Розніца паміж версіямі "Першая сусветная вайна"

др
Праўка сінтаксічных памылак. Сэнс апісаных падзей не чапаў.
др (Праўка сінтаксічных памылак. Сэнс апісаных падзей не чапаў.)
Гэтая назва ўмацавалася ў гістарыяграфіі толькі пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе. У міжваенны перыяд ужывалася назва «'''Вялікая вайна'''» ({{lang-en|the Great War}}, {{lang-fr|La Grande guerre}}), часам «'''Сусветная вайна'''» ({{lang-de|der Weltkrieg}}), у Расіі яе часам называлі «'''Другой Айчыннай'''»; затым у СССР — «'''імперыялістычнай вайной'''».
 
Непасрэднай нагодай да вайны паслужыла [[Сараеўскае забойства]] [[28 чэрвеня]] 1914 года аўстрыйскага [[эрцгерцаг]]а [[Франц Фердынанд|Франца Фердынанда]] сербскім студэнтам [[Гаўрыла Прынцып|Гаўрылам Прынцыпам]], які быў членам тэрарыстычнай арганізацыі «[[Млада Босна]]», што змагалася за аб'яднанне ўсіх паўднёваславянскіх народаў у адну дзяржаву.
 
ПачатковаПершапачаткова вайна вялася 8 дзяржавамі, у канцы — 38 дзяржавамі з агульнай колькасцю насельніцтва звыш 1,5 млрд чал. ПрацягваласяДоўжылася 51 месяц і 2 тыдні, чалавечыя страты ўсіх бакоў каля 9,5 млн забітых, каля 20 млн параненых.
 
У выніку вайны спынілі сваё існаванне тры імперыі: [[Расійская імперыя|Расійская]], [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерская]] і [[Асманская імперыя|Асманская]].
=== Перадгісторыя ===
[[File:Canadiens Francais enrolez vous.jpg|thumb|150px|Канадскі плакат, што заклікае франкаканадцаў да ўступлення ў армію]]
[[Венскі кангрэс]], які тэрытарыяльна ўладкаваў Еўропу, не даваў правоў на самавызнанне і свабоду "іншым" народам, аддаючы ім месца пад патранажам магутных дзяржаў. Доўгі час пастанаўленні кангрэса існавалі дзякуючы так званаму [[Свяшчэнны саюз|Свяшчэннаму саюзу]], але з часам паміж еўрапейскімі краінамі сталі ўзнікаць непаразуменні. [[Рысарджымента|Аб'яднанне Італіі]] ў [[1861]] годзе і [[Аб'яднанне Германіі, 1871|Германіі ў 1871 годзе]], дасягнутыя нацыяналістамі, прывялі да перастаноўкі сіл. У выніку [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]], Францыя страціла на карысць Германіі [[Эльзас-Латарынгія|Эльзас і Латарынгію]], што пасеяла сярод французаў жаданне помсты суседзям. У Аўстра-Венгрыі і на Балканах усе часцей успыхаліузнікалі канфлікты наэтнічнага этнічнай глебехарактару. У асноўным хваляванні адбываліся ў паўднёвай часцычастцы імперыі, якую насялялі славяне, прыхільнікі [[Панславізм|панславізму]], пашыраныпашыранага Сербіяй і Расіяй. Аналагічнай дактрынай панславянізму, з'яўлялася дактрына [[Пангерманізм|пангерманізму]]., якая была пашырана сярод урадаў Германіі і Аўстра-Венгрыі, што, безумоўна, вяло да абастрэння канфліктусупярэчнасцяў.
 
Адным з фактараў напружання паміж дзяржавамі быў [[імперыялізм]]. У выніку прагрэса [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]], Вялікабрытаніі, Францыі і Германіі, былі неабходныянеабходны вялікія рынкі сбыту,збыту для сваіх тавараў, колькасць якіх штогод павялічвалася з кожным годам. Гэтыя краіны актыўна ўдзельнічаюць у эканамічнай экспансіі Афрыкі, Азіі і Акеаніі. Англія і Францыя здолелі мірна вырашыць любыя пытанні, датычныя сваіх калоній,. Але алеяны не хацелі мірыцца з агрэсіўнай каланіяльнай палітыкай, якую праводзіў [[Германская імперыя|ДругіДругога РэйхРэйха]], што яшчэ больш павялічылапавялічвала напружанне. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] за распадам Асманскай імперыі ўважліва уважліва назіралісачылі Расія і Аўстра-Венгрыя, якія рыхтаваліся да падзелу тэрыторый саслабелага суседа.
 
