Розніца паміж версіямі "Сонечнае зацьменне"

няма тлумачэння праўкі
др
[[File:Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg|thumb|Сонечнае зацьменне, 11 жніўня 1999]]
[[File:Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg|thumb|Сонечнае зацьменне, 11 жніўня 1999]] '''Сонечнае зацьменне''' — астранамічная з'ява, якая заключаецца ў тым, што [[Месяц, спадарожнік Зямлі|Месяц]] закрывае (засланяе) цалкам або часткова [[Сонца]] ад назіральніка на Зямлі. Сонечнае зацьменне магчыма толькі падчас маладзіка, калі бок Месяца, звернуты да [[планета Зямля|Зямлі]], не асветлены, і сам Месяц не бачны. Зацьменні магчымыя толькі, калі [[маладзік]] праходзіць каля аднаго з двух месяцовых вузлоў (пункты перасячэння бачных арбіт Месяца і Сонца), не далей чым прыкладна ў 12 градусах ад аднаго з іх.
'''Сонечнае зацьменне''' — астранамічная з'ява, якая заключаецца ў тым, што [[Месяц, спадарожнік Зямлі|Месяц]] закрывае (засланяе) цалкам або часткова [[Сонца]] ад назіральніка на Зямлі.
 
== Прырода сонечнага зацьмення ==
[[File:Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg|thumb|Сонечнае зацьменне, 11 жніўня 1999]] '''Сонечнае зацьменне''' — астранамічная з'ява, якая заключаецца ў тым, што [[Месяц, спадарожнік Зямлі|Месяц]] закрывае (засланяе) цалкам або часткова [[Сонца]] ад назіральніка на Зямлі. Сонечнае зацьменне магчыма толькі падчас маладзіка, калі бок Месяца, звернуты да [[планета Зямля|Зямлі]], не асветлены, і сам Месяц не бачны. Зацьменні магчымыя толькі, калі [[маладзік]] праходзіць каля аднаго з двух месяцовых вузлоў (пункты перасячэння бачных арбіт Месяца і Сонца), не далей чым прыкладна ў 12 градусах ад аднаго з іх.
 
[[Файл:Full-be.svg|thumb|Схема сонечнага зацьмення]]
Сонечнае зацьменне мае розны выгляд для розных пунктаў зямной паверхні. Паколькі дыяметр Месяца ў 400 разоў меншы за дыяметр Сонца і Месяц знаходзіцца прыкладна ў 400 разоў бліжэй да Зямлі, то на небе Сонца і Месяц здаюцца дыскамі аднолькавых памераў. Таму пры поўным сонечным зацьменні Месяц можа цалкам накрыць яркую паверхню Сонца, пакінуўшы пры гэтым адкрытай сонечную атмасферу. Пры праходжанні паміж Сонцам і Зямлёй маленькі па памерах Месяц не можа цалкам зацяніць Зямлю. Дыск Сонца будзе цалкам закрыты толькі для назіральніка, які знаходзіцца ўнутры конуса месячнага ценю, найбольшы дыяметр якога на паверхні Зямлі не перавышае 270 км. Толькі з гэтай параўнальна вузкай зоны зямной паверхні, куды падае цень ад Месяца, будзе бачным поўнае сонечнае зацьменне. Там жа, куды падае паўцень ад Месяца, унутры так званага конуса месячнага паўценю, будзе бачным частковае сонечнае зацьменне.
для назіральніка, які знаходзіцца ўнутры конуса месячнага ценю, найбольшы дыяметр якога на паверхні Зямлі не перавышае 270 км. Толькі з гэтай параўнальна вузкай зоны зямной паверхні, куды падае цень ад Месяца, будзе бачным поўнае сонечнае зацьменне. Там жа, куды падае паўцень ад Месяца, унутры так званага конуса месячнага паўценю, будзе бачным частковае сонечнае зацьменне.
 
Калі ў момант зацьмення Месяц, які рухаецца па сваёй эліптычнай арбіце, будзе знаходзіцца на значным аддаленні ад Зямлі, то бачны дыск Месяца будзе занадта малым, каб поўнасцю накрыць Сонца. Тады назіральнік зможа ўбачыць вакол цёмнага дыска Месяца зіхатлівы абадок сонечнага дыска. Гэта кольцападобнае зацьменне.
Па-за межамі месячнага паўценю зацьменні ўвогуле не назіраюцца. Сонечнае зацьменне бачнае не на ўсёй паверхні Зямлі, а толькі там, дзе прабягаюць цень і паўцень Месяца. Шлях месячнага ценю па зямной паверхні называецца паласой поўнага сонечнага зацьмення.
 
Па астранамічнай класіфікацыі, калі зацьменне хоць бы дзесьці на паверхні Зямлі можа назірацца як поўнае, яно называецца поўным<ref>{{cite web|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20100527091958/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html|archivedate=2010-05-27|title=CENTRAL SOLAR ECLIPSES: 1991—2050|author=Fred Espenak.|publisher=}}. Калі зацьменне можа назірацца толькі як частковае (такое бывае, калі конус цені Месяца праходзіць паблізу зямной паверхні, але не тычыцца яе), зацьменне класіфікуецца як частковае.
 
== Назіранні ==
[[Файл:Nils van der Burg - eclipse and pin-hole (by-sa).jpg|thumb|Шматлікія адлюстраванні сонечнага зацьмення на Зямлі ў цені лісця дрэў, атрыманыя з прычыны эфекту камеры-абскуры, які ствараецца святлом, што праходзіць праз маленькія зазоры паміж лісцем.]]
Сонечнае зацьменне з'яўляецца [[прыродная з'ява|прыроднай з'явай]], але ў некаторых старажытных цывілізацыях і цяперашніх культурах сонечнае зацьменне звязвалі з [[звышнатуральнае|звышнатуральнымі прычынамі]] і лічылі благім знакам. Поўнае сонечнае зацьменне можа напужаць людзей, незнаёмых з [[астраномія|астранамічным]] тлумачэннем з'явы, паколькі Сонца знікае проста ўсярэдзіне дня, а неба пры поўным зацьменні цямнее за некалькі хвілін і становяцца бачнымі планеты і зоры.
 
Сонечныя зацьменні згадваюцца ўжо ў антычных крыніцах<ref>{{Cite book|last=Herodotus |title=Book VII |url=http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm |page=37}}</ref>. Аднак найбольшая колькасць датаваных апісанняў змяшчаецца ў заходнееўрапейскіх сярэднявечных хроніках і аналах. Напрыклад, сонечнае зацьменне згадвае Максімін Трырскі, які запісаў, што ў «538 г. 16 лютага, з першай да трэцяй гадзіны было сонечнае зацьменне»<ref>Annales Sancti Maximini Trevirensis. MGH, SS. Bd. IV. Hannover. 1841.</ref>.
 
У год на Зямлі можа адбывацца ад 2 да 5 сонечных зацьменняў, з якіх не больш за два — поўныя або кольцападобныя<ref name="totality">{{Cite book| last = Littmann | first = Mark | coauthors = Fred Espenak, Ken Willcox. | title = Totality: Eclipses of the Sun | publisher = Oxford University Press | year = 2008 | pages = 18—19 | isbn = 0199532095}}</ref><ref>Пять солнечных затмений наблюдалось в 1935 году. {{Cite book|chapterurl=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1901-2000.html|last=[[NASA]]|chapter=Five Millennium Catalog of Solar Eclipses|date=6 September 2009|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html|title=NASA Eclipse Web Site|others=[[Fred Espenak]], Project and Website Manager|accessdate=26 January 2010}}</ref>.. У сярэднім за сто гадоў адбываецца 237 сонечных зацьменняў, з якіх 160 — частковыя, 63 — поўныя, 14 — кольцападобныя<ref name="Meeus">{{cite book|author=Meeus J.|title=Mathematical astronomy morsels|publisher=Wilmann-Bell, Inc|year=1997|isbn=0943396}}</ref>. У пэўным пункце зямной паверхні зацьменні ў вялікай фазе адбываюцца досыць рэдка, яшчэ радзей назіраюцца поўныя сонечныя зацьменні. Так, на тэрыторыі Масквы з XI па XVIII стагоддзе можна было назіраць 159 сонечных зацьменняў з фазай больш 0,5, з якіх усяго 3 поўных (11.08.1124, 20.03.1140 и 7.06.1415)<ref>''Святский Д. О.'' Астрономия Древней Руси / Автор предисловия, комментариев, дополнений — М. Л. Городецкий. — М.: Русская панорама, 2007.</ref>.
 
Поўныя сонечныя зацьменні дазваляюць назіраць [[Сонечная карона|карону]] і бліжэйшыя наваколлі Сонца, што ў звычайных умовах вельмі абцяжарана (хоць з 1996 года [[астраном]]ы атрымалі магчымасць пастаянна аглядаць наваколлі нашай зоркі дзякуючы працы спадарожніка SOHO ({{lang-en|Solar and Heliospheric Observatory}} — сонечная і геліясферная абсерваторыя). Французскі навуковец П'ер Жансен падчас поўнага сонечнага зацьмення ў [[Індыя|Індыі]] 18 жніўня 1868 г. упершыню даследаваў [[Храмасфера|храмасферу]] Сонца і атрымаў спектр новага хімічнага элемента. Гэты элемент назвалі ў гонар Сонца — [[Гелій|геліем]]<ref>{{артыкул|аўтар= Kochhar, R. K.|загаловак= French astronomers in India during the 17th — 19th centuries|спасылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html|аўтар выдання=|выданне= Journal of the British Astronomical Association|год= 1991|выпуск=|volume= 101|нумар= 2|pages= 95—100|isbn=|мова=en}}</ref>. У 1882 годзе, 17 мая, падчас сонечнага зацьмення назіральнікамі з Егіпта была заўважаная камета, што пралятала паблізу Сонца<ref name="Marsden1967">{{cite journal|last=Marsden|first=Brian G.|title=The sungrazing comet group|journal=The Astronomical Journal|volume=72|issue=9|pages=1170—1183|bibcode=1967AJ.....72.1170M|year=1967|doi=10.1086/110396}}</ref>.
 
Пры назіранні частковага зацьмення ці прамежнай фазы поўнага зацьмення трэба выкарыстоўваць адмысловыя прылады для назірання, паколькі просты позірк на Сонца з'яўляецца небяспечным, але можна глядзець на Сонца ў часе поўнага зацьмення Сонца Месяцам.
* ''Шаронаў В. В.'' Ад чаго і як бывае зацменне сонца / В. В. Шаронаў. — Мн.: Дзярж. выд-ва БССР, 1947. — 72 с. — (Бібліятэчка прыродазнаўства).
* ''Галуза І. В.'' і інш. Астраномія: падруч. для 11-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалёў; пер. з рус. мовы Т. К. Слауты. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2015. — 224 с. ISBN 978-985-471-765-4.
 
{{зноскі}}
 
== Спасылкі ==