Адкрыць галоўнае меню

Змены

вікіфікацыя
|подпіс = П. Я. Сапега. Невядомы мастак, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]
|герб = Herb Sapiehów.PNG
|подпіс герба = Герб «[[Герб «Ліс»|Ліс]]»
 
|тытул =
|т2 тытул = [[Ваявода віленскі]]
| перыядпачатак = 1656
| перыядканец = 1665
|папярэднік =
| перыяд праўлення =
|пераемнік =
| папярэднік = [[Януш Радзівіл]]
| пераемнік = [[Міхал Казімір ПацРадзівіл]]
 
|т тытул_2 = [[Вялікі гетман літоўскі]]
| перыядпачатак_2 = 1656
| перыядканец_2 = 1665
| перыяд праўлення_2 =
|п папярэднік_2 = [[Януш Радзівіл]]
|н пераемнік_2 = [[Міхал Казімір Пац]]
 
|дата нараджэння = [[1609]] або [[1610]]
|месца нараджэння =
'''Па́вал Ян Сапе́га''' ([[1609]] або [[1610]] — {{ДС|30|12|1665}}, {{МС|Ружаны||}}) — ваенны і дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Абозны вялікі літоўскі]] ([[1638]]—[[1645]]), [[падстолі вялікі літоўскі]] ([[1645]]—[[1646]]), [[ваяводы віцебскія|ваявода віцебскі]] ([[1646]]—[[1656]]), [[гетман вялікі літоўскі]] і [[ваявода віленскі]] (з [[1656]])<ref name="evkl">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Сапегі // {{Крыніцы/ЭВКЛ|2к}} С. 548.</ref>.
 
Быў старостам [[рослаў]]скім (з [[1640]]) і [[здзітаў]]скім (з [[1645]])<ref name="evkl"/>, у [[1656]] прыняў спадчыну памёрлага брата [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Лява]] — [[Ружаны]], [[Горад Косава|Косава]], [[Ляхавічы]], [[Быхаў]], [[Чарэя|Чарэю]] і [[Вёска Мялешкавічы, ВіцебскаяЧашніцкі вобласцьраён|Мялешкавічы]].
 
== Біяграфія ==
Прадстаўнік [[Чарэйска-ружанская лінія роду Сапегаў|чарэйска-ружанскай]] лініі магнацкага роду [[Сапегі|Сапегаў]] гербугерба «[[Герб «Ліс»|«Ліс»]]», сын [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра]], старосты ўсвяцкага, і Соф'і з Вейгераў. Па смерці бацькоў знаходзіўся пад апекаю брата [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Станіслава]], а з [[1625]] — кузынакузіна бацькі [[Леў Сапега|Льва]].
 
Навучаўся ў [[БранаваБранева|БранавеБрунсбергу]] (ці [[Брадэнбург|Барадэнбургу]]), аднак з прычыны нястачы грошай мусіў спыніць атрыманне адукацыі. Да смерці рабіў памылкі пры пісьме, як на лаціне, так і па-польску.
 
З [[1633]] у чыне гусарскага ротмістра пад [[Смаленск]]ам распачаў вайсковую службу пад камандваюкамандай [[Крыштаф Радзівіл, малодшы|Крыштафа Радзівіла]]. [[22 сакавіка]] [[1634]] атрымаў цяжкае раненне ў выніку выбуху міны пры аблозе крэпасці [[Горад Белы|Белай]].
 
У [[1635]] стаў каралеўскім дваранінам. Дзякуючы жонцы караля і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] — [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцыліі Рэнаце]] — [[14 лютага]] [[1638]] здабыў урад [[абозны вялікі літоўскі|абознага вялікага літоўскага]]. У [[1640]] атрымаў Рослаўскае староства. Абіраўся паслом на соймы [[1640]] і [[1641]].
 
З [[20 красавіка]] [[1645]] — [[падстолі вялікі літоўскі]]. Па смерці [[Крыштаф Кішка|Крыштафа Кішкі]] з [[18 кастрычніка]] [[1646]] — ваявода віцебскі. [[Пасол соймавы|Пасол]] соймуна сойм [[1647]], дзе яго абралі да Скарбавага Трыбунала на [[1648]] год.
 
У [[1648]] заклікаў як найхутчэй распачаць баявыя дзеянні супраць [[Багдан Хмяльніцкі|Хмяльніцкага]], таксама падтрымліваў адданне ўсёй ваеннай улады [[ЯрэміІерамія Міхал Вішнявецкі|ЯрэміюІераміі Вішнявецкаму]], без прызначэння яго [[гетман]]ам.
 
У [[1649]] годзе пасол на сойме ў [[Кракаў|Кракаве]], дзе ізноў абраны да Скарбавага Трыбунала. У тым самым годзе стаў маршалкам [[Літоўскі Трыбунал|Літоўскага Трыбунала]]. У [[1649]]—[[1650]] гадах браў удзел у рэарганізацыі граніцы паміж [[Люблінскае ваяводства, Рэч Паспалітая|Люблінскім]] і [[ПадляскаеПадляшскае ваяводства, 1513—1795|ПадляскімПадляшскім ваяводствамі]]. На сойме [[1650]] года трэці раз абраны да Скарбовага Трыбунала.
 
З [[1651]] года браў удзел у вайне з казакамі. У [[Бітва пад БрэстчкамБерасцечкам|бітве пад БрэстчкамБерасцечкам]] камандаваў харугваю [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]]. Не ўдзельнічаў у [[Бітва пад батогам|бітве пад Батогам]], відавочна знаходзіўся ў абозе [[гетман польны каронны|гетмана польнага кароннага]] [[Станіслаў Лянцкаронскі, гетман|Станіслава Лянцкаронскага]]. У канцы года ізноў абраны да Скарбавага Трыбунала.
 
У жніўні [[1653]] — намінаваны на ваяводу смаленскага, але не прыняў таго ўраду, бо не хацеў браць адказнасць за смаленскую крэпасць перад маскоўскаю пагрозаю.
 
У другой палове [[1654]] стварыў прыватныя аддзелы за грошы [[Казімір Леў Сапега|К.Казіміра Л.Льва Сапегі]], якія мусілі ўжывацца супраць [[Багдан Хмяльніцкі|Б.Багдана Хмяльніцкага]]. Пасварыўся з [[гетман вялікі літоўскі|гетманам вялікім літоўскім]] [[Януш Радзівіл|Янушам Радзівілам]] і не злучыў свае аддзелы з літоўскім войскам, змагаючыся сам.
 
[[Файл:Pavał Jan Sapieha. Павал Ян Сапега (L. Willatz, 1667).jpg|thumb|Партрэт П.Паўла Я.Яна Сапегі. Willatz, [[1667]]]]
 
Да паловы [[1655]] быў прыхільнікам супрацоўніцтва з [[Швецыя|шведамі]], дзеля перамогі над [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], але не прыняў шведскай пратэкцыі. У [[Паўночная вайна, Рэчы Паспалітай са Швецыяй1655—1660|вайну Рэчы Паспалітай са Швецыяй]] ([[1655]]) застаўся прыхільнікам Уніі Літвы з Польшчай і ўзначаліў шляхту верную [[Ян Казімір|Яну Казіміру]]. Увосень [[1655]] збіраў [[войска ВКЛ]], для дапамогі польскаму войску. Прыпыніў гэтым наступ маскоўскага войска на чале з Урусавым, які здолеў некалькі разоў разбіць войска П. Я.Паўла Сапегі. Гэта прымусіла яго ў канцы лістапада прыняць пратэкцыю шведскага караля Карла Густава. Таемна аднак працягваў стасункі з Польшчай. Яго паслы спаткаліся ў студзені [[1656]] з Янам Казімірам у [[Ланьцут|Ланьцуце]], дзе прызналіся ў вернасці каралю.
 
Далейшыя ваенныя дзеянні праводзіў на ўласны розум. У пачатку сакавіка атрымаў булаву [[гетман вялікі літоўскі|гетмана вялікага літоўскага]] і ваяводы віленскага, што значна ажывіла ваенныя дзеянні. [[12 сакавіка]] [[1656]] разбіў пад [[Янаў Падляскі|Янавым Падляскім]] [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]]. Потым накіраваўся на раку Сан, дзе быў разбіты шведскім войскам. [[12 красавіка]] заняў [[Люблін]], а [[24 красавіка]] стаяў пад [[Варшава]]й. З прычыны адсутнасці пяхоты і артылерыі не мог рэальна пагражаць фартыфікацыі, арганізаваў блакаду гораду да падыходу войска караля [[30 чэрвеня]].
 
Па сваім прыбыцці Ян Казімір Ваза пачаў палітыку падзелу літоўскага войска між двума [[гетман]]амі, выразна падтрымліваючы [[гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Вінцэнт Корвін Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]]. Гэта справакавала ахалоджанне стасункаў з каралём і пасварыла з В.Вінцэнтам Гасеўскім. Аднак Я. П.Павел Сапега ўзяў удзел у некаторых каляваршаўскіх бітвах. Па бітве адыйшоў да [[Брэст|Брэста]], высылаючы адтуль пасольства да караля для абароны сваіх перавагаў перад гетманам польным. У канцы года даслаў частку свайго войска на дапамогу В. Гасеўскаму, які рушыў на Прусы. Падтрымаў фінансава дэлегацыі для перамір'я з Масквою.
 
На пачатку [[1657]] абвастрыўся канфлік з В. Гасеўскім. Па здабыцці [[27 студзеня]] [[Тыкоцін]]а сапегаўскім войскам, тое заснавала канфедэрацыю супраць караля, дамагаючыся аплаты, а таксама вяртання ўсіх паўнамаоцтваў вялікаму гетману. [[Ян Казімір]] залагодзіў сітуацыю перадаўшы П. Я.Паўлу Сапегу [[Шаўлі|Шавельскую]] эканомію. Калі ж кароль паспрабаваў аддзяліць часткі В.Вінцэнта Гасеўскага з літоўскага войска ў другой палове сакавіка дайшло да таго, што П. Я. Сапега на адмову нават пакінуў войсковыя дзеянні і з'ехаў. Кіраваць войскам застаўся яго кузынкузін палкоўнік [[Крыштаф Францішак Сапега|Крыштаф Сапега]].
 
У лістападзе склікаў у Брэсце літоўскую канвакацыю, на якой усе прысутныя літоўскія сенатары і шляхта выразна выступілі супраць каралеўскай палітыкі адносна Літвы.
 
У [[сакавік]]у [[1658]] прыбыў па загаду караля ў Варшаву, на так званы «варшаўскі з'езд», дзе за кошт згоды з В.Вінцэнтам Гасеўскім атрымаў урэгуляванне фінансавых спраў з літоўскім войскам да [[9 лістапада]] [[1658]]. Горача дамагаўся падпісання перамір'я з Масквою, што супярэчыла палітыцы Кароны.
 
[[Файл:Pavał Jan Sapieha. Павал Ян Сапега (1709).jpg|thumb|Павел Ян Сапега. [[Кодань]], [[1709]]]]
На сойме [[1658]] не атрымаў поўнай кампенсацыі за выдаткі на войска з асабістых зберажэнняў у [[1655]] — з належных больш за 1 млн злотых яму вярнулі толькі 593 809 зл.
 
На загад караля браў удзел у выправе на маскоўскае войска. На просьбу П. Я. Сапегі ўстрымацца, гетман польны [[Вінцэнт Корвін Гасеўскі|В.Вінцэнт Гасеўскі]] сам заатакаваў маскоўскае войска ў [[Бітва пад Веркамі|Бітвебітве пад Веркамі]], быў разбіты і трапіў да няволі.
 
Намагаўся адбіць В. Гасеўскага, падзяліўшы сваё войска на дзве часткі, адну пад уласнай камандай, другую пад кіраўніцтвам [[Самуэль Кміціч|Самуэля Кміціча]]. Але гэта не дапамагло, а самога яго кароль звінаваціў у спрыянні паражэнні В. Гасеўскага, што прывяло да далейшага ахалоджання з дваром.
 
Няволя В.Вінцэнта Гасеўскага была зручнай для П. Я. Сапегі, каб атрымаць кіраўніцтва над усім літоўскім войскам. Аднак [[Ян Казімір]] прызначыў камандуючым левага крыла літоўскай арміі [[Самуэль Камароўскі|Самуэля Камароўскага]]. Запатрабаваў 730 тыс. [[злоты]]х як дадатковую кампенсацыю за грошы на войска з уласнага кошта пагражаючы не падпісаць [[Гадзяцкая дамова|Гадзяцкі дагавор]]. Сварка скончылася перамогай П. Я. Сапегі — яму вярнулі грошы, а Ян Казімір першы раз заўважыў моц сапегаўскай апазіцыі на Літве. Акрамя таго даслаў паслоў у [[Вена|Вену]], прапануючы падаць кандыдата на польскі сталец з дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]].
 
Выказваўся за вядзенне вайны на адзін фронт — перамір'я з Масквой, заканчэння вайны са Шведамі і толькі потым накіравання ўсіх сіл супраць Масквы. У маі [[1659]] адмовіўся ад камандвання спасылаючыся на слабы стан здароўя, а ў сапраўднасці праз нязгоду з каралём.
 
У кан. [[1659]] — пач. [[1660]] спрабаваў спыніць наступ князя Івана Хаванскага. У гэтай кампаніі выявіліся ўсе хібы П. Я.Паўла Сапегі — не здолеў не толькі арганізаваць абарону, але і не выявіў ініцыятывы, апрача спробаў адцягнуць ваенныя сілы занятых вайной са шведамі з Жамойці і Польшчы.
 
Кароль звінаваціў П. Я. Сапегу ў няздатнасці і перадаў усю ваенную ўладу [[Аляксандр Гіларый Палубінскі|Аляксандру Палубінскаму]]. У красавіку [[1660]] пры згодзе П. Я.Паўла Сапегі ўтварылася Літоўская канфедэрацыя, якая спрабавала прыцягнуць увагу ўлады Кароны да Вялікага Княства. Канфедэрацыя была распушчана ў маі таго ж года па вяртанні П. Я. Сапегу ўсіх правоў.
 
У чэрвені [[1660]] рушыў разам з кароннай дывізіяй [[Стэфан Чарнецкі|Стэфана Чарнецкага]] на маскоўскае войска. Аб'яднаныя сілы разграмілі войска Хаванскага ў [[Бітва пад Палонкай|Бітве пад Палонкай]], а потым вызвалілі значную частку Беларусі. Па злучэнні з дывізіяй левага крыла Паца правялі [[Бітва на Басі|бітву на Басі]] з арміяй князя Далгарукага. Пазней стомпленае, нешматлікае літоўскае войска, якому неплацілі шмат год прымусіла П. Я.Паўла Сапегу да перапынку ў ваенных дзеянняў. Гэта прывяло да яго канфлікту з С. Чарнецкім, які хацеў паскорыць марш, падганяемы Янам Казімірам. У студзені [[1661]], адазваны каралём, мусіў вызваліць [[Вільня|Вільню]], але гэта ў яго не атрымалася.
 
На сойме [[1661]] склаў лічбу сваіх ваенных дзеяў, прыклаўшы між іншым 120 здабытых харугваў, што на малы час дазволіла зблізіцца з каралеўскім дваром. Аднак неўзабаве, губляючы свае пазіцыі ў бунтуючым літоўскім войску, пачаў збліжацца з [[Ежы СебасцянСебасцьян Любамірскі|Е.Ежы Любамірскім]] як гарантам шляхецкіх вольнасцей.
 
[[Файл:Biaroza Kartuskaja, Pavał Jan Sapieha. Бяроза КартузскаяКартуская, Павал Ян Сапега (1680).jpg|thumb|Эпітафія Паўлу Яну Сапегу ў Барозаўскім кляштары, [[1680]]]]
[[Image:POL Warsaw Pałac Ursynów6.jpg|thumb|left|Помнік на [[УршынаўскіУрсынаўскі палац|УршчынаўскімУрсынаўскім палацы]] (Варшава)]]
 
Хваляванні ў літоўскім войску прывялі да забойства ў лістападзе [[1662]] маршалка саюза літоўскага [[Крыштаф Жэромскі|Крыштафа Жэромскага]] і [[гетман польны літоўскі|гетмана польнага]] [[Вінцэнт Корвін Гасеўскі|В.Вінцэнта Гасеўскага]], віну за што ўсклалі на П. Я.Паўла Сапегу. Гэта не дазволіла яму перадаць булаву палявогапольнага гетмана свайму прыхільніку.
 
Праводзіў перамовы з узбунтавалым літоўскім войскам, што прывяло да развязання канфедэрацыі ў жніўні [[1663]]. Браў удзел у зімовай кампаніі [[1663]]/[[1664]] супраць [[Масква|Масквы]]. Але праз яе маруднасць перадаў камандванне свайму [[гетман польны літоўскі|гетману польнаму]] [[Міхал Казімір Пац|Міхаілу Казіміру Пацу]]. Улетку [[1664]] склікаў літоўскае [[паспалітае рушэнне]], каб прымусіць Яна Казіміра падпісаць перамір'е з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]].
 
Браў удзел у сойме [[1665]], не вынес выраку [[Ежы Любамірскі|Е.Ежы Любамірскаму]], не пагадзіўся таксама на выкарыстанне супраць яго літоўскага войска. Увесь [[1665]] праводзіў прыдворныя інтрыгі, то адмаўляючы складзены супраць караля [[Vivente rege]], то пераходзячы ў апазіцыю да яго. Увесь час намагаўся атрымаць бенефікацыю для свае сям'і. Ян Казімір спрабаваў зменшыць уплыў Сапегаў на Літве, падтрымліваючы [[Пацы|Пацаў]]. Смерць Паўла Яна Сапегі стала вялікай палёгкакй для двара.
 
Памёр па цяжкай хваробе ў [[Ружаны|Ружанах]]. Пахавалі гетмана ў [[горад Бяроза|Бярозе]] ў [[Бярозаўскі кляштар|касцёле картэзіянаў]].
 
Упершыню ажаніўся з Соф'яй Зяновіч (шлюб у [[1636]] або [[1637]]), з якой меў сына Міхала і дачку Тэадору Аляксандру. Другі раз пабраўся шлюбам з Соф'яй Барбарай Копаць (у [[1640]] або [[1641]]), з якой меў сыноў [[Казімір Ян Сапега|Казіміра Яна]], [[Бенедыкт Павел Сапега|Бенедыкта Паўла]], [[Францішак Стэфан Сапега|Францішка Стэфана]] і [[Лявон Базыль Сапега|Лявона Базыля]], а таксама дачок Соф'ю, Канстанцыю, Тэрэзу і Кацярыну Ганну. Пахавалі П. Я.Паўла Сапегу ў касцёле картэзіянцаў у [[Бяроза-Картузская|Бярозе Картузскай]]<ref>{{Крыніцы/Дом Сапежынскі|2к}} S. 57.</ref>.
 
== Галерэя ==
Jan Pawel Sapieha.jpg|[[Войцех Герсан]], [[1860]]—[[1866]]
</gallery></center>
 
{{start box}}
{{succession box
|папярэднік=[[Януш Радзівіл]]
|title=[[Гетман вялікі літоўскі]]
|гады=[[1656]]—[[1665]]
|пераемнік=[[Міхал Казімір Пац]]
}}
{{end box}}
 
{{Зноскі}}
* {{Крыніцы/ЭВКЛ|2}}
 
{{БлокПА
|т= [[Вялікі гетман літоўскі]]
|ч= [[1656]]–[[1665]]
|п= [[Януш Радзівіл]]
|н= [[Міхал Казімір Пац]]
 
|т2= [[Ваявода віленскі]]
|ч2= [[1656]]—[[1665]]
|п2= [[Януш Радзівіл]]
|н2= [[Міхал Казімір Радзівіл]]
 
|пр= м
|нр= м
|тш= Павел Ян Сапега
}}
{{Вялікія гетманы літоўскія}}
{{Ваяводы віленскія}}
 
{{DEFAULTSORT:Сапега Павел Ян}}
 
[[Катэгорыя:Род Сапегаў|Павел Ян]]
[[Катэгорыя:АбозныяСенатары вялікіяРэчы літоўскіяПаспалітай]]
[[Катэгорыя:ПадстолііГетманы вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Ваяводы віленскія]]
[[Катэгорыя:Ваяводы віцебскія]]
[[Катэгорыя:ГетманыПадстоліі вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Абозныя вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Маршалкі Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]