Напрыканцы [[19 стагоддзе|19 ст.]] узнікла новая сацыяльная і філасофская дактрына, якая атрымала назву «[[Сацыяльны дарвінізм]]». Паводле гэтай тэорыі, усе нацыі, народы і этнічныя групы павінны былі весці канкурэнцыю за сусветнае лідарства. Будавалася гэтая тэорыя на думках [[Дарвін]]а, а менавіта на біялагічнай [[Эвалюцыя|эвалюцыі]] і міжвідавай канкурэнцыі, што разумелася як «выжыванне найбольш прыстасаваных». Такая ідэалогія выдатна ўпісваласяспалучалася ўз імперскуюімперскай палітыкупалітыкай, штоякую правадзіліправодзілі еўрапейскія дзяржавы. Апраўданая жорсткая "бітва за выжыванне" паміж краінамі, вымушала мацнейшых "з'ядаць" слабейшых, што пазней, у міжваенны перыяд, дало пачатак [[Нацыянал-сацыялізм|нацыскаму]] [[Расізм|расізму]]. Сацыяльны дарвінізм таксама служыў апраўданнем каланізацыі ў Азіі і Афрыцы.
 
У дадатак, у такіх краінах, як Аўстра-Венгрыя і Германія, шла барацьба паміж германскай і славянскай культурамі. Менавіта ў гэты час ваенная перавага над суседзямі стала ключомгалоўным фактарам развіцця для шматлікіх еўрапейскіх цывілізацый. Тупік у імперскай палітыцы азначаў бы толькі адно — крах і катастрофу. Такая філасофія была каталізатарам для фарміравання патрабавальных адносін паміж дзяржавамі.
 
Большасць краін пачала праводзіць агрэсіўную прапагандысцкую кампанію, выклікаючы такім чынам у грамадстве нянавісць і агрэсію да ворагасупернікаў. Любыя дыпламатычныя крокі разглядаліся як правакацыя.
 
=== Унутраная палітыка Германіі ===
=== Крах саюзаў ===
[[File:Nicholas II of Russia painted by Earnest Lipgart.jpg|150px|thumb|Мікалай II, імператар расійскі]]
Першая сусветная вайна часткова была справацыраванасправакавана існаваннем дзвюх варожых саюзаў: [[Антанта|Антанты]] (Велікабрытанія, Францыя і Расія) і [[Траісты саюз|Траістага саюза]] (Германія, Аўстра-Венгрыя і Італія), якіяякі зарадзілісяўзнік дзякуючы [[канцлер]]у Рэйха — [[Бісмарк]]у, пасля франка-прускай вайны. Бісмарк, жадаючы ізаліравацьізаляваць Францыю, у [[1879]] годзе заключыў з АстраАўстра-Венгрыяй [[Аўстра-германскі дагавор|ваеннываенную дагавордамову]] супраць Расіі (у вынікувыпадку вайны паміж Германіяй і Францыяй, Аўстра-Венгрыя павінна была захавацьзахоўваць нейтральнасцьнейтралітэт). У [[1882]] годзе, скарыстаўшыскарыстаўшыся становішчасітуацыяй, "жалезны канцлер" уцягнуў у [[Траісты саюз|альянс]] супраць Францыі Італію, якая была незадаволена [[Франка-туніская вайна|захопам французамі Тунісу]]. Італія павінна была застацца нейтральнай, калі б Расія атакавала Аўстра-Венгрыю,. аА немцы і аўстра-венгры, ўу сваю чаргу, згаджаліся дапамагчы італьянцам, каліу б яны падвергліся нападу звыпадку бокунапада Францыіфранцузаў. Тым часам адносіны паміж Аўстра-Венгрыяй і Расіяй, пагаршаліся праз сітуацыю на Балканах, аднак да адкрытай вайны не даходзіла. Справа ў тым, што яшчэ перад адстаўкай Бісмарк заключыў з Расіяй [[Дагавор перастрахоўкі|мірны дагавор]], паводле якога абодва бакі павінны былі захоўваць нейтралітэт у выпадку, калі адзін з бакоў знаходзіцца ў стане вайны.
 
