тутэйшага горада. Брытанцы імкнуліся прарвацца з поўначы і рухацца ў кірунку Артуа, у той час калі французы атакавалі б Шампань. 10 сакавіка сілы саюзнікаў распачалі вялікае наступленне. Англійскае войска рынулася ў атаку, жадаючы авалодаць узвышшам Аўберс. Атаку праводзілі чатыры дывізіі, займаючы тэрыторыю шырынёй каля трох кіламетраў. Перад наступленнем па нямецкім пазіцыям праводзіўся шквальны артылерыйскі абстрэл, які працягваўся поў гадзіны. Пачатак аперацыі суправаджаўся поспехам, ужо праз чатыры гадзіны былі захопленыя бліжэйшыя вёскі. Аднак атака была прыпынена у сувязі з папаўненнем боепрыпасаў. Гэты момант дазволіў немцам сцягуць рэзервы і выправадзіць контратаку, дзякуючы якой было адбіта ўзвышша Аўберс. Нямецкае камандаванне імкнулася ўтрымаць нязменнай сітуацыю на фронце і адначасова рыхтавала [[Другая бітва пры Іпры|наступ]] у раёне горада Іпр, які брытанцы захапілі яшчэ ў лістападзе 1914 года падчас першых сутычак у гэтым рэгіёне. Удар быў закліканы адцягнуць увагу ад галоўнага ўдару, які павінен быў адбыцца на Усходнім фронце і падарваць ажыццяўленне франка-брытанскіх планаў, а таксама праверыць новую зброю. Пасля двухдзённай бамбардзіроўкі, 22 красавіка 1915 года, нямецкія войскі распылілі хлорны газ, які быў знесены ветрам да брытанскіх акопаў. Зелёна-жоўтая хмара прынесла абаронцам смяротна-задушлівы эфект, сярод войску пачалася паніка, людзі кінуліся наўцечкі, што прывяло да ўтварэння трохкіламетровага прабою ў абарончых камунікацях саюзнікаў. Аднак немцы не валодалі дастатковымі сіламі, каб выкарыстаць сітуацыю. Хутка падцягнутыя канадскія войскі здолелі ўзяць сітуацыю ў свае рукі і запаволіць надыход праціўніка. Гэтая бітва стала першай, дзе была ўжыта газавая зброя (немцы ўжылі 168 тон атрутнага хлору), якая ўнесла 5 тысяч жыццяў<ref>Ужыванне газавай зброі было забаронена канвенцыяй у 1899 годзе</ref>.
 
Праз два дні хімічная зброя была паўторна ўжыта, што прывяло да адступлення войск Антанты. Аднак і гэты поспех немцы не здолелі выкарыстаць. 27 красавіка саюзнікі ўжылі новыя метады абароны ад атрутных газаў, непадалёк Іпра, пяхота 16-й ірландскай дывізіі нягледзечы на распылены хлор здолела застацца і весці абарону на сваіх пазіцыях.
Восенню 1915 года над палямі боя, у небе, усё часцей сталі з'яўляцца самалёты. Да гэтай пары самалёты ўжываліся пераважна для назірання і фатаграфавання пазіцый ворагаў. Аднак немцы пераабарудавалі свае машыны пад знішчальнікі, устанавіўшы другому пілоту кулямёт, што дало грамадную перавагу над разведвальнымі самалётамі брытанцаў і французаў.
 
У верасні саюзнікі правялі новую [[Трэцяя бітва пры Артуа|наступальную аперацыю]], французы атакавалі Шампань, брытанцы Лоас. Французкае камандванне амаль на працягу ўсяго лета гатовіліся да наступлення, пры гэтым брытанцы занялі абарончую пазіцыю на доўгім кавалку фронту, імкнучыся прапусціць французаў наперад. Артылерыйскі абстрэл нямецкіх пазіцый пачаўся 22 верасня, галоўны ўдар быў прызначаны на 25 верасня. Немцы прадбачылі сцэнарый наступлення і былі гатовыя да шквальнай атакі праціўніка; за галоўнай лініяй акопаў былі пабудаваныя дадатковыя абарончыя пазіцыі, які дасягалі трох кіламетраў у глыбіню абароны. Гэта дазволіла ім затрымаць французаў, якія імкнуліся аднавіць атаку да лістапада. Таксама 25 верасня, пачалася атака брытанцаў на Лоас, якія галоўным чынам, мелі на мэце падтрымаць наступленне французаў. Брытанскай атацы папярэднічала чатырохдзённая артылерыйская разведка агнём, пад час якой было выкарыстана 250 тыс. снарадаў і больш за 5 тыс. капсул з хлорам. Галоўныя ўдарныя сілы наступлення складаліся з двух корпусаў і двух дадатковых корпусаў якія імітавалі наступленне на Іпр. Брытанцы распачаўшы наступленне, панеслі тут вялікія страты, у асноўным з-за ўдала размешчаных нямецкіх кулямётных разлікаў, дасягнуўшы такім чынам нязначнага поспеху. Новая атака, якая была праведзена 13 кастрычніка, прынесла больш плён.
 
=== 1916 год - вайна на знясіленне ===
Нямецкі шэф штаба -- [[Эрых фон Фалькенхайн]] сцвярджаў, што калі французы будуць працягваць несці такія вялізныя страты, гэта можа прывесці да іх знясілення і поўнай капітуляцыі. У пачатку 1916 года немцы пачалі рыхтавацца да поўнамаштабнай контратакі, сцягнуўшы ў раён Вердэна пяхоту і паветранныя сілы. Вердэн з'яўляўся добраўмацаванай крэпасцю, акружанай кальцом абарончых фартоў; суцэльны комплекс заставаўся, бадай што, апошняй перашкодай на пуці ў Парыж.
 
Вялікая роля адводзілася нямецкай авіяцыі, якая на пачатку вайны здолела знішчыць большасць самалётаў саюзнікаў, што давала ёй магчымасць панавання ў паветры над крэпасцю і свабоднага маніпулявання нямецкіх бамбардзіроўшчыкоў і самалётаў-разведчыкаў. Дзякуючы гэтаму артылерыйскі абстрэл быў досыць дакладным. Тым не менш, у маі ў небе над Вердэнам з'явілася французская эскадра пераследу ''Nieuport'' з сучасным тыпам байцоў. Паветраныя сутычкі перараслі ў бітвы беспрэцэдэнтных маштабаў. Кожны з бакоў спрабаваў атрымаць кантроль у паветры, свабодна выконваць паветраную разведку і бамбардзіроўку пазіцый праціўніка.
Людэндорф імкнуўся перш ударыць па брытанскім пазіцыям, каб адцясніць іх ад французкіх войск і парушыць сувязь саюзнікаў з марскімі партамі на поўначы, адкуль прыходзіла амерыканская дапамога. Наступленне ўзначалілі штурмавікі, падтрыманыя шматлікай артылерыяй і авіяцыяй, таксама быў ужыты ядавіты газ. Усяго на працягу 8-мі дзен немцы вымусілі брытанскія і французскія сілы адступіць далёка на захад. Аперацыя насіўшая імя Міхаэль, перанясла лінію фронту амаль на 100 км і дазволіла немцам упершыню, пасля 1914 года, бамбардзіравац Парыж.
 
У выніку няўдачы, саюзнікі, вырашылі стварыць адзінае камандванне, якое ўзначаліў маршал Фердынанд Фош - будучы ад гэтага моманту галоўнакамандуючым саюзнікаў. Дзякуючы гэтаму значна павялчылася супрацоўніцтва паміж братанскай, французскай і амерыканскай арміямі.
 
Першую перамогу ЗША атрымала каля Кантыньі. На працягу ўсяго лета ў Францыю прыбывала 300 тыс.тысяч ваенных штомесячна і напрыканцы лістапада гэтагэтая лічба перавысіла 2 мільёны чалавек. Павелічэнне прысутнасці амерыканцаў на поле бою ў значнай ступені перашкодзіла немцам хутка перагрупіраваць свае сілы.
 
