Розніца паміж версіямі "Дыялекты беларускай мовы"

Адхілены апошнія 3 змены (Nikolice) і адноўлена версія 1976627 Хомелка: празмернае драбленне
др
(Адхілены апошнія 3 змены (Nikolice) і адноўлена версія 1976627 Хомелка: празмернае драбленне)
=== Асноўныя дыялекты ===
[[Выява:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы<ref>Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.</ref>: {{legend|#70BEC5|Паўночна-ўсходні}} {{legend|#FFAAAA|Паўднёва-заходні}} {{legend|#D29FE6|Сярэднебеларускія гаворкi}}<hr />{{legend|#FFFF99|Палескія (заходнепалескія) гаворкі}}<hr />Лініі: <br /> {{legend|#FF0000|Мяжа беларускіх гаворак (1903, Карскі)}} {{legend|#3333FF|Усходняя мяжа заходняй групы рускіх гаворак (1967, Захарава, Арлова) }} {{legend|#339900|Мяжа беларускіх і ўкраінскіх гаворак (1980, Беўзенка)}}]]
 
[[Беларуская мова|Беларуская]] народна-дыялектных мова падзяляецца вучонымі на два асноўных [[Дыялект|дыялекты]]:, паўночна-усходні дыялект і паўднёва-заходні дыялект, — падзеленыяпадзеленых пераходнымі сярэднебеларускімі гаворкамі. Гаворкі беларускай народна-дыялектнай мовы адрозніваюцца адзін ад аднаго лексікай, характарам [[аканне|акання]], наяўнасцю цвёрдага «Р» ва ўсякім становішчы або ў пэўных умовах, або змешваннем цвёрдага «Р» з мяккім, наяўнасцю або адсутнасцю [[дыфтонгі|дыфтонгаў]], [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], змешвання «Ч» і «Ц» і г. д., а таксама ўяўляюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі.
 
Вялікі ўклад у вывучэнне асаблівасцяў гаворак беларускай мовы ўнёс акадэмік [[Расійская Імператарская Акадэмія навук|Расійскай Імператарскай Акадэміі навук]] [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — Інстытутам [[мовазнаўства]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] сумесна з [[БДУ|Беларускім Дзяржаўным універсітэтам]] і педагагічнымі інстытутамі савецкай рэспублікі было арганізавана падрабязнае і сістэматычнае вывучэнне гаворак беларускай мовы ў дзяржаўных межах [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. На аснове сабраных матэрыялаў быў складзены падрабязны «дыялектычны атлас беларускай мовы»;, не ўсе мовы свету і нават [[Еўропа|не ўсе мовы Еўропы]] маюць такія падрабязныя і добра зафіксаваныя навуковыя працы ў галіне [[Дыялекталогія|дыялекталогіі]].
==== Гаворкі ====
 
У Беларусі таксама існуе такая з'ява, як ''[[трасянка]]''. Гэта — [[размоўная мова]] з пераважна [[Руская мова|рускай]] лексікай-[[Слоўнік|слоўнікам]], але беларускай [[Граматычны лад|граматыкай]] і [[фанетыка]]й. Утварылася трасянка ў выніку змешвання народна-дыялектнай беларускай мовы з сучаснай рускай літаратурнай мовай. Адзначаецца, што з вуснай прамовы трасянка пранікае і ў [[Публіцыстыка|публіцыстыку]]. Літаратурная беларуская мова выкарыстоўваецца галоўным чынам гарадской інтэлігенцыяй; вялікая частка гарадскога насельніцтва карыстаецца сучаснай рускай літаратурнай мовай.
===== Асаблівасці =====
Гаворкі беларускай народна-дыялектнай мовы адрозніваюцца адна ад адной:
* [[Лексіка|Лексічна]];
* Характарам [[аканне|акання]];
* Наяўнасцю цвёрдага «Р» ва ўсякім становішчы або ў пэўных умовах, або змешваннем цвёрдага «Р» з мяккім;
* Наяўнасцю або адсутнасцю:
** [[Дыфтонг|Дыфтонгаў]];
** [[Дзеканне|Дзекання]] і [[Цеканне|цекання]];
** Змешвання «Ч» і «Ц», і г. д.;
... а таксама ўяўляюць змешаныя гаворкі па суседстве з [[Украінская мова|украінскімі]], паўночна- і паўднёва- [[Руская мова|рускімі]].
 
===== Вывучэнне =====
Вялікі ўклад у вывучэнне асаблівасцяў гаворак беларускай мовы ўнёс акадэмік [[Расійская Імператарская Акадэмія навук|Расійскай Імператарскай Акадэміі навук]] [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — Інстытутам [[мовазнаўства]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] сумесна з [[БДУ|Беларускім Дзяржаўным універсітэтам]] і педагагічнымі інстытутамі савецкай рэспублікі было арганізавана падрабязнае і сістэматычнае вывучэнне гаворак беларускай мовы ў дзяржаўных межах [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. На аснове сабраных матэрыялаў быў складзены падрабязны «дыялектычны атлас беларускай мовы»; не ўсе мовы свету і нават [[Еўропа|Еўропы]] маюць такія падрабязныя і добра зафіксаваныя навуковыя працы ў галіне [[Дыялекталогія|дыялекталогіі]].
 
==== Трасянка ====
У Беларусі таксама існуе такая з'ява, як ''[[трасянка]]''. Гэта — [[размоўная мова]] з пераважна [[Руская мова|рускай]] лексікай-[[Слоўнік|слоўнікам]], але беларускай [[Граматычны лад|граматыкай]] і [[фанетыка]]й. Утварылася трасянка ў выніку змешвання народна-дыялектнай беларускай мовы з сучаснай рускай літаратурнай мовай. Адзначаецца, што з вуснай прамовы трасянка пранікае і ў [[Публіцыстыка|публіцыстыку]]. Літаратурная беларуская мова выкарыстоўваецца галоўным чынам гарадской інтэлігенцыяй; вялікая частка гарадскога насельніцтва карыстаецца сучаснай рускай літаратурнай мовай.
 
== Класіфікацыя беларускіх дыялектаў ==
 
=== Групы дыялектаў ===
Для беларускай мовы вылучаюць наступныя асноўныя групы дыялектаў<ref>Этнаграфія Беларусі: Энцыкл. (Беларус. Сав. Энцыкл.; Э91 Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с.:іл. ISBN 5-85700-014-9</ref>:
 
* [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|Паўночна-усходні дыялект]] — [[Віцебская вобласць|Віцебская]] вобласць, паўночны ўсход і цэнтральная частка [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] вобласці:
** [[ВіцебскаяПаўночна-ўсходні групадыялект дыялектаўбеларускай мовы|Паўночна-усходні дыялект]] — усход [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], паўночны ўсход і цэнтральная частка Магілёўскай вобласці;
** [[ПолацкаяВіцебская група дыялектаў]] — заходняяусход і цэнтральная часткі [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] вобласці і паўночны захад [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] вобласці;
** [[Усходне-МагілёўскаяПолацкая група дыялектаў]] — усходзаходняя і часткацэнтральная цэнтрачасткі [[МагілёўскаяВіцебскай вобласці і паўночны захад вобласць|Магілёўскай]] вобласці;
** [[Усходне-Магілёўская група дыялектаў]] — усход і частка цэнтра Магілёўскай вобласці
* [[Сярэднебеларускія дыялекты]] — паласа праз поўнач [[Гродзенская вобласць|Гарадзенскай]], цэнтр [[Мінская вобласць|Мінскай]], паўднёвы захад [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і паўночны ўсход [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцей;
* [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|Паўднёва-заходні дыялект]] — [[Гродзенская вобласць|Гарадзенская]] вобласць, поўдзень [[Мінская вобласць|Мінскай]] вобласці і [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] вобласці:
** [[ГарадзенскаПаўднева-Баранавіцкаязаходні групадыялект дыялектаўбеларускай мовы|Паўднева-заходні дыялект]] [[Гродзенская вобласць|Гарадзенская]] вобласць, іпоўдзень поўначМінскай [[Брэсцкаявобласці вобласць|Брэсцкай]]і Гомельскай вобласці;
** [[СлуцкаяГарадзенска-Баранавіцкая група дыялектаў]] поўдзеньГарадзенская вобласць і паўднёвыпоўнач ўсход [[Мінская вобласць|Мінскай]]Брэсцкай вобласці, [[Гомельская вобласць|Гомельская]] вобласць;
** [[МазырскаяСлуцкая група дыялектаў]] — поўдзень [[Гомельскаяі вобласць|Гомельскай]]паўднёвы ўсход Мінскай вобласці, Гомельская вобласці;
** [[ПалескаяМазырская група дыялектаў]] — паўднёвыпоўдзень захад [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]]Гомельскай вобласці.
* [[Палеская група дыялектаў]] — паўднёвы захад Брэсцкай вобласці
 
== Гл. таксама ==