Адкрыць галоўнае меню

Змены

→‎Перадгісторыя: Арфаграфія, Пунктуацыя, Вікіфікацыя
'''Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік''' ('''Савецкі Саюз''', '''СССР''') — шматнацыянальная [[сацыялізм|сацыялістычная]] [[дзяржава]], якая існавала ў [[1922]]—[[1991]] гадах на тэрыторыі паўночнай і цэнтральнай [[Еўразія|Еўразіі]] (у [[Еўропа|еўрапейскай]] і [[азія]]цкай частках) плошчай (пад канец свайго існавання) 22,4 млн. км<sup>2</sup>. Складаўся з саюзных рэспублік, якія паводле канстытуцыі з'яўляліся суверэннымі дзяржавамі. У склад асобных рэспублік уваходзілі аўтаномныя рэспублікі, краі, вобласці, аўтаномныя вобласці і аўтаномныя акругі.
 
==Гісторыя==
==Гістарычны нарыс==
===Перадгісторыя===
Яшчэ да звяржэння царызму ў палітычным спектры [[Расійская імперыя|Расіі]] вызначылася некалькі кірункаў наконт будучага дзяржаўнага будаўніцтва. [[Манархія|Манархісты]] выступалі за непахіснасць асноў самадзяржаўя, захаванне адзінай і непадзельнай Расіі. [[Лібералізм|Лібералы]] абаранялі дзяржаўнае адзінства з магчымым культурна-нацыянальным самавызначэннем народаў. Сацыял-дэмакраты, найперш [[бальшавікі]], патрабавалі права нацый і народнасцей на самавызначэнне аж да аддзялення і ўтварэння нацыянальных дзяржаў. Аднак ажыццяўленне гэтага права бальшавікі разглядалі з пункту погляду класавай барацьбы [[Пралетарыят|пралетарыяту]], паколькі лічылі, што буйныя цэнтралізаваныя дзяржавы забяспечваюць прастору для больш хуткага развіцця [[Капіталізм|капіталізму]], што набліжае сацыялістычную рэвалюцыю. Нацыям, якія пажадалі застацца ў цэнтралізаванай дзяржаве, бальшавікі абяцалі [[Аўтаномія|аўтаномію]], хоць такія паўнамоцтвы ўяўляліся імі невыразна. Напачатку бальшавікі адмоўна ставіліся да ідэй федэралізму ў дзяржаўным будаўніцтве, хоць і дапускалі такую магчымасць. Неанародніцкія партыі (расійскія, украінскія эсэры, [[Беларуская сацыялістычная грамада (1902)|Беларуская сацыялістычная грамада]] і інш.) выступалі за безумоўнае права на самавызначэнне, аднак спачатку бачылі Расійскую дзяржаву федэратыўнай [[Дэмакратыя|дэмакратычнай]] [[Рэспубліка|рэспублікай]] з абласнымі (тэрытарыяльнымі) і нацыянальна-асобнымі (экстэрытарыяльнымі) аўтаноміямі. Нацыянальныя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] партыі меркавалі аднесці да кампетэнцыі федэральнага цэнтра толькі знешнепалітычную дзейнасць, забеспячэнне функцыянавання адзінай грашовай сістэмы, кіраванне ваеннымі сіламі і [[Чыгуначны транспарт|чыгункай]].
III Усерасійскі з'езд Саветаў (студзень 1918) паклаў пачатак утварэнню [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР)]]. Аднак нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва маладых рэспублік праходзіла ў вострай палітычнай барацьбе і мела 2 кірункі: савецкі і парламентарны (на ўзор Заходняй Еўропы). Стварэнне незалежных нацыянальных савецкіх рэспублік некаторыя бальшавіцкія кіраўнікі разглядалі як спосаб вырашэння часовых палітычных, у т.л. знешнепалітычных задач, каб, з аднаго боку, супрацьстаяць заходнім краінам, а з другога — нейтралізаваць мясцовыя «сепаратысцкія» намаганні нацыянальных дзеячаў.
 
