Адкрыць галоўнае меню

Змены

1 057 байтаў дададзена ,  2 гады таму
дапаўненне, абнаўленне звестак
{{Дзяржава
|Беларуская назва = Чэшская Рэспубліка
|Арыгінальная назва = {{lang-cs|Česká republika}}
|Родны склон = Чэхіі
|ВУПЧастка (ППЗ) =
|Сцяг =Flag of the Czech Republic.svg
|ГербСцяг =Coat of arms = Flag of the Czech Republic.svg
|СцягГерб =Flag Coat of arms of the Czech Republic.svg
|Замест герба =
|Дэвіз =Pravda vítězí<br />({{lang-be|«Праўда перамагае»}})
|Дэвіз = [[Pravda vítězí]]
|Назва гімна =Kde domov můj
|Пераклад дэвізу = Праўда перамагае
|Аўдыё =
|Назва гімна = Kde domov můj
|Форма праўлення =[[Парламенцкая рэспубліка]]
|Аўдыё =
|Дзяржаўная рэлігія =
|Форма праўленнякіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]]
|Дзяржаўная рэлігія =
|lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 51|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 28|lon_sec = 0
|region =
|CoordScale = 2000000
|На карце = Europe location CZ.png
|На карце2 =
|Мова = [[Чэшская мова|чэшская]]
|Заснавана =
|Дата незалежнасці = [[1 студзеня]] [[1993]]
|Незалежнасць ад =распада [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]
|Сталіца = [[Прага]]
|Найбуйнейшыя гарады = [[Прага]], [[Брно]], [[Острава]], [[Пльзень]]
|Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Чэхіі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс прэмПрэм'ер-міністраўміністр Чэшскай РэспублікіЧэхіі|Прэм'ер-міністр]]
|Кіраўнікі = [[Мілаш Земан]]<br />[[ІржыБогуслаў РуснакСобатка]]
|Месца па плошчы =115 116
|Плошча =78 78.866
|Працэнт вады = 2
|Этнахаронім = чэх, чэшка, [[чэхі]]
|Месца па насельніцтву =78 85
|Насельніцтва ={{рост}}10 532 770= 10.578.820<ref>[httphttps://www.czso.cz/engdocuments/redakce.nsf10180/i45964084/population1300721701.pdf Насельніцтва,Český дадзеныяstatistický Статыстычнагаúřad: агенцтваPočet Чэшскайobyvatel рэспублікіv regionech soudržnosti, 2010krajích a okresech České republiky k 1. 1. 2017] {{ref-cz}}</ref>
|Год ацэнкі = 2017
|Насельніцтва па перапісу =
|Год перапісу =2011
|Шчыльнасць насельніцтва =133 134
|Месца па шчыльнасці =
|ВУП (ППЗ) = 196,068 млрд <ref name="МВФ">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=49&pr.y=15&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= IMF: Report for Selected Countries and Subjects - Czech Republic] {{ref-en}}</ref>
|ВУП (ППЗ) =
|Год разліку ВУП (ППЗ) = 2017
|Месца па ВУП (ППЗ) = 49
|ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 18.534,333<ref name="МВФ"></ref>
|Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 36
|ВУП (намінал) = 368,659 млрд<ref name="МВФ"></ref>
|Год разліку ВУП (намінал) = 2017
|Месца па ВУП (намінал) = 51
|ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 34.849,351<ref name="МВФ"></ref>
|Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 38
|ІРЧП = {{рост}} 0,865878<ref>[http://hdr.undp.org/ensites/mediadefault/HDR_2011_EN_Completefiles/2016_human_development_report.pdf UNDP: Human Development Report 20112016]. The United Nations.{{ref-en}}</ref>
|Год разліку ІРЧП = 20112016
|Месца па ІРЧП = 2728
|Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;"> вельмі выс.</span>высокі
|Авіякампанія = [[České aerolinie]]
|Валюта = [[Чэшскаячэшская крона]]<br />([[ISO 4217|,CZK, код 203]])
|ДаменДамены = [[.cz]], [[.eu]]
|ISO = CZ
|Тэлефонны код = 420
|Часавы пояс = +1, летом [[UTC]]улетку +2
|Заўвагі =
}}
 
'''Чэ́хія''', '''Чэ́шская Рэспу́бліка''' ({{lang-cs|Česká republika}}) — краіна ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], не мае выйсця да мора. Чэхія мяжуе з [[Польшча]]й, [[Германія]]й, [[Аўстрыя]]й і [[Славакія]]й. Краіна складаецца з двух гістарычных рэгіёнаў — [[Багемія|Багеміі]] і [[Маравія|Маравіі]], а таксама часткі [[Чэшская Сілезія|Сілезіі]] і [[Ніжняя Аўстрыя|Ніжняй Аўстрыі]].
 
== Назва краіны ==
 
Афіцыйная назва краіны — Чэшская рэспублікаРэспубліка, хаця ў [[1993]] годзе кіраўніцтва краіны прапанавала па-за межамі афіцыйных дакументаў ужываць назву Чэхія (Czechia), якая, напрыклад, у [[Англійская мова|англійскай мове]] не прыжылася. А ў [[Паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскіх мовах]], што базуюцца на [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавіце]], ужываецца чэшская кароткая назва ''Česko'', такая ж назва ўжываецца і ў некаторых іншых мовах, даволі часта ў скажоных выглядзе — ''Cesko''.
 
== Гісторыя ==
Першыя людзі жылі на тэрыторыі сучаснае Чэхіі ў эпоху [[неаліт]]а. У эпоху [[Антычнасць|Антычнасці]], у [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н.э.]], праз гэтую тэрыторыю ішлі [[кельты]], а крыху пазней, у [[I стагоддзе|I ст. н.э.]], тут жылі германскія плямёны Маркамані і Куадзі. А калі пачалося [[Вялікае перасяленне народаў]], германскія плямёны рушылі на захад, а іхняе месца занялі [[славяне]], што прыйшлі ад узбярэжжа [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і з [[Карпаты|Карпацкіх гораў]].
 
У [[VII стагоддзе|VII ст.]] франкскі гандляр [[Само]], падтрымаўшы тутэйшых славянаўславян у барацьбе супраць [[Авары|авараў]], зрабіўся кіраўніком першай цэнтральнаеўрапейскай краіны. У [[VIII стагоддзе|VIII ст.]] на пасаду кіраўніка ўзняўся мясцовы маравец, ад яго кіравання бярэ пачатак гісторыя т.зв. [[Вялікая Маравія|Вялікае Маравіі]].
 
У канцы [[IX стагоддзе|IX ст.]] з'явілася каралеўства [[Багемія|Багеміі]], уніфікаванае дынастыяй [[Пржамысловічы|Пржамысловічаў]]. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] яно адыгрывала важную ролю ў палітыцы дзяржаў Цэнтральнае Еўропы, а затым увайшло ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай Імперыі]].
У канцы 19 стагоддзя у Чэхіі пачынаецца перыяд [[чэшскае нацыянальнае адраджэнне|чэшскага нацыянальнага адраджэння]].
 
Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] была ўтвораная незалежная [[Чэхаславакія]]. У новай рэспубліцы жыло шмат [[Немцы|немцаў]], [[Венгры|венграў]] і [[Палякі|палякаў]]. Для іх у Чэхаславакіі адчыняліся школы, дзе [[Адукацыя|адукацыю]] дзіця атрымлівала на сваёй роднай мове. Але з адчыненнем школаў уся падтрымка [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцяў]] спынілася, і тыя пажадалі выйсці са складу Чэхаславакіі. Гэтую сітуацыю скарыстаў дзеля дасягнення сваіх мэтаў [[Адольф Гітлер]] — праз [[Мюнхенскае пагадненне]] ён далучыў да Германіі [[Судзеты]] — правінцыю, дзе большасць насельніцтва складалі немцы. Польшча, у сваю чаргу, далучыла да сябе т.зв. [[Чэшскі Цешын]] — тэрыторыю з польскім насельніцтвам. АПрацэс дэцэнтралізацыі прывёў да усталявання Другой рэспублікі, калі [[Славакія]] дасягнулаі Карпацкая Русь дасягнулі ў складзе Чэхаславакіі значнай [[Аўтаномія|аўтаноміі]] і запатрабавалазапатрабавалі, каб Чэхаславакія пісалася праз злучок: Чэха-Славакія. Потым,У падчассакавіку [[Другая1939, сусветнаяпасля вайна|Другойўварвання сусветнайнямецкіх вайны]]войск, Гітлераслабелая стварыўдзяржава распалася на тэрыторыі Чэхіімарыянеткавы [[пратэктарат]] Багеміі і Маравіі,]] якіпад адыгрываўкантролем ролюГерманіі, [[Рэйхпратэктар]]аПершая (імперскагаСлавацкая абаронцы)рэспубліка|незалежную ўСлавакію]] і [[ТрэціКарпацкая рэйхУкраіна|ТрэцімКарпацкую рэйхуУкраіну]], якая адразу ж была анексавана [[Венгрыя]]й. Армія Гітлера, тым часам, забіла на тэрыторыі Чэхіі каля 125,000 чалавек, з якіх 83,000 — [[яўрэі]]. У [[1945]]—[[1946]] гг. нямецкая меншасць была выгнаная па-за межы Чэхіі.
 
У [[1945]]—[[1946]] гг. нямецкая меншасць была выгнаная па-за межы Чэхіі.
 
Пасля вайны Чэхаславакія паспрабавала зрабіцца «мастом» паміж Захадам і Усходам, але [[Камуністычная партыя Чэхаславакіі|Камуністычная партыя]] ўзмацнілася і стала[[пераварот найбольшу значнайЧэхаславакіі, палітычнай1948|ў сілайлютым у1948 краінеусталявала сацыялістычны рэжым]]. Чэхаславакія далучылася да Савецкага блока. У [[1968]] кіраўнікі краіны вырашылі змяніць тактыку Камуністычнай партыі на пабудову «сацыялізму з чалавечым тварам». Аднак [[Чырвонаявойскі Армія|савецкіяАрганізацыі войскі]]Варшаўскага дагавора прыпынілі гэтыя спробы. Крывавыя— рэформы і іх крывавае падзеізавяршэнне вяснывясной [[1968]] года з удзелам савецкіх войскаў атрымалі назву «[[Пражская вясна|Пражскае вясны]]».
 
У [[1989]] годзе ў Чэхаславакіі здарылася бяскроўная «[[аксамітная рэвалюцыя]]», што паклала канец кіраванню [[Камунізм|камуністаў]]. А ў [[1993]] годзе краіна падзялілася на незалежныя Чэхію і Славакію.
== Геаграфія ==
[[File:Czechia-mapa-be.png|thumb|Карта]]
Па землях Багеміі цякуць рэкі [[Рака ЛабаЭльба|Лаба]] і [[Рака Влтава|Влтава]], самі землі складаюцца пераважна з невысокіх узвышшаў. Аднак гэтыя тэрыторыі ўтрымліваюць найвышэйшы пункт Чэхіі — гару [[Снежка]] (1,602 м над морам). Землі Маравіі таксама няроўныя, з мноствам малых гор, прыгоркаў, а найбуйнейшая рака тут — [[Рака Марава, верхні прыток Дуная|Марава]]. Рэкі Чэхіі выцякаюць у [[Чорнае мора|Чорнае]], [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]] і [[Паўночнае мора|Паўночнае]] [[Мора|моры]].
 
== Дэмаграфія ==
 
== Адміністрацыйны падзел ==
[[Сталіца]] — (hlavní město) — [[Прага]]. Краіна падзяляецца на 14 адміністрацыйных адзінак — краёў, кожны з якіх падзяляецца на акрэсы.
 
Спіс краёў:
 
== Эканоміка ==
Чэшская эканоміка — [[Рыначная эканоміка|рыначная]], аднаяадна з найбольш стабільных сярод краін былога сацыялістычнага блока. Рост [[СУПВУП]] у [[2000]]—[[2001]] гг. быў выкліканы зніжкамі на мытныя пошліны з боку [[Еўрасаюз]]а, а таксама замежнымі [[інвестыцыя]]мі, у першую чаргу нямецкімі. Але [[Хабаніцтва|хабарніцтва]] і дагэтуль трымаецца на адным з найбольш высокіх узроўняў у ЕС.
 
Рост СУПВУП у [[2005]] годзе склаў — 6,0 %, [[інфляцыя]] — 1,9 %
 
== Гл. таксама ==