НаЯшчэ зменуперад Бісмаркуадстаўкай даБісмарк ўладызаключыў з Расіяй [[Дагавор перастрахоўкі|мірную дамову]], паводле якой абодва бакі мусілі захоўваць нейтралітэт у выпадку, калі адзін з бакоў знаходзіцца ў стане вайны. Але на змену Бісмарку прыйшоў [[Вільгельм II]] ([[20 сакавіка]] [[1890]] года), які крута змяніў кірунак знешняй палітыкі Рэйха. Новыя прадстаўнікі ўрада былі нецярпімыя да славян, а менавіта да Расіі,. такімТакім чынам нядаўнінядаўняя мірнымірная дагавордамова не меўмела шанцаў на далейшае існаванне. Францыя выкарысталаскарыстала магчымасць, і знайшла сабе новага саюзніка ў асобе [[Мікалай II|Мікалая II]], рускага цара, заключыўшы з ім [[Франка-рускі саюз|шэраг абаронныхабарончых трактатаў]] у [[1892]] годзе. Тым часам, Вялікабрытанія пачала насцярожана ставіца да нямецкіх палітычных праграм, у прыватнасці велізарнаевелізарнага пашырэннепашырэння германскага флоту, якое ставіла пад пагрозу панаванне англійскага флоту.
 
У [[1904]] годзе Францыя і Вялікабрытанія вырашылі пераадолець узаемную варожасць і аб'яднацца ў палітычна-ваенны саюз, які атрымаў назву Антанта. У [[1907]] годзе да саюзу далучылася Расія. Вялікабрытанія таксама мела саюзныя адносіны з Японіяй. Так Еўропа на пачатку [[20 ст.|ХХ стагодзя]] была падзелена на два варожыя лагеры: Антанта і Траісты саюз.
=== План Шліфена ===
{{Асноўны артыкул|План Шліфена}}
Напружанне нарастала, вайны было не пазбегнуць. Тэарэтыкі пачалі распрацоўваць ваенныя планы. Большасць лічыліз іх лічыла, што для перамогі неабходна напасць першым і такім чынам атрымаць перавагу над праціўнікам. Для ажыцяўлення гэтага плана, неабходна было, як мага хутчэй аб'явіць мабілізацыю і не апынуцца ў абароне.
 
Нямецкае вярхоўнае кіраўніцтва, у выпадку вайны паміж дзяржавамі, разлічвала першым чынам хутка разабрацца з Францыяй, для таго каб Расія не паспела мабілізаваць свае грамадныявелізарныя людскіячалавечыя рэсурсы. Пасля ліквідацыі аднаго праціўніка, усе нямецкія войскі павінны былі перайсці на ўсходні фронт. ХацяНя гледзячы на тое, што план бліцкрыга быў распрацаваны яшчэ ў [[1905]] годзе, графам Адольфам Шліфенам, нямецкае кіраўніцтва ўскладала на яго велізарныявялікія надзеі, асабліва пасля [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]], якая агаліла ўсевыявила слабыя месцы царскай Расіі.
 
=== Гонка ўзбраенняў ===
Еўропа рыхтавалася да вайны. Большасць краін, увялі воінскую павіннасць, і распрацавалі планы-дзеянні ўдзеянняў на выпадкувыпадак пачатка канфлікту. Тэхналагічнае і арганізацыённае развіццё прывялі да стварэння генеральных штабаў з выразным раскладам для мабілізацыі і наступальных аперацый.
 
Войскі Францыі і Германіі павялічылі сваю колькасць амаль што ўдвая. Гонка ўзбраенняў на моры была відавочнай, асабліва паміж Велікабрытаніяй і Германіяй. