Розніца паміж версіямі "Дыялекты беларускай мовы"

др
няма тлумачэння праўкі
др
=== Асноўныя дыялекты ===
[[Выява:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы<ref>Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.</ref>: {{legend|#70BEC5|Паўночна-ўсходні}} {{legend|#FFAAAA|Паўднёва-заходні}} {{legend|#D29FE6|Сярэднебеларускія гаворкi}}<hr />{{legend|#FFFF99|Палескія (заходнепалескія) гаворкі}}<hr />Лініі: <br /> {{legend|#FF0000|Мяжа беларускіх гаворак (1903, Карскі)}} {{legend|#3333FF|Усходняя мяжа заходняй групы рускіх гаворак (1967, Захарава, Арлова) }} {{legend|#339900|Мяжа беларускіх і ўкраінскіх гаворак (1980, Беўзенка)}}]]
 
[[Беларуская мова|Беларуская]] народна-дыялектных мова падзяляецца вучонымі на два асноўных [[Дыялект|дыялекты,]]: паўночна-усходні дыялект і паўднёва-заходні дыялект, падзеленых— падзеленыя пераходнымі сярэднебеларускімі гаворкамі. Гаворкі беларускай народна-дыялектнай мовы адрозніваюцца адзін ад аднаго лексікай, характарам [[аканне|акання]], наяўнасцю цвёрдага «Р» ва ўсякім становішчы або ў пэўных умовах, або змешваннем цвёрдага «Р» з мяккім, наяўнасцю або адсутнасцю [[дыфтонгі|дыфтонгаў]], [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], змешвання «Ч» і «Ц» і г. д., а таксама ўяўляюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі.
 
==== Гаворкі ====
Вялікі ўклад у вывучэнне асаблівасцяў гаворак беларускай мовы ўнёс акадэмік Расійскай Імператарскай Акадэміі навук [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Інстытутам мовазнаўства [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] сумесна з [[БДУ|Беларускім Дзяржаўным універсітэтам]] і педагагічнымі інстытутамі савецкай рэспублікі было арганізавана падрабязнае і сістэматычнае вывучэнне гаворак беларускай мовы ў дзяржаўных межах БССР. На аснове сабраных матэрыялаў быў складзены падрабязны «дыялектычны атлас беларускай мовы», не ўсе мовы свету і нават не ўсе мовы Еўропы маюць такія падрабязныя і добра зафіксаваныя навуковыя працы ў галіне дыялекталогіі.
Гаворкі беларускай народна-дыялектнай мовы адрозніваюцца адна ад адной:
* [[Лексіка|Лексікай]];
* Характарам [[аканне|акання]];
* Наяўнасцю цвёрдага «Р» ва ўсякім становішчы або ў пэўных умовах, або змешваннем цвёрдага «Р» з мяккім;
* Наяўнасцю або адсутнасцю:
** [[дыфтонгі|Дыфтонгаў]];
** [[Дзеканне|Дзекання]] і [[Цеканне|цекання]];
** Змешвання «Ч» і «Ц», і г. д.;
... а таксама ўяўляюць змешаныя гаворкі па суседстве з [[Украінская мова|украінскімі]], паўночна- і паўднёва- [[Руская мова|рускімі]].
 
Вялікі ўклад у вывучэнне асаблівасцяў гаворак беларускай мовы ўнёс акадэмік [[Расійская Імператарская Акадэмія навук|Расійскай Імператарскай Акадэміі навук]] [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — Інстытутам [[мовазнаўства]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] сумесна з [[БДУ|Беларускім Дзяржаўным універсітэтам]] і педагагічнымі інстытутамі савецкай рэспублікі было арганізавана падрабязнае і сістэматычнае вывучэнне гаворак беларускай мовы ў дзяржаўных межах [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. На аснове сабраных матэрыялаў быў складзены падрабязны «дыялектычны атлас беларускай мовы»,; не ўсе мовы свету і нават не ўсе мовы [[Еўропа|Еўропы]] маюць такія падрабязныя і добра зафіксаваныя навуковыя працы ў галіне [[Дыялекталогія|дыялекталогіі]].
У Беларусі таксама існуе такая з'ява, як ''[[трасянка]]''. Гэта — [[размоўная мова]] з пераважна рускай лексікай-слоўнікам, але беларускай [[Граматычны лад|граматыкай]] і [[фанетыка]]й. Утварылася трасянка ў выніку змешвання народна-дыялектнай беларускай мовы з сучаснай рускай літаратурнай мовай. Адзначаецца, што з вуснай прамовы трасянка пранікае і ў публіцыстыку. Літаратурная беларуская мова выкарыстоўваецца галоўным чынам гарадской інтэлігенцыяй; вялікая частка гарадскога насельніцтва карыстаецца сучаснай рускай літаратурнай мовай.
 
=== Трасянка ===
У Беларусі таксама існуе такая з'ява, як ''[[трасянка]]''. Гэта — [[размоўная мова]] з пераважна [[Руская мова|рускай]] лексікай-[[Слоўнік|слоўнікам]], але беларускай [[Граматычны лад|граматыкай]] і [[фанетыка]]й. Утварылася трасянка ў выніку змешвання народна-дыялектнай беларускай мовы з сучаснай рускай літаратурнай мовай. Адзначаецца, што з вуснай прамовы трасянка пранікае і ў [[Публіцыстыка|публіцыстыку]]. Літаратурная беларуская мова выкарыстоўваецца галоўным чынам гарадской інтэлігенцыяй; вялікая частка гарадскога насельніцтва карыстаецца сучаснай рускай літаратурнай мовай.
 
== Класіфікацыя беларускіх дыялектаў ==
 
=== Групы дыялектаў ===
Для беларускай мовы вылучаюць наступныя асноўныя групы дыялектаў<ref>Этнаграфія Беларусі: Энцыкл. (Беларус. Сав. Энцыкл.; Э91 Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с.:іл. ISBN 5-85700-014-9</ref>:
* [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|Паўночна-усходні дыялект]] — [[Віцебская вобласць|Віцебская]] вобласць, паўночны ўсход і цэнтральная частка [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] вобласці:
 
** [[Паўночна-ўсходніВіцебская дыялектгрупа беларускай мовы|Паўночна-усходні дыялектдыялектаў]] — усход [[Віцебская вобласць, паўночны ўсход і цэнтральная частка Магілёўскай|Віцебскай]] вобласці;
** [[ВіцебскаяПолацкая група дыялектаў]] — усходзаходняя і цэнтральная часткі [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] вобласці і паўночны захад [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] вобласці;
** [[ПолацкаяУсходне-Магілёўская група дыялектаў]] — заходняяусход і цэнтральнаячастка часткіцэнтра Віцебскай вобласці і паўночны захад[[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] вобласці;
* [[Сярэднебеларускія дыялекты]] — паласа праз поўнач [[Гродзенская вобласць|Гарадзенскай]], цэнтр [[Мінская вобласць|Мінскай]], паўднёвы захад [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і паўночны ўсход [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцей;
** [[Усходне-Магілёўская група дыялектаў]] — усход і частка цэнтра Магілёўскай вобласці
* [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|Паўднёва-заходні дыялект]] — [[Гродзенская вобласць|Гарадзенская]] вобласць, поўдзень [[Мінская вобласць|Мінскай]] вобласці і [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] вобласці:
* [[Сярэднебеларускія дыялекты]] — паласа праз поўнач Гарадзенскай, цэнтр Мінскай, паўднёвы захад Магілёўскай і паўночны ўсход Гомельскай абласцей
** [[ПаўдневаГарадзенска-заходніБаранавіцкая дыялектгрупа беларускай мовы|Паўднева-заходні дыялектдыялектаў]] [[Гродзенская вобласць|Гарадзенская]] вобласць, поўдзеньі Мінскайпоўнач вобласці[[Брэсцкая і Гомельскайвобласць|Брэсцкай]] вобласці;
** [[Гарадзенска-БаранавіцкаяСлуцкая група дыялектаў]] Гарадзенская вобласцьпоўдзень і поўначпаўднёвы Брэсцкайўсход [[Мінская вобласць|Мінскай]] вобласці, [[Гомельская вобласць|Гомельская]] вобласць;
** [[СлуцкаяМазырская група дыялектаў]] — поўдзень і[[Гомельская паўднёвы ўсход Мінскай вобласці, Гомельскаявобласць|Гомельскай]] вобласці;
** [[МазырскаяПалеская група дыялектаў]] — поўдзеньпаўднёвы Гомельскайзахад [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] вобласці.
* [[Палеская група дыялектаў]] — паўднёвы захад Брэсцкай вобласці
 
== Гл. таксама ==
28

правак