Адкрыць галоўнае меню

Змены

11 766 байтаў дададзена, 1 год таму
дапаўненне з be-tarask:Расея
== Назва ==
Назва '''''Расі́я''''' паходзіць ад этноніма ''[[назва Русь|Русь]]'' у грэчаскай [[агаласоўка|агаласоўцы]] і пачала ўводзіцца ва ўжытак [[вялікія князі маскоўскія|вялікімі князямі маскоўскімі]] з канца XV ст{{крыніца?}}. У беларускай мове сустракаецца таксама варыянт '''''Расе{{націск}}я'''''.
 
== Гісторыя ==
=== Ранняя гісторыя — да X стагодздзя ===
На частцы тэрыторыі сучаснай Расіі ў 1-м тысячагоддзі н. э. існавалі: [[Баспорская Дзяржава]] (Баспорскае княства), [[Скіфская Дзяржава]]. На асноўнай тэрыторыі еўрапейскай Расіі жылі [[Балты|балцкія]] ды [[Фіна-вугорцы|фіна-вугорскія]] плямёны. У 552—745 гадах частку тэрыторыі Расіі ў верхнім цячэнні Волгі паміж Чорным і Каспійскім марамі займала дзяржава плямённага хаўрусу [[Цюркі|цюркаў]] — [[Цюрцкі Каганат]]. Ад сярэдзіны VII да X стагодзьдзя ў ніжнім цячэнні [[Волга|Волгі]], на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], у Прыазоўі ляжала дзяржава [[Хазарскі Каґанат]], якая стрымлівала набегі качэўнікаў з Азіі. Ад пачатку 8 стагодзьдзя да 926 году на [[Далёкі Ўсход|Далёкім Усходзе]] існавала [[Дзяржава Бахай]].
 
=== Станаўленне і развіццё расійскай дзяржавы — 10—19 стагодздзі ===
У X стагодзьдзі заходняя частка сённяшняй еўрапейскай Расіі ўваходзіла ў г. зв. «[[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускую дзяржаву]]» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам у Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі паслядоўную палітыку ўмацавання сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег ўзначаліў два паходы на [[Канстанцінопаль]]. А ў 988 годзе Кіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства паводле грэцкага абраду. У 10—14 стагодздзях на сярэднім цячэнні Волгі ды ў Прыкам’і знаходзілася [[Волжская Булгарыя]]. У 12—14 стагоддзях на тэрыторыі Расіі ўтварыліся [[Наўгародская рэспубліка]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзімеіра-Суздальскае]] ды іншыя княствы. У 12 стагодзьдзі гэтыя славянскія княствы, Валжанская Булгарыя і іншыя дзяржавы Ўсходняй [[Еўропа|Еўропы]] трапілі пад нашэсце [[манголы|манголаў]] (1237—1242), на 250 гадоў на тэрыторыі еўрапейскай часткі Расіі усталявалася [[мангольскае іга]]. У пэрыяд ад 1300 да 1323 году галоўным цэнтрам расійскіх зямель быў Уладзімір, барацьбу з якім вялі Масква ды [[Цвер]]. Адначасова з усіх расійскіх зямель даніну збірала [[Залатая Арда]]. Пад мангольскім ігам паўстала [[Маскоўскае княства]]. З дапамогаю інтрыгаў, заваявання лаяльнасці манголаў, пераводу рэлігійнага цэнтру Расіі ў [[Масква|Маскву]], маскоўскія князі большую самастойнасць ад Арды. З маскоўскага княства пачала сваю гісторыю расійская дзяржаўнасць. Мангольскае іга закончылася выгнаннем захопнікаў аб’яднанымі сіламі расійскіх княстваў ([[Кулікоўская бітва]], 1380 г.; «стаяньне на рацэ Ўгры», 1480 г.).
 
[[Файл:Ivan the Terrible (cropped).JPG|thumb|200px|left|[[Іван Жахлівы]] працы [[Віктар Васняцоў|Васняцова]].]]
У 14—16 стагоддзях, пасля заваёву Наўгародскай рэспублікі, Масква канчаткова стала адзіным цэнтрам аб’яднання ўсходнеславянскіх княстваў паўночнага ўсходу. З пачатку 15 стагоддзя пачынаецца вайсковае супрацьстаянне Маскоўскай дзяржавы і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Каб абараніцца ад Масковіі, ВКЛ будзе вымушана заключыць унію з Польшчай і ўтварыць Рэч Паспалітую.
 
Сярэдзіна 15 стагодздзя — праўленне [[Іван Жахлівы|Івана Жахлівага]], перыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася агрэсіўная вонкавая палітыка — напрацягу 1454—1467 гадоў ішла Лівонская вайна за выход да Балтыйскага мора. Напрыканцы 16 — у сярэдзіне 17 стагоддзя аформілася прыгоннае права. У пачатку 17 стагоддзя Маскоўскае княства перажыла шведскую і польска-літоўскую інтэрвэнцыі. У сярэдзіне 17 стагоддзя [[Украіна|Ўкраіна]] ўвайшла ў склад Расіі на правах аўтаноміі.
 
[[Файл:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|200px|[[Пётр I]] быў першым расійскім імператарам.]]
Рэформы, праведзеныя імператарам [[Пётар I|Пятром I]] (канец 17 стагоддзя — першая чвэрць 18 стагоддзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае развіццё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расіі. Перамога ў [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай Вайне]] 1700—1721 гг. дала Расіі выйсце да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].
 
Да пачатку 19 стагоддзя у выніку шматвяковай вайсковай агрэсіі да [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], Расія атрымала асноўную частку тэрыторыі скоранай дзяржавы.
 
У выніку далучэння ў 16—19 стагоддзі тэрыторыяў Поўначы, Паволжа, [[Урал]]у, [[Сібір]]ы, Далёкага Ўсходу, Каўказу, уваходжаньня ў склад Расеі шэрагу народаў утварылася шматнацыйная [[Расійская імперыя]]. Расія адбіла нашэсце французскіх войскаў у [[Вайна 1812 года|Вайне 1812 году]].
 
Захоп Расіяй Каўказу суправаджаўся [[Генацыд чаркесаў|генацыдам чаркесаў]].
 
Сялянская рэформа 1861 году, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы пахутчылі разьвіцьцё капіталізму, грамадства, сістэмы вырабніцтва і размеркавання.
 
Напрыканцы 19 — напачатку 20 стагоддзя ўзніклі палітычныя партыі.
 
=== 20—21 стагодзьдзі ===
[[Руска-японская вайна]] 1904-05 гадоў каталізавала разьвіццё рэвалюцыйных настрояў у грамадстве, што прывяло да [[Рэвалюцыя 1905 года|Рэвалюцыі 1905 году]]. Пасля рэвалюцыі заснаваная [[Дзяржаўная Дума]]. Расія брала ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай Вайне]] 1914—1918 гг. на баку краін [[Антанта|Антанты]].
 
Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяннямі ўлады прывялі да звяржэньня манархіі падчас [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расіі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году]].
 
25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 адбылася [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 году ў Расіі|Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 году]]. Была абвешчаная ўлада Саветаў (радаў) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталявана манапольная палітычная ўлада [[Камунізм|Камуністычнай партыі]], што паступова злілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам.
 
З 1917 па 1920 у Расіі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыццяўлялі інтэрвенцыю на новыя незалежныя дзяржавы Ўсходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арґанізацыі (чырвоны тэрор).
У студзені 1918 года ўтвораная [[Расійская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка]] (РСФСР). У 1921 г. была прынятая [[Новая эканамічная палітыка]] (НЭП), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртанне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 снежня 1922 Расія разам з камуністычнымі [[Украіна|Ўкраінай]], [[Беларусь|Беларуссю]] і Закаўказскай Фэдэрацыяй утварылі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР). Далейшае разьвіццё Расіі ў ХХ стагоддзі непарыўна зьвязана з СССР.
 
12 чэрвеня 1990 З'езд народных дэпутатаў Расіі прыняў Дэкларацыю аб Дзяржаўным Суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. У 1991 годзе ўведзеная пасада [[Прэзыідэнт Расеі|прэзідэнта РФ]]. У верасьні 1993 указам прэзідэнта ліквідаваная сістэма Саветаў, у снежні 1993 прынятая [[Канстытуцыя Расіі]]. На сучасным этапе Расія ажыццяўляе пераход ад камуністычнага таталітарызму і камандна-плянавай эканомікі да дэмакратыі і рынкавай эканомікі.
 
== Геаграфія ==
416

правак