Адкрыць галоўнае меню

Змены

→‎Гісторыя: арфаграфія
== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Расіі}}
=== Ранняя гісторыя (да X стагоддзя) ===
На частцы тэрыторыі сучаснай Расіі ў 1-м тысячагоддзі н. э. існавалі: [[Баспор|Баспорская Дзяржавадзяржава]] (Баспорскае княства), [[Скіфская Дзяржавадзяржава]]. На асноўнай тэрыторыі еўрапейскай Расіі жылі [[Балты|балцкія]] дыі [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-вугорскія]] плямёны. У 552—745 гадах частку тэрыторыі Расіі ў верхнім цячэнні Волгі паміж Чорным і Каспійскім марамі займала дзяржава плямённага хаўрусусаюзу [[Цюркі|цюркаў]] — [[ЦюрцкіЦюркскі Каганаткаганат]]. Ад сярэдзіны VII да X стагоддзя ў ніжнім цячэнні [[Волга|Волгі]], на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], у Прыазоўі ляжала дзяржава [[Хазарскі Каганаткаганат]], якая стрымлівала набегі качэўнікаў з Азіі. Ад пачатку 8VIII стагоддзя да 926 годугода на [[Далёкі Ўсход|Далёкім Усходзе]] існавала [[Дзяржава Бахай]].
 
=== Станаўленне і развіццё расійскай дзяржавы (X—XIX 10—19 стагодздзістагоддзі) ===
У X стагоддзі заходняя частка сённяшняй еўрапейскай Расіі ўваходзіла ў г. зв. «[[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускую дзяржаву]]» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам у Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі паслядоўную палітыку ўмацавання сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег узначаліў два паходы на [[Канстанцінопаль]]. А ў 988 годзе Кіеўскікіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства паводле грэцкагагрэчаскага абраду. У 10—14X—XIV стагоддзях на сярэднім цячэнні Волгі дыі ў Прыкам’і знаходзілася [[Волжская Булгарыя]]. У 12—14XII—XIV стагоддзях на тэрыторыі Расіі ўтварыліся [[Наўгародская рэспубліка]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзімеіра-Суздальскае]] дыі іншыя княствы. У 12XII стагоддзі гэтыя славянскія княствы, ВалжанскаяВолжская Булгарыя і іншыя дзяржавы ЎсходняйУсходняй [[Еўропа|Еўропы]] трапілі пад нашэсце [[манголы|манголаў]] (1237—1242), на 250 гадоў на тэрыторыі еўрапейскай часткі Расіі усталявалася [[мангольскае іга]]. У перыяд адз 1300 да 1323 годугода галоўным цэнтрам расійскіх зямель быў Уладзімір, барацьбу з якім вялі Масква дыі [[Цвер]]. Адначасова з усіх расійскіх зямель даніну збірала [[Залатая Арда]]. Пад мангольскім ігам паўстала [[Маскоўскае княства]]. З дапамогаю інтрыг, заваявання лаяльнасці манголаў, пераводу рэлігійнага цэнтру Расіі ў [[Масква|Маскву]], маскоўскія князі атрымалі большую самастойнасць ад Арды. З маскоўскагаМаскоўскага княства пачала сваю гісторыю расійская дзяржаўнасць. Мангольскае іга закончыласяскончылася выгнаннем захопнікаў аб’яднанымі сіламі расійскіх княстваў ([[Кулікоўская бітва]], 1380 г.года; «стаянне на рацэ ЎгрыУгры», 1480 г.года).
 
[[Файл:Ivan the Terrible (cropped).JPG|thumb|200px|left|[[Іван ЖахлівыГрозны]] працы [[Віктар Васняцоў|Васняцова]].]]
У 14—16XIV—XVI стагоддзях, пасля заваёвузаваёвы Наўгародскай рэспублікі, Масква канчаткова стала адзіным цэнтрам аб’яднання ўсходнеславянскіх княстваў паўночнага ўсходу. З пачатку 15XV стагоддзя пачынаецца вайсковае супрацьстаянне Маскоўскай дзяржавы і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Каб абараніцца ад Масковіі, ВКЛВялікае Княства Літоўскае будзе вымушана заключыць унію з Польшчай і ўтварыць Рэч Паспалітую.
 
Сярэдзіна 15XVI стагоддзя — праўленне [[Іван ЖахлівыГрозны|Івана ЖахлівагаГрознага]], перыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася агрэсіўная вонкаваязнешняя палітыка — на працягу 1454—14671558—1583 гадоў ішла [[Лівонская вайна]] за выход да Балтыйскага мора. НапрыканцыУ 16канцы XVI у сярэдзіне 17XVII стагоддзя аформілася прыгоннае права. У пачатку 17XVII стагоддзя Маскоўскае княства перажыла шведскую і польска-літоўскую інтэрвенцыі. У сярэдзіне 17XVII стагоддзя [[Украіна]] ўвайшла ў склад Расіі на правах аўтаноміі.
 
[[Файл:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|200px|[[Пётр I]] быў першым расійскім імператарам.]]
Рэформы, праведзеныя імператарам [[ПётарПётр I|Пятром I]] (канец 17XVII стагоддзя — першая чвэрць 18XVIII стагоддзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае развіццё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расіі. Перамога ў [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай Вайневайне]] 1700—1721 гг.гадоў дала Расіі выйсце да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].
 
Да пачатку 19XIX стагоддзя ў выніку шматвяковай вайсковай агрэсіі да [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], Расія атрымала асноўную частку тэрыторыі скоранай дзяржавы.
 
У выніку далучэння ў 16—19XVI—XIX стагоддзістагоддзях тэрыторый Поўначы, Паволжа, [[Урал]]уа, [[Сібір]]ы, Далёкага ЎсходуУсходу, КаўказуКаўказа, уваходжаньняуваходжання ў склад РасеіРасіі шэрагу народаў утварылася шматнацыянальная [[Расійская імперыя]]. Расія адбіла нашэсце французскіх войскаў у [[Вайна 1812 года|Вайневайне 1812 годугода]].
 
Захоп Расіяй КаўказуКаўказа суправаджаўся [[Генацыд чаркесаў|генацыдам чаркесаў]].
 
Сялянская рэформа 1861 годугода, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы пахутчылі развіццё капіталізму, грамадства, сістэмы вырабніцтва і размеркавання.
 
НапрыканцыУ 19канцы XIXнапачаткупачатку 20XX стагоддзя ўзніклі палітычныя партыі.
 
=== 20—21XX—XXI стагоддзі ===
[[Руска-японская вайна]] 1904-051904—1905 гадоў каталізавала развіццё рэвалюцыйных настрояў у грамадстве, што прывяло да [[Рэвалюцыя 19051905—1907 годагадоў у Расіі|Рэвалюцыірэвалюцыі 1905 годугода]]. Пасля рэвалюцыі заснаваная [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная Дума]]. Расія брала ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай Вайневайне]] 1914—1918 гг.гадоў на баку краін [[Антанта|Антанты]].
 
Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяннямі ўлады прывялі да звяржэння манархіі падчас [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расіі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 годугода]].
 
25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года адбылася [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 году ў Расіі|Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 году]]. Была абвешчаная ўлада Саветаў (рад) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталявана манапольная палітычная ўлада [[Камунізм|Камуністычнай партыі]], што паступова злілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам.
 
З 1917 па 1920 у Расіі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыццяўлялі інтэрвенцыю на новыя незалежныя дзяржавы ЎсходняйУсходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арганізацыі (чырвоны тэрор).
У студзені 1918 года ўтвораная [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка]] (РСФСР). У 1921 г.годзе была прынятая [[Новая эканамічная палітыка]] (НЭП), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртанне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 снежня 1922 года Расія разам з камуністычнымі [[Украіна|Украінай]], [[Беларусь|Беларуссю]] і Закаўказскай Федэрацыяй утварылі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР). Далейшае развіццё Расіі ў ХХ стагоддзі непарыўна звязана з СССР.
 
12 чэрвеня 1990 З'ездгода З’езд народных дэпутатаў Расіі прыняў Дэкларацыю аб Дзяржаўнымдзяржаўным Суверэнітэцесуверэнітэце Расійскай Федэрацыі. У 1991 годзе ўведзеная пасада [[ПрэзыідэнтПрэзідэнт РасеіРасіі|прэзідэнта РФ]]. У верасні 1993 указамгода ўказам прэзідэнта ліквідаваная сістэма Саветаў, у снежні 1993 года прынятая [[Канстытуцыя Расіі]].
 
== Геаграфія ==