Розніца паміж версіямі "Канстытуцыя СССР"

125 байтаў дададзена ,  3 гады таму
вікіфікацыя, афармленне, арфаграфія
(вікіфікацыя, афармленне, арфаграфія)
'''Канстытуцыя СССР'''  — асноўны закон [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]], якіх было 3: [[1924]], [[1936]] і [[1977]] гадоў.
 
== Канстытуцыя СССР 1924 года ==
Першая канстытуцыя была зацверджана [[II Усесаюзны з'езд Саветаў|Другім з'ездамз’ездам Саветаў СССР]] у студзені [[1924]] года.
 
Першая канстытуцыя была зацверджана [[II Усесаюзны з'езд Саветаў|Другім з'ездам Саветаў СССР]] у студзені [[1924]] года.
Дзяржаўны лад на базе [[Саветы|савецкай улады]] і [[Дыктатура пралетарыяту|дыктатуры пралетарыяту]], замацаваны ў Канстытуцыі 1924 гады, адлюстроўваў шматнацыянальны характар Савецкага Саюза. Прыняцце Канстытуцыі спрыяла прызнанню СССР замежнымі дзяржавамі. Па меры неабходнасці ў тэкст Канстытуцыі ўносіліся змены і дапаўненні.
 
 
==== Дэкларацыя аб утварэнні СССР ====
У дэкларацыі былі сфармуляваны прынцыпы аб'яднанняаб’яднання (добраахвотнасць і раўнапраўе), асаблівы характар нацыянальнай палітыкі Савецкай дзяржавы. Яна не проста дэкларавала стварэнне Саюза. Яна задавала яму мэту, будучы працятая тагачаснымі спадзяваннямі [[Сусветная рэвалюцыя|сусветнай рэвалюцыі]]. Выняткі з Дэкларацыі:
* «З часу стварэння савецкіх рэспублік дзяржавы свету раскалоліся на два лагеры: лагер капіталізму і лагер сацыялізму.»
* «Доступ у Саюз адкрыты ўсім сацыялістычным савецкім рэспублікам як існым, так i тым, якія паўстануць у будучыні»
* «Новая саюзная дзяржава...дзяржава… паслужыць вернай апорай супраць сусветнага капіталізму і новым рашучым крокам на шляху аб'яднанняаб’яднання працоўных усіх краін у Сусветную Сацыялістычную Савецкую Рэспубліку».
 
==== Дагавор аб утварэнні СССР ====
* I. Прадметы ведання вярхоўных органаў улады СССР
* II. Пра суверэнныя правы саюзных рэспублік і Пра саюзнае грамадзянства
* III. Пра З'ездЗ’езд саветаў СССР
* IV. Пра Цэнтральны Выканаўчы Камітэт СССР
* V. Пра Прэзідыум ЦВК СССР
* VII. Пра Вярхоўны суд СССР
* VIII. Пра народныя камісарыяты СССР
* IX. Пра Аб'яднанаеАб’яднанае дзяржаўнае палітычнае кіраванне
* X. Пра саюзныя рэспублікі
* XI. Пра герб, сцяг і сталіцу СССР
* Распрацоўка асноў заканадаўства (агульнасаюзная юстыцыя).
 
Зацвярджэнне і змяненне асноў Канстытуцыі знаходзіліся ў выключнай кампетэнцыі З'ездуЗ’езду Саветаў СССР. За саюзнай рэспублікай захоўвалася права выхаду з СССР, тэрыторыя магла быць зменена толькі з яе згоды. Усталёўвалася [[Грамадзянства СССР|адзінае саюзнае грамадзянства]]. Вярхоўным органам СССР аб'яўляўсяаб’яўляўся [[З'езд Саветаў СССР]], выбіраўся ад гарадскіх Саветаў і ад губернскіх з'ездаўз’ездаў Саветаў. Пры гэтым усталёўвалася сістэма непрамых выбараў дэлегатаў з'ездуз’езду. У перыяд паміж з'ездаміз’ездамі вярхоўным органам улады быў Цэнтральны Выканаўчы Камітэт (ЦВК) СССР, які складаўся з Саюзнага савета (які абіраўся з'ездамз’ездам з прадстаўнікоў рэспублік прапарцыйна насельніцтву) і Савета нацыянальнасцей (складзенага з прадстаўнікоў саюзных і аўтаномных рэспублік). У прамежках паміж сесіямі [[ЦВК СССР]] вышэйшым заканадаўчым органам быў Прэзідыум ЦВК СССР (выбіраўся на сумесным пасяджэнні палат), які мог прыпыняць дзеянне пастаноў з'ездаўз’ездаў саветаў саюзных рэспублік і адмяняць пастановы СНК СССР, [[Наркамат]]аў СССР, ЦВК і СНК саюзных рэспублік. ЦВК СССР фарміраваў вышэйшы выканаўчы і распарадчы орган - — [[Савет народных камісараў СССР]], у які ўваходзіў старшыня СНК, яго намеснікі і дзесяць наркамаў. Змена статусу саюзных рэспублік у працэсе стварэння СССР выявілася ў тым, што яны сталі часткай федэратыўнага саюза і траплялі ў падпарадкаванне яго органаў улады і кіравання. Юрысдыкцыя рэспубліканскіх органаў стала распаўсюджвацца на тыя сферы і пытанні, якія не складалі выключную кампетэнцыю Саюза. Інтарэсы рэспублік былі прадстаўлены ў структурах саюзных органаў (Прэзідыум ЦВК СССР, Савет нацыянальнасцей) іх прадстаўнікамі. Па Канстытуцыі цэнтр атрымліваў значныя паўнамоцтвы для кантролю перыферыі. Канстытуцыя ставіла мэтай стварэнне новай палітычнай культуры - — «пралетарскай па змесце і нацыянальнай па форме», і ўяўляла сабой кампраміс паміж камуністычнымі планамі ўсеагульнага аб'яднанняаб’яднання і нацыянальнымі традыцыямі.
 
== Канстытуцыя СССР 1936 года ==
Другая канстытуцыя была прынятая [[VIII Усесаюзны з'езд Саветаў|VIII ўсесаюзным надзвычайным з'ездамз’ездам Саветаў]] [[5 Снежня]] [[1936]], і дзейнічала да [[1977]] года. Неафіцыйныя назвы: '''«Сталінская канстытуцыя»''', радзей - — '''«Канстытуцыя перамоглага сацыялізму»'''.
 
У Канстытуцыю неаднаразова ўносіліся змены (усяго - — 53).
Другая канстытуцыя была прынятая [[VIII Усесаюзны з'езд Саветаў|VIII ўсесаюзным надзвычайным з'ездам Саветаў]] [[5 Снежня]] [[1936]], і дзейнічала да [[1977]] года. Неафіцыйныя назвы: '''«Сталінская канстытуцыя»''', радзей - '''«Канстытуцыя перамоглага сацыялізму»'''.
 
У Канстытуцыю неаднаразова ўносіліся змены (усяго - 53).
 
=== Структура Канстытуцыі 1936 ===
Канстытуцыя ўтрымлівала 13 раздзелаў і 146 артыкулаў.
 
Структура Канстытуцыі СССР 1936  г.:
* I. Грамадскі лад СССР па Канстытуцыі СССР 1936 года
* II. Дзяржаўны лад
 
=== Змест ===
[[Канстытуцыя]] абвясціла, што [[сацыялізм]] у [[СССР]] перамог і ў асноўным пабудаваны. Гэта азначала, што знішчана [[прыватная ўласнасць|прыватная ўласнасць на сродкі вытворчасці]] і эксплуататарскай класы (і такім чынам пралетарыят больш не існуе, т. е. [[дыктатура пралетарыяту]]  — пройдзены этап), перамаглі сацыялістычныя вытворчыя адносіны. Эканамічнай асновай абвяшчалася планавая сацыялістычная сістэма гаспадаркі, якая абапіраецца на сацыялістычную ўласнасць у двух яе формах - — дзяржаўную і калгасна-кааператыўную.
 
Упершыню ў гісторыі Савецкай дзяржавы Канстытуцыя 1936 года ўсім грамадзянам давала роўныя правы:
* Усеагульнае, роўнае і прамое выбарчае права пры тайным галасаваннi;
* Права на працу і адпачынак, матэрыяльнае забеспячэнне ў старасці і хваробе, права на адукацыю (бясплатнаебясплатную);
* Свабода сумлення, слова, друку, сходаў і мітынгаў.
 
Абвяшчаліся недатыкальнасць асобы і таямніца перапіскі. Зямля, яе нетры, воды, лясы, заводы, фабрыкі, шахты, руднікі, чыгуначны, водны, наземны і паветраны транспарт, банкі, сродкі сувязі аб'яўлялісяаб’яўляліся ўсенародным набыткам; зямля, якую займаюць калгасы, перадавалася ім у вечнае карыстанне.
 
У артыкуле 126 [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычная партыя]] абвяшчалася «кіруючым ядром» дзяржаўных і грамадскіх арганізацый (у Канстытуцыі 1924 года партыя не згадвалася).
 
Вышэйшай заканадаўчай уладай у краіне аб'яўляўсяаб’яўляўся двухпалатны [[Вярхоўны Савет СССР]], а ў перапынках паміж яго сесіямі — - [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР]]. У канстытуцыі адсутнічала пасада аднаасобнага [[прэзідэнт]]а краіны, а функцыі «калектыўнага прэзідэнта» ўскладаліся на Прэзідыум Вярхоўнага Савета; прадугледжвалася роўнасць палат Вярхоўнага Савета і яго права ствараць следчыя і рэвізійныя камісіі па любым пытанні; замацоўвалася [[імператыўны мандат|адказнасць дэпутатаў перад выбаршчыкамі]] і права адклікаць тых, хто не апраўдвае аказаны ім давер. Урад краіны захоўвалазахоўваў сваю назву - — [[Савет Народных Камісараў СССР]], але ў 1946 годзе яноён былобыў пераназванаператвораны ў [[Савет Міністраў СССР]]. Урад з'яўляласяз’яўляўся вышэйшым выканаўчым органам, падсправаздачным Вярхоўнаму Савету і яго Прэзідыуму.
 
== Канстытуцыя СССР 1977 года ==
 
Трэцяя канстытуцыя была прынятая [[7 кастрычніка]] [[1977]] года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]]. Яна замацавала [[аднапартыйная сістэма|аднапартыйную палітычную сістэму]] (артыкул 6) і ўвайшла ў гісторыю як «канстытуцыя развітога сацыялізму».
 
 
* '''Раздзел 1. Асновы грамадскага ладу і палітыкі СССР''':
: 1. Палітычная сістэма
: 2. Эканамічная сістэма
: 3. Сацыяльнае развіццё і культура
: 4. Знешняя палітыка
: 5. Абарона сацыялістычнай Айчыны
 
* '''Раздзел 2. Дзяржава і асоба'''
: 6. Грамадзянства СССР. Раўнапраўе грамадзян
: 7. Асноўныя правы, свабоды і абавязкі грамадзян СССР
 
* '''Раздзел 3. Нацыянальна-дзяржаўны лад СССР''':
: 8. СССР - — саюзная дзяржава
: 9. Саюзная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка
: 10. Аўтаномная ССР
: 11. Аўтаномная вобласць і аўтаномная акруга
 
* '''Раздзел 4. Саветы народных дэпутатаў і парадак іх абрання''':
: 12. Сістэма і прынцыпы дзейнасці Саветаў народных дэпутатаў
: 13. Выбарчая сістэма
: 14. Народны дэпутат
 
* '''Раздзел 5. Вышэйшыя органы дзяржаўнай улады і кіравання СССР''':
: 15. Вярхоўны Савет СССР
: 16. Савет Міністраў СССР
 
* '''Раздзел 6. Асновы будовы органаў дзяржаўнай улады і кіравання ў саюзных рэспубліках''':
: 17. Вышэйшыя органы дзяржаўнай улады і кіравання саюзнай рэспублікі
: 18. Вышэйшыя органы дзяржаўнай улады і кіравання аўтаномнай рэспублікі
: 19. Мясцовыя органы дзяржаўнай улады і кіравання
 
* '''Раздзел 7. Правасуддзе, арбітраж і пракурорскі нагляд''':
: 20. Суд і арбітраж
: 21. Пракуратура
 
* '''Раздзел 8. Герб, сцяг, гімн і сталіца СССР'''
[Http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1977.htm Поўны тэкст канстытуцыі можна паглядзець тут]
 
[[15 сакавіка]] [[1990]]  г. з прэамбулы было выключана згадка пра тое, што ў працэсе развіцця грамадства ўзрасла «кіруючая роля Камуністычнай партыі - — авангарда ўсяго народа», што было звязана з легалізацыяй шматпартыйнай сістэмы.
 
=== Палітычная сістэма ===
'''Артыкул 1''' сведчыў, што СССР «ёсць сацыялістычная агульнанародная дзяржава, якая выражае волю і інтарэсы працоўных, сялян, інтэлігенцыі, працуючых усіх нацый і народнасцей краіны».
 
'''Артыкул 6''' заканадаўча замацоўваў [[аднапартыйная сістэма|кіруючую ролю]] КПСС, якая з'яўляласяз’яўлялася ядром палітычнай сістэмы СССР. Заканадаўча замацоўвалася важная роля ў палітычнай сістэме прафсаюзаў, камсамола і іншых масавых грамадскіх арганізацый, што было значным адрозненнем ад ранейшых Канстытуцый: у Канстытуцыя СССР 1936 года ВКП (б) была «"кіруючым ядром усіх арганізацый працоўных, як грамадскіх, так і дзяржаўных »"(арт. 126), а ў Канстытуцыя СССР 1924 года не згадвалася зусім. Пра магчымасць існавання іншых партый у Канстытуцыі нічога не гаварылася; Канстытуцыя прызнавала толькі права грамадзян «аб'ядноўваццааб’ядноўвацца ў грамадскія арганізацыі» (арт. 51).
 
У 1990 годзе былі прыняты значныя папраўкі ў Канстытуцыю 1977 года, у прыватнасці, уводзіцца шматпартыйная палітычная сістэма. Разам з тым новая рэдакцыя артыкула 6 захоўвала згадка пра КПСС, што дазваляе характарызаваць усталяваны палітычны лад як [[сістэма з дамінуючай партыяй|сістэму з дамінуючай партыяй]].
 
=== Органы ўлады ===
У новай Канстытуцыі быў уведзены новы '''Раздзел IV'''  "«[[Саветы народных дэпутатаў]] і парадак іх абрання», дзе была замацаваная ўся сістэма Саветаў, павялічаны тэрмін паўнамоцтваў Вярхоўных Саветаў з 4 да 5 гадоў, мясцовых Саветаў - — з 2 да 2,5 гадоў. Пасля (у [[1988]] годзе) быў усталяваны адзіны тэрмін для ўсіх Саветаў - — 5 гадоў.
 
Замацоўваўся таксама ўжо існаваўшы ў ранейшай Канстытуцыі прынцып [[Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнага]], роўнага, [[прамыя выбары|прамога выбарчага права]] пры [[Таемнае галасаванне|таемным галасаванні]]. Пры гэтым, згодна з '''артыкулам 96''', быў паніжаны ўзрост пасіўнага выбарчага права ў Саветы да 18 гадоў, у Вярхоўны Савет СССР - — да 21 года (раней - — 23 гады).
 
'''Раздзел V''' замацоўваў палажэнні пра вышэйшыя дзяржаўныя органы ўлады - — [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўны Савет]] і [[Савет Міністраў СССР]]. У '''раздзеле VI''' былі пазначаныя органы ўлады саюзных і аўтаномных рэспублік, дзе вышэйшымі дзяржаўнымі органамі ўлады з'яўлялісяз’яўляліся мясцовыя Вярхоўныя Саветы і Саветы Міністраў.
 
=== Дзяржаўны лад ===
[[24 чэрвеня]] [[1981]] года былі ўнесены папраўкі ў артыкул 132, згодна з якой у склад Прэзідыума Савета Міністраў СССР маглі ўваходзіць па рашэнні Савета Міністраў СССР і іншыя члены Урада СССР.
 
[[1 снежня]] [[1988]] года былі ўнесены папраўкі адразу ў тры раздзела, якія тычацца выбарчай сістэмы і заснавалі [[З'езд народных дэпутатаў СССР|З'ездЗ’езд народных дэпутатаў]].
 
[[20 снежня]] [[1989]] года былі ўнесены папраўкі ў '''арт. 108, 110, 111, 121, 122''' і '''130''', якія датычацца З'ездуЗ’езду народных дэпутатаў.
 
[[23 снежня]] таго ж года былі ўнесены папраўкі ў '''арт. 125''', якія тычацца канстытуцыйнага нагляду.
 
[[14 сакавіка]] [[1990]] года былі ўнесены самыя маштабныя папраўкі ў Канстытуцыю, згодна з якім адмянялася аднапартыйная і кіруючая роля КПСС, стваралася пасада [[Прэзідэнт СССР|Прэзідэнта СССР]], уводзіўся інстытут прыватнай уласнасці ("уласнасць савецкіх грамадзян »").
 
[[26 снежня]] 1990  г. былі ўнесены апошнія папраўкі ў Канстытуцыю, якія датычацца сістэмы дзяржаўнага кіравання, праз тры дні быў прыняты закон аб увядзенні іх у дзеянне.
 
=== Канстытуцыя пра адукацыю ===
Артыкул 45 гаворыць аб бясплатнасці ўсіх відаў адукацыі, «развіцці завочнай і вячэрняй адукацыі», «прадастаўленні дзяржаўных стыпендый і ільгот навучэнцам і студэнтам», «бясплатнай выдачы школьных падручнікаў» і «стварэнні ўмоў для самаадукацыі» (у Канстытуцыі СССР 1936 года ўсяго гэтага не было).
 
У той час як у Канстытуцыя СССР 1936 года гаварылася пра «навучанне ў школах на роднай мове» (арт. 121), канстытуцыя 1977 кажа пра "«''магчымасці'' навучання ў школе на роднай мове» (арт. 45) - — гэта адлюстроўвае шырока распаўсюджаную практыку таго, што многія бацькі аддавалі перавагу адпраўляць дзяцей у рускамоўныя школы, а не ў нацыянальныя.
 
=== Іншыя новаўвядзенні ===
У параўнанні з Канстытуцыяй СССР 1936  г. з'явілісяз’явіліся, у прыватнасці, такія артыкулы:
* '''Артыкул 42'''. Грамадзяне СССР маюць права на ахову здароўя...здароўя….
* '''Артыкул 44'''. Грамадзяне СССР маюць права на жыллё...жыллё….
* '''Артыкул 46'''. Грамадзяне СССР маюць права на карыстанне дасягненнямі культуры...культуры….
* '''Артыкул 47'''. Грамадзянам СССР...СССР… гарантуецца свабода навуковай, тэхнічнай і мастацкай творчасці...творчасці…. Правы аўтараў, вынаходнікаў і рацыяналізатараў ахоўваюцца дзяржавай.
* '''Артыкул 66'''. Грамадзяне СССР абавязаны клапаціцца аб выхаванні дзяцей...дзяцей… Дзеці абавязаны клапаціцца пра бацькоў і аказваць ім дапамогу.
* '''Артыкул 67'''. Грамадзяне СССР абавязаны берагчы прыроду, ахоўваць яе багацці.
* '''Артыкул 68'''. Клопат аб захаванні гістарычных помнікаў і іншых культурных каштоўнасцей - — абавязак грамадзян СССР.
* '''Артыкул 69'''. Інтэрнацыянальны доўг грамадзяніна СССР - — садзейнічаць развіццю дружбы і супрацоўніцтва з народамі іншых краін, падтрыманню і ўмацаванню ўсеагульнага міру.
 
== Літаратура ==
* История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б.  Зубов.  — Москва : АСТ, 2009.  — Т. I. 1894—1939  гг.  — 1024 с.
{{СССР у тэмах}}