У ліпені Фош вырашыў распачаць вялікае наступленне ў раёне ракі Марна, аднак усе выпады былі блакіраваны немцамі. Другое вялікае наступленне адбылося двумя днямі пазней і прыйшлося на Амьен, што на паўночы. Падчас атацы былі ўжыты магутныя сілы, прыкладна 600 танкаў і 800 самалётаў. Гіндэнбург назваў 8 жніўня - „чорным днём у гісторыі нямецкай арміі”. У верасні Першая Амерыканская арміі пад камандваннем генерала Пешынга дасягнула колькасці ў 500 тыс. чалавек і пачала бітву пры Сент-Мішэлі. Адначасова з гэтай аперацыяй было выканана наступленне на Мейз-Арганэ. Дзякуючы гэтым двум атакам была адбіта тэрыторыя плошчай 500 км².
 
Нямецкая армія на працягу 4 год цяжкіх сражэнняў, была моцна знясілена, таксама пачаў адчувацца недахоп ваеннай тэхнікі. Акрамя таго супольнасць моцна стамілася ад працяглай вайны. Паражэнні шлі адно за адным, нават буйныя нямецкія войскі пачалі здавацца, не выяўляючы аніякага жадання ваяваць. Калі саюзнікі з вялікімі ўласнымі стратамі зламалі абарону немцаў, Германская імперыя пачынала спыняць сваё існаванне, галоўнакамандуючыя Гіндэнбург і Людэндорф падалі ў адстаўку.
 
==== Усходне-Пруская аперацыя ====
{{Асноўны артыкул|Усходне-Пруская аперацыя, 1914}}
На Усходнім фронце вайна пачалася з Усходне-Прускай аперацыі. Германія пачынала вайну на два фронту. [[17 жніўня]] руская армія перайшла граніцу, пачаўшы наступленне на Усходнюю Прусію. Першая руская армія рухалася на [[Кенігсберг]] з усходу ад Мазурскіх азёр, Другая армія - з захаду ад іх. Першы тыдзень дзеянні рускіх армій былі паспяховымі, саступаўшыя па колькасці немцы паступова адыходзілі. Аднак рускае камандаванне не змагло скарыстацца склаўшайся сітуацыяй, што дало кайзераўскім вайскам магчымасць правесці наступленне. 26-30 жніўня падчас бітвы пад Таненбергу, 2-я армія генерала Самсонава была цалкам разбіта, значная часткай папала ў палон. Пасля гэтага 1-я руская армія, знаходзячыся пад пагрозай акружэння германскімі сіламі, была вымушана, з баямі, адысці на зыходную пазіцыю, адыход быў скончаны 16 верасня. Дзеянні камандавання 1-й арміяй былі разлічаны, як няўдалыя, што стала першым эпізодам характэрнага ў далейшым недаверу ў здольнасці ваеннага камандавання.
 
==== Галіцыйская бітва ====
{{Асноўны артыкул|Галіцыйская бітва}}
[[18 жніўня]] пачалася Галіцыйская бітва - вялікае па маштабе задзейсненных сіл бітва паміж рускімі войскамі Паўднёва-Заходняга фронту (5 армій) пад камандаваннем генерала Іванова і чатырма аўстра-венгерскімі войскамі пад камандаваннем эрцгерцага Фрыдрыха. Рускія войскі перайшлі ў наступленне па шырокаму (450-500 км) фронту, маючы цэнтрам наступу [[Львоў]]. Баявыя дзеянні, якія адбываліся на працягу ўсяго фронту, падзяліліся на шматлікія незалежныя аперацыі, якія суправаджаліся як наступленнямі, так і адступленнямі абодвух бакоў.
 
==== Польскі кірунак ====
[[File:Russian Troops NGM-v31-p372.jpg|thumb|left|Руская пяхота]]
Дзеянні на паўднёвай частцы руска-аўстрыйскай мяжы спачатку складваліся неспрыяла для рускай арміі. Да 1-2 верасня рускія войскі адступілі на тэрыторыю Польскага Царства, да [[Люблін]]а і [[Холм]]а. Дзеянні ў цэнтры фронту апынуліся няўдалымі для Аўстра-Венгрыі. Наступ рускіх пачаўся 19 жніўня і развіваўся вельмі хутка. Пасля першага адступлення аўстра-венгерская армія аказала моцнае супраціўленне на рубяжах рэк Залатая Ліпа і Гнілая Ліпа, але вымушаная была адступіць. Рускае войска 3 верасня занялозаняла Львоў, 4 верасня - [[Галіч]]. 11 верасня пачалося агульнае адступленне аўстрыйскай арміі. Руская армія захавала высокі тэмп наступлення і ў самы кароткі тэрмін захапіла велізарную, стратэгічна важную тэрыторыю - Усходнюю Галіцыю і частку Букавіны. 26 верасня фронт стабілізаваўся на адлегласці 120-150 км на захад ад Львова. Моцная аўстрыйская крэпасць Перамышль апынулася ў аблозе ў тыле рускай арміі.
Аўстра-Венгрыя страціла веру ў сілы свайго войска і ў далейшым не рызыкавала прыступаць да буйных аперацыях без дапамогі германскіх войскаў.
 
Пасля таго, як рускае наступленне ва Усходняй Прусіі правалілася, Германія магла наступаць толькі ў польскім кірунку, на поўдзень, каб фронт не разваліўся на дзве няскладныя часткі. Акрамя таго, поспех наступлення ў паўднёвай частцы Польшчы мог дапамагчы і церпяць паражэнні Аўстра-Венгрыі.
28 верасня наступленнем германцаў пачалася [[Варшаўска-ІвангародскаяІвангарадская аперацыя]]. Наступленне шло ў паўночна-ўсходнім напрамку, маючы на ​​мэце Варшаву і крэпасць Івангарад. 12 кастрычніка немцы выйшлі на рубеж ракі Віслы. 20 кастрычніка рускія пачалі пераходзіць Віслу, а 27 кастрычніка германская армія пачала агульнае адступленне. 8 лістапада немцы, не дамогшыся вынікаў, адышлі на першапачатковыя пазіцыі, а 11 лістапада распачалі паўторнае наступленне ў тым жа паўночна-ўсходнім кірунку ([[Лодзінская аперацыя]]). Цэнтрам бітвы стаў горад Лодзь, захоплены і пакінуты германцамі некалькімі тыднямі раней. Вынікі баёў апынуліся нявызначанымі — рускім удалося адстаяць Лодзь і Варшаву, але ў той жа час Германіі атрымалася захапіць паўночна-заходнюю частку Польшчы. Лінія фронту складала амаль 1200 км. і ляжала ў межах даваенных граніц.
11 лістапада распачалі паўторнае наступленне ў тым жа паўночна-ўсходнім кірунку (Лодзінская аперацыя). Цэнтрам бітвы стаў горад Лодзь, захоплены і пакінуты германцамі некалькімі тыднямі раней. Вынікі баёў апынуліся нявызначанымі - рускім удалося адстаяць Лодзь і Варшаву, але ў той жа час Германіі атрымалася захапіць паўночна-заходнюю частку Польшчы. Лінія фронту складала амаль 1200 км. і ляжала ў межах даваенных граніц.
 
=== 1915 ===
У маі 1915 года нямецкае камандаванне ўзяло на сябе кіраванне ўсходнім фронтам, выдзеліўшы дадатковыя часці, для запаўнення прабелаў у аўстрыйскай арміі. 2 мая пачалося [[Горліцкі прарыў|Горліцкае наступленне]]. Удар атрымаўся сакрушальным, немцам удалося прарваць лінію абароны і пранікнуць углыб тэрыторыі, захапіўшы [[Горад Пшэмысль|Пшэмышль]] і Львоў. Пасля грубых памылак рускага камандавання, расійскі фронт на поўдні быў амаль знішчаны, навісла пагроза страты польскіх земляў. 5 жніўня немцы занялі [[горад Варшава|Варшаву]], напрыканцы лета занялі крэпасці, [[Модлінская крэпасць|Модлін]], [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую]], [[Асавецкая крэпасць|Асавецкую]], крэпасці ў Коўна і Вільне. У верасні, новаўтвораная нямецкая [[12 армія, Германская імперыя|12 армія]], пад камандаваннем генерала [[Макс фон Гальвіц|Макса фон Гальвіца]] [[Віленская аперацыя|атакавала]] [[Курляндыя|Курляндыю]], выдвінуўшыся ў кірунку Рыгі. Аднак на канец верасня рускія здолелі аправіцца і ўтварыць новую лінію фронту. Неўзабаве пасля гэтых падзей, цар Мікалай II асабіста ўмяшаўся і ўзначаліў камандаванне, аднак гэтае рашэнне ўнясло больш блытаніцы чым рэальнай карысці.
 
На канец 1915 года лінія фронту праходзіла ад Рыжскага заліва, праз Баранавічы, ЦернопальЦярнопаль, Каменец -Падольскі., Земліземлі Польшчы, Літвы, Латвіі, Заходняй Беларусі і Украіны былі заняты аўстра-нямецкімі войскамі. Амаль 2 мільёны рускіх салдат загінула, страты Астрыі і Германіі склалі 1 мьльёнмільён ваенаслужачых. Пасля поспехаў Германіі і Аўстрыі на усходнім фронце, на бок Цэнтральных джяржаўдзяржаў прымкнулі Балгарыя і [[Асманская імперыя|Турцыя]]. Спроба ўтварэння фізічнага кантакта сіл Антанты з Расіяй праз [[Дарданэлы]], скончылася няўдачай, вялікая аперацыя брытанскіх і аўстралійскіх дэсантных войск у [[Дарданэльская аперацыя|бітве пад Галіполі]] пацярпела фіяска.
 
=== 1916 Брусілаўскі прарыў ===
{{Асноўны артыкул|Брусілаўскі прарыў}}
У 1916 годзе рускае кіраўніцтва запаланавалазапланавала наступленне пад камандванннем Аляксея БрусніцкагаБрусілава. У адрознені ад папярэдняй аперацыі, кампаніі Брусілава папярэднічала працяглая падрыхтоўка, таксам ўпершыню былі ўжыты спецыяльныя ўдарныя групы.  З дапамогай саюзнікаў з захаду і павелічэннем прамысловай вытворчасці, рускім атрымалася папоўніць страты, панесеныя ў папярэдніх баях. Тым не менш, першапачатковыя поспехі былі выкарыстаныя марна, з-за пастаянных непаразуменняў паміж камандуючымі і перабоямі ў пастаўках харчавання.
 
[[4 чэрвеня]] 1916 года чатыры арміі Брусілава: 8, 11, 7 і 9., Прарваліпрарвалі нямецкія пазіцыі і праніклі далёка ўглыб тэрыторыі праціўніка, узяўшы пры гэтым 13 тысяч палоннымі. Наступленне, якое працягвалася два месяцы, паспрыяла моцнаму ўпадку аўстра-венгерскай манархіі. У гэты момант, да вайны на баку Антанты далучаецца Румынія, якая замест утварэння пазіцыйнай абароны, напала на Трансельванію, разлічаючы на лёгкую дабычу. 
 
Гэтую памылку выкарысталі немцы, нанёсшы разбуральную контраатаку і акупірваўшы ўсю тэрыторыю Румыніі. Германія і Аўстрыя здабылі цэнныя рэсурсы каменнага вугля, а таксама і правізію для войска, аднак арміям гэтых дзяржаў дадалося яшчэ 180 км лініі фронту, якая падлягала запаўненню.  
 
== Балканскі фронт ==
{{main|Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны}}
[[File:Serbian retreat WWI.jpg|thumb|Адступленне сербскай арміі праз Албанію, 1915 год]]
На сербскім фронце справы ішлі для аўстрыйцаў няўдала. Нягледзячы на ​​вялікую колькасную перавагу, ім удалося заняць памежны Бялград толькі 2 снежня, але 15 снежня сербы адбілі Бялград і выбілі аўстрыйцаў са сваёй тэрыторыі. Хоць патрабаванні Аўстра-Венгрыі да Сербіі і былі непасрэднай прычынай пачатку вайны, менавіта ў Сербіі ваенныя дзеянні 1914 года шлі досыць млява.
'''Саюзнікі ([[Антанта]])''':
 
[[Выява:Flag of France.svg|20px]] [[Трэцяя Рэспублікафранцузская рэспубліка|Францыя]]<br />
[[Выява:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Брытанская імперыя]]<br />
[[Выява:Flag of Russia.svg|20px]] [[Расійская імперыя]]<br />
[[Выява:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px]] [[Італія]] (з [[1915]])<br />
[[Выява:US flag 48 stars.svg|20px]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (з [[1917]])<br />
[[Выява:Flag of Japan.svg|20px]] [[Японія]] (з [[1917]])<br />
[[Выява:Flag of Serbia.svg|20px]] [[Сербія]] (з [[1917]])