Дзяды: Розніца паміж версіямі

4 313 байтаў дададзена ,  5 гадоў таму
няма тлумачэння праўкі
[недагледжаная версія][недагледжаная версія]
(+ спасылкі)
Няма тлумачэння праўкі
 
У найболей архаічнай форме святкаванне Дзядоў захавалася толькі ў беларусаў. «Дзядоўская» абраднасць наогул мае старажытнае, язычніцкае паходжанне і сыходзіць каранямі да першабытнага культу продкаў
 
== Значэнні ==
Слова “Дзяды“ мае некалькі сэнсаў.
* Душы памерлых продкаў.
* Святочныя дні ўшанавання памерлых.
* Рытуальная ежа, падрыхтаваная да гэтых святаў.
 
== Пералік святаў ==
* [[Піліпаўскія Дзяды]] (пятніца і субота перад Піліпаўкай, якая адзначалася 28 лістапада)
 
== Святкаванне ==
== Беларускія звычаі ==
=== Пачатак дня, павер’і ===
Найболей шырока святкаваліся Восеньскія (Вялікія, Змітраўскія) Дзяды. У гэты дзень усе хатнія мыліся ў [[лазня|лазні]], але пакідалі пасля сябе крыху чыстай вады і венік: лічылася, што дзяды (душы памерлых продкаў) таксама павінны прыйсці і памыцца. Звычайна людзі наведвалі царкву, потым ішлі на могілкі. Вяртаючыся дадому, рыхтавалі памінальны стол. Продкаў трэба было добра пачаставаць, а потым і павесяліць, іначай, як лічылася, яны нашлюць неўраджай і розныя няшчасці. У некаторых мясцінах на рытуал запрашалі гасцей (звычайна сваякоў, суседзяў, а часам і жабракоў). Перад тым як сесці вячэраць, гаспадар тры разы абыходзіў са свечкай стол, адчынялі вокны і дзверы і клікалі па імёнах продкаў. У некаторых вёсках гаспадар запрашаў дзядоў словамі:
Найболей шырока святкаваліся Восеньскія (Вялікія, Змітраўскія) Дзяды. У гэты дзень усе хатнія мыліся ў [[лазня|лазні]], але пакідалі пасля сябе крыху чыстай вады і венік: лічылася, што дзяды (душы памерлых продкаў) таксама павінны прыйсці і памыцца. Звычайна людзі наведвалі царкву, потым ішлі на могілкі, рабілі прыклады (нарубы, церамкі, каменныя пліты), абкладалі магілы дзірваном, камянямі, ставілі крыжы. Пасля на магілах пакідалі пачастунак (хлеб, печыва). Лічылася, што [[птушкі]], якія з'ядаюць гэтыя ласункі, і ёсць душы продкаў, што прыляцелі з [[Вырай|Выраю]]. Часта ў гонар кожнага памерлага запальвалі асобнае вогнішча. 3 дому з печы прыносілі гарачыя вуголлі, якія насыпалі на магілы, а гаршкі разбівалі ўшчэнт. У гэты дзень забаранялася ткаць на кроснах (бо ”дзяды заблытаюцца ў кроснах заблытаюцца”), бяліць печ (”бо дзядам вочы замажаш”). У хаце вешалі чысты ручнік (або некалькі ручнікоў, па ліку запрошаных памерлых). У некаторых вёсках адчынялі комін, бо верылі, што душы будуць ісці праз яго.
 
=== Памінальна стол, запрашэнне дзядоў ===
Найболей шырока святкаваліся Восеньскія (Вялікія, Змітраўскія) Дзяды. У гэты дзень усе хатнія мыліся ў [[лазня|лазні]], але пакідалі пасля сябе крыху чыстай вады і венік: лічылася, што дзяды (душы памерлых продкаў) таксама павінны прыйсці і памыцца. Звычайна людзі наведвалі царкву, потым ішлі на могілкі. Вяртаючыся дадому, рыхтавалі памінальны стол. Продкаў трэба было добра пачаставаць, а потым і павесяліць, іначай, як лічылася, яны нашлюць неўраджай і розныя няшчасці. У некаторых мясцінах на рытуал запрашалі гасцей (звычайна сваякоў, суседзяў, а часам і жабракоў). Перад тым як сесці вячэраць, гаспадар тры разы абыходзіў са свечкай стол, адчынялі вокны і дзверы і клікалі па імёнах продкаў. У некаторых вёсках гаспадар запрашаў дзядоў словамі:
{{пачатак цытаты}}
Святыя дзяды завём вас, <br />
На стол ставілі так званыя Дзедаўскую чарку і Дзедаўскую міску, куды кожны з прысутных адліваў [[напой|напоі]] і адкладаў [[ежа|ежу]]. У час вячэры гаварылі толькі пра продкаў, успаміналі іх учынкі, парады. Лічылася, што яны сядзяць побач і ўсё чуюць. На Дзісеншчыне выпісвалі з сямейнай хронікі памерлых і ўпісвалі нованароджаных.
 
== Праводзіны дзядоў ==
Пасля вячэры гаспадар казаў:
 
Беларускі народны каляндар]</ref>.}}
 
У многіх мясцінах на стале пакідалі рэшткі страў, бо лічылася, што душы продкаў будуць частавацца яшчэ да раніцы. Часам пасля вячэры весялілі Дзядоў. Былі песні, пляскі, маскарады. Пасля заканчэння вячэры свечку тушылі хлебнай скарынкай або блінам. Iснавала прыкмета: калі дым пойдзе ўверх — добра, а калі нахілена, асабліва ў бок дзвярэй, то ў сям'і нехта памрэ. Паводле павер'я, калі не спаць ноч пасля Дзедавай вячэры, то можна ўбачыць Дзядоў.
 
=== Што гатавалі на Дзяды ===
У некаторых рэгіёнах Беларусі на Дзяды наведваюць могільнікі — робяць прыклады (нарубы, церамкі, каменныя пліты), абкладаюць магілы дзірваном, камянямі, ставяць крыжы. Пасля на магілах пакідаюць пачастунак (хлеб, печыва). Лічылася, што [[птушкі]], якія з'ядаюць гэтыя ласункі, і ёсць душы продкаў, што прыляцелі з [[Вырай|Выраю]]. Часта ў гонар кожнага памерлага запальвалі асобнае вогнішча. 3 дому з печы прыносілі гарачыя вуголлі, якія насыпалі на магілы, а гаршкі разбівалі ўшчэнт.
Частка страў была універсальнай святочнай, але былі і абавязковыя, якіх патрабавала ”дзедава вячэра”. Склад вячэры вар’іраваўся ў розных рэгіёнах Беларусі.
* Канун. Гэтая назва мела 3 значэнні. 1) Напой з мукі, без хмелю, але з соладам, 2) сыта з пакрошаным у яе хлебам, мучныя каржы з сытой.
* Сыта - гатаваная вада з разведзеным мёдам.
* Куцця - каша з пшаніцы або з бабоў, гароху, грэчкі. Магла ўжывацца з мядовай сытай.
* Курчык (курчак, курачок, корчык) - рытуальны хлеб, праснак (або сітны ў авальнай формы ці жытні ў форме рагаліка). Дзелячы яго, пачыналі Дзедаву вячэру.
* Саламатка - салодкая страва, сушаныя яблыкі, ігрушы, ягады, вараныя на мёдзе
 
У вёсках Салігорскага раёну Дзяды святкаваліся 3 дні (чацьвер, пятніца, субота). У чацьвер былі Дзецкія Дзяды. На іх пяклі бліны са смятанаю.
Калі Дзяды святкаваліся два дні (пятніца і субота), то ў пятніцу рабілі посную вячэру, а ў суботу - ”скаромны абед”. На посны стол падавалі рыбу, фасоль, куццю, кісель, канун, квас (Жлобінскі, Рагачоўскі раёны), на скаромны стол - ужо варанае мяса, квас з буракоў, бліны, кашу, канун (Бярэзінскі, Салігорскі раёны) або поліўку, клёцкі, куццю (Лепельскі, Ушацкі раёны).
 
=== Як убычыць дзядоў ===
Паводле павер'яў, жывыя мелі магчымасць убачыць душы памерлых.
* Верылі, быццам дзядоў мог убачыць той, хто не спіць пасля Дзедавай вячэры.
* Пабачыць іх мог чалавек, які пасціцца (“Як будзеш посьнікаць, то побачіш мертвых, як ідуць на дзеды на вачэру”).
* Каб убачыць дзядоў, трэба было ўвесь дзень пасціцца і маўчаць, а ў час вячэры - залезці на печ і начапіць прадзеную суравую нітку ці пояс, вытканы з імху. Або паглязець скрозь конскі хапут, на які накінута палатно. Тады “дзеды будуць ісці, будзеш бачыць. Толькі ні з кім не гавары“.
* У некаторых сем’ях лічылася, што ўбачыць дзядоў мог толькі той, хто не прыгатавай ім вячэру. Або толькі дзеці ці тыя, каму хутка паміраць.
 
== Стаўроўскія Дзяды ==<!--Не мяняйце назву, на яе ідзе перасылка!-->
{{commonscat|Dziady}}
* ''Дучыц Л.'' Дзяды // Беларуская міфалогія: энцыклапедычны слоўнік / С.Санько [і інш]; склад. І.Клімковіч. — 2-е выд., дап. — Мн.: Беларусь, 2006. — 599с.: іл.
 
== Спасылкі ==
* [http://set.ethno.by/?page_id=1619 Дзяды. Традыцыя культу продкаў на Беларусі: ключавыя паняткі, лакальныя асаблівасці]
 
{{Славянскія святы}}
2 445

правак