[[1 чэрвеня]] [[1919|1919 г.]] па ініцыятыве [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК РКП(б)]] і прапановах ЦВК Украіны, Савета абароны Літвы і Беларусі, урада [[Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Савецкай Латвіі]] быў прыняты Дэкрэт «Аб аб'яднанні савецкіх рэспублік: Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з сусветным [[Імперыялізм|імперыялізмам]]». Ваенна-палітычны саюз дапамог савецкім рэспублікам выстаяць у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне]] і [[Інтэрвенцыя|ваеннай інтэрвенцыі 1918—20]], умацаваць уладу камуністам. 3 пераходам да мірнага будаўніцтва тэндэнцыя іх далейшага аб'яднання яшчэ ўзмацніласябольш узмацнілася. Аднак на шляхах нацыянальна-дзяржаўнага федэратыўнага ўсталявання вызначыліся супярэчнасці. 3 аднаго боку, рэспублікі былі фармальна незалежныя, як роўныя заключалі дагаворы з РСФСР, з другога — спробы цэнтралізацыі органаў кіравання прыводзілі да таго, што паўнамоцтвы РСФСР перавышалі паўнамоцтвы іншых савецкіх рэспублік, і такім чынам парушаліся падпісаныя двухбаковыя дагаворы.
 
У ходзе спрэчак у [[1922|1922 г.]] пра тое, якім быць новаму Саюзу, выявіліся 2 пункты погляду: прапанова [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіна]] ажыццявіць [[Аўтаномія|«аўтанамізацыю»]] савецкіх рэспублікірэспублік, г.зн. уключыць іх у склад РСФСР; ідэя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніна]] ўтварыць новае дзяржаўнае федэратыўнае аб'яднанне — Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, у які ўваходзілі б на роўных правах усе савецкія рэспублікі. Разам з тым некаторыя партыйныя дзеячы ўбачылі ў ленінскім плане Саюза, ідэі [[Канфедэрацыя|канфедэрацыі]], а іншыя прапаноўвалі наогул скасаваць самастойнасць рэспублік. Але ў любым варыянце дзяржаўная ўлада павінна была належаць Камуністычнай партыі, якая будавалася паводле прынцыпу "дэмакратычнага цэнтралізму" і забяспечвала ўсебаковы кантроль за ўсімі сферамі грамадскага жыцця. У выніку пераважная большасць партыйных і савецкіх дзеячаў выказалася за ленінскі план.
 
=== Утварэнне СССР ===
З'езды Саветаў [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], [[Усебеларускія з'езды Саветаў|БССР]], [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|ЗСФСР]] і X Усерасійскі з'езд Саветаў (снежань 1922) прызналі аб'яднанне савецкіх рэспублік у адзінай дзяржаве своечасовым. [[30 снежня]] [[1922]] I з'езд Саветаў СССР зацвердзіў Дэкларацыю аб утварэнні СССР<ref>[http://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_ru&dokument=0004_uni&object=facsimile&pimage=1&v=100&nav=&l=ru Дэкларацыя] </ref>, у якой былі сфармуляваны асноўныя прынцыпы аб'яднання рэспублік: раўнапраўе і добраахвотнасць уваходжання іх у Саюз ССР, права свабоднага выхаду з Саюза і доступ у яго новым савецкім сацыялістычным рэспублікам. З'езд зацвердзіў Дагавор аб утварэнні СССР, які прадугледжваў арганізацыю 10 саюзных наркаматаў, [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага суда]] і Аб'яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення, вызначыў асновы ўзаемаадносін паміж вышэйшымі органамі ўлады СССР і саюзных рэспублік. Быў абраны вярхоўны орган улады Саюза ССР — [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|Цэнтральны Выканаўчы Камітэт]] (ЦВК; старшыні М. Калінін, Р. Пятроўскі, [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякоў]], Н. Нарыманаў). На 2-й сесіі ЦВК сфарміраваны ўрад СССР — [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет Народных Камісараў (СНК)]] на чале з У. Леніным. У снежні 1922, у склад СССР увайшлі РСФСР (афіцыйна абвешчана ў студзені 1918), УССР (снежань 1917), БССР (студзень 1919) і ЗСФСР (снежань 1922) у складзе [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] (красавік 1920), [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]] (лістапад 1920) і [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]] (люты 1921). [[Канстытуцыя СССР|Першая Канстытуцыя СССР]] (зацверджана 31 студзеня 1924 на II з'ездзе Саветаў СССР) дэкларавала працоўным краіны шырокія дэмакратычныя правы і свабоды, актыўны ўдзел у кіраўніцтве дзяржавай.
 
===Даваенны перыяд===
У ходзе працэсу нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва ў склад СССР 13 мая 1925 ўвайшлі [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменская ССР]] і [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекская ССР]] (утвораны 27 кстрычніка 1924), 5 снежня 1929 — [[Таджыкская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Таджыкская ССР]] (утворана 16 кстрычніка 1929), 5 снежня 1936 — [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]] і [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Кіргізская ССР]], 31 сакавіка 1940 — [[Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Карэла-фінская ССР]], 2 жніўня 1940 — [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]], 3-6 жніўня 1940 — [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]], [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійская ССР]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонская ССР]] (утвораны 21 ліпеня 1940).
31 сакавіка 1940 — Карэла-фінская ССР, 2 жніўня 1940 — Малдаўская ССР, 3-6 жніўня 1940 — Літоўская ССР, Латвійская ССР і Эстонская ССР (утвораны 21 ліпеня 1940).
 
Канстытуцыя СССР 1936 г. абмежавала паўнамоцтвы саюзных рэспублік. У ёй не было нават намёку на тое, што суб'екты СССР перадаюць значную частку паўнамоцгваў Саюзу, г.зн. дзейнічала не дагаворная, а канстытуцыйная норма. Павялічылася колькасць агульнасаюзных камісарыятаў.
 
Утварэнне СССР дало магчымасць сканцэнтраваць неабходныя сродкі для хуткага ажыццяўлення [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]], [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і культурнага будаўніцтва. Гэта садзейнічала стварэнню буйногабуйнага эканамічнага патэнцыялу, які забяспечыў тэхніка-эканамічную незалежнасць дзяржавы. Хуткая суцэльная калектывізацыя [[Вёска|вёскі]] дазволіла ўзяць у яе сродкі на патрэбы індустрыялізацыі і абароны.
 
Разам з тым камуністычная партыя кіравалася ідэямі «дзяржаўнага сацыялізму», што абумовіла далейшую цэнтралізацыю ўлады, абмежаванне паўнамоцгваў саюзных рэспублік, адзяржаўленне народнай гаспадаркі, згортванне эканамічна-матэрыяльных стымулаў. Стварэнне адміністрацыйна-каманднай сістэмы выклікала сур'ёзныя скажэнні ў грамадска-палітычным жыцці краіны, [[Рэпрэсіі ў СССР|масавыя палітычныя рэпрэсіі]] супраць грамадзян. Аднак нягледзячы на розныя хібы і дэфармацыі грамадства, за гады першых пяцігодак быў створаны магутны палітычны і сацыяльна-эканамічны патэнцыял.
 
===СССР у Другой сусветнай вайне===
 
===Пасляваенны перыяд===
Пасля 2-й[[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] міжнародная роля СССР значна вырасла. Савецкі Саюз з'яўляўся членам-заснавалььнікам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]] (з красавіка 1945) і адньім з пастаянных членаў [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. Паводде рашэння Сан-Францыскай канферэнцыі 1945, скліканай з мэтай утварэння ААН, у лік краін-заснавальніц гэтай арганізацыі былі таксамаі ўключаны БССР і УССР.
 
Пасля вайны СССР здолеў параўнальна хутка аднавіць разбураную гаспадарку.
 
Важнай рысай у нацыянальна-дзяржаўнай палітыцьі ў 1950-я г. стала пашырэнне правоў і ініцыятыў саюзных рэспублік. У [[Май|маі]] [[1955|1955 г.]] быў зменены парадак планавання і фінансавання народнай гаспадаркі рэспублік СССР. Замест ранейшага парадку зацвярджэння ўрадам СССР дэталёвых паказчыкаў па развіцці рэспубліканскай прамсці[[Прамысловасць|прамысловасці]], сельскай гаспадаркі, [[Культура|культуры]], [[Ахова здароўя|аховы здароўя]] цяпер вызначаўся толькі агульны аб'ём валавой і таварнай прадукцыі, а таксама капіталаўкладанняў па саюзных рэепубліках. Канкрэтнае планаванне аб'ёму вытворчасці і капіталаўкладанняў па прадпрыемствах і ведамствах бьшобыло перададзена ў распараджэнне рэсп.рэспубліканскіх саветаў міністраў. Яны атрымалі права выкарыстоўваць дадаткова выяўленыя і атрыманыя пры выкананні рэспубліканскага бюджэту даходы на фінансаванне жыллёвай і камунальнай гаспадаркі, сацыяльна-культурных мерапрыемстваў. Пашырыліся таксама паўнамоцтвы саветаў міністраў саюзных рэспублік у кіраўніцтве прамысловасцю і будаўніцтвам. У распараджэнне рэспублік у [[1956|1956 г.]] перададзены функцыі па кіраўніцгве работай судовых устаноў і органаў юстыцыі. Аднак з пачатку [[1970-я|1970-х г.]] усё больш сталі выяўляцца адмоўныя рысы «дзяржаўнага сацыялізму» (абмежаванне [[Дэмакратыя|дэмакратыі]], адхіленне працоўных ад уласнасці і ўлады, парушэнні прынцыпаў сацыяльнай справядлівасці, [[Бюракратыя|бюракратызацыя]] дзяржаўнага апарату і інш.), што прывяло да паглыблення крызісных з'яў. У якасці прававой нормы ў арт. 6 Канстытуцыі СССР 1977 было замацавана, шго «кіруючай і накіроўваючай сілай савецкага грамадства, ядром яго палітычнай сістэмы, дзяржаўных і грамадскіх арганізацый з'яўляецца [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза]]». Спробы паскорыць сацыяльна-эканамічнае развіццё на аснове канцэпцыі перабудовы (з сярэдзіны [[1980-я|1980-х г.]]) станоўчых вынікаў не прынеслі.
 
===Распад СССР===
{{main|Распад СССР}}
У канцы 1980-х г узмацніліся цэнтрабежныя тэндэнцыі ў саюзных рэспубліках, іх імкненне да [[Суверэнітэт|суверэнітэту]]. Прычыны будучага распаду СССР, якія намеціліся ў канцы 1980-х г., заключаліся ў абмежаванні паўнамоцтваў саюзных рэспублік, кансервацыі многіх адсталых форм арганізацыі грамадства (кланавасць, пратэкцыянізм, бюракраттыябюракратыя), дыктаце цэнтра ў эканамічным монаразвіцці без уліку асаблівасцей кожнай рэспублікі, перараджэнні партыйнай, дзяржаўнай і інтэлектуальнай [[Эліта|эліты]] ў асобны клан [[Алігархія|алігархаў]] на падставе першалачатковага назапашвання капіталу, скажэннях у духоўным жьшціжыцці народаў (уніфікацыя адукацыі і асветы, моўная [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]]), наяўнасці нацыянальнага нігілізму пад сцягам бараньбыбарацьбы з [[Нацыяналізм|нацыяналізмам]], намаганнях Захаду да скасавання СССР як галоўнай перашкоды на шляху да распаўсюджання т.зв. «захонніхзаходных каштоўнасцей», дапамозе заходніхзаходных колаў групоўкам і плыням неакамуністычнайнекамуністычнай скіраванасці, што тады дзейнічалі ў саюзных рэспубліках. Усё гэта паступова прыводзіла да радыкалізацыі палітыкі саміх саюзных рэспублік, якія бьілі незадаволены няўдалымі [[Рэформа|рэформамі]], няздольнасцю федэральнага цэнтра вырашаць складаныя праблемы.
 
У [[Сакавік|сакавіку]] [[1990|1990 г.]] Вярхоўны Савет Літвы абвясціў аб «аднаўленні незалежнасці літоўскай дзяржавы», скасаванні дзеяння Канстытуцыі Літоўскай ССР і Канстытуцыі СССР на тэрыторыі рэспублікі. У [[Красавік|красавіку]] 1990 г. аб незалежнасці сваіх рэспублік заявілі Вярхоўныя Саветы Латвіі і Эстоніі. [[Парад суверэнітэтаў|Працэс суверэнізацыі]] закрануў і іншыя рэспублікі, хаця спачатку яны не заяўлялі аб выхадзе з СССР. [[12.6. чэрвеня]] 1990 г. прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце з'езд народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі. [[16.7. ліпеня]] 1990 г. дакумент адпаведнай накіраванасці прыняў Вярхоўны Савет Украіны. [[27.7. ліпеня]] 1990 г. [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] зацвердзіў [[Вярхоўны Савет БССР]]; яна абвясціла вяршэнства на тэрыторыі рэспублікі Канстытуцыі Беларускай ССР і яе [[Закон (права)|законаў]].
 
У гэтых умовах кіраўніцгвакіраўніўцтва СССР паспрабавала распрацаваць праект новага саюзнага дагавора (лістапад 1990 г.). Аднак нават такая ініцыятыва цэнтра з боку кіраўнікоў суверэнных рэспублік шырокай падтрымкі не знайшла. IV з'езд народных дэпутатаў СССР ([[снежань]] 1990 г.) прыняў рашэнне аб правядзенні [[17.3. сакавіка]] [[1991|1991 г.]] [[Рэферэндум уаб СССР,захаванні 1991СССР|рэферэндуму па пытанніРэферэндуму аб захаванні СССР]]. Улады [[Грузія|Грузіі]], [[Літва|Літвы]], [[Малдова|Малдовы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Арменія|Арменіі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] не выканалі рашэнні IV з'езда нар.народных дэпутатаў СССР аб правядзенні рэферэндуму. У той жа час за захаванне СССР выказалася 76,4% галасаваўшыхпрагаласаваўшых.
 
[[Дзяржаўны камітэт па надзвычайнаму становішчу|Спроба групы партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў у жніўні 1991 г. увесці надзвычайнае становішча]] ў шэрагу рэгіёнаў СССР, выклікала адмоўную рэакцыю ў кіраўніцтве Расійскай Федэрацыі і іншых рэспублік. Урадамі і Вярхоўнымі Саветамі суверэнных рэспублік быў канчаткова ўзяты курс на неалежнасцьнезалежнасць. [[8 снежня]] [[1991]] г. лідары [[Беларусь|Беларусі]] ([[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]), [[Украіна|Украіны]] ([[Леанід Краўчук]]) і [[Расія|Расіі]] ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] (у беларускай урадавай рэзідэнцыі Віскулі, КамянецкагаКамянецкі раёнараён) падпісалі пагадненне аб стварэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў ([[СНД]]), у якім канстатавалі, што «Саюз ССР як суб'ект [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] і геапалітычная рэальнасць спыняе сваё існаванне». [[10.12. снежня]] 1991 г. Вярхоўныя Саветы Беларусі і Украіны, [[12.12. снежня]] 1991 г. Вярхоўны Савет Расіі ратыфікавалі Пагадненне аб стварэнні СНД і дэнансавалі Дагавор 1922 г. аб утварэнні СССР. [[21.12. снежня]] 1991 г. была прынята Алма-Ацінская дэкларацыя кіраўнікоў 11 незалежных дзяржаў (Азербайджана, Арменіі, Беларусі, [[Казахстан|Казахстана]], [[Кыргызстан|Кыргызстана]], Малдовы, Расіі, [[Таджыкістан|Таджыкістана]], [[Туркменістан|Туркменістана]], [[Узбекістан|Узбекістана]] і [[Украіна|Украіны]]), у якой зноў было пацверджанасцверджана: «3 утварэннем Садружнасці Незалежных Дзяржаў, Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік спыняе сваё існаванне».
 
== Насельніцтва ==
Насельніцтва СССР у 1989 складала прыблізна 278 млн. чалавек, што рабіла Савецкі саюз адной з краін з самым вялікім насельніцтвам. Самым вялікім па-колькасці народам з'яўляліся рускія (каля 145 млн.), затым украінцы (каля 44 млн.) і ўзбекі (каля 16 млн.).
 
== Тэрытарыяльны падзел СССР ==
[[Выява:USSR Republics Numbered Alphabetically.png|thumb|300px|right|Склад СССР]]
У [[1954]] — [[1991]] гадах у Савецкі Саюз уваходзілі 15 саюзных Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (ССР):
#[[Узбекская ССР]]
 
== Кіраўнікі СССР ==
* [[Уладзімір Ленін]]
* [[Іосіф Сталін]]
* [[Міхаіл Гарбачоў]]
 
== Гл. таксама ==
* [[Гома саветыкус]]
* [[II з'езд Саветаў Заходняй вобласці]]
364

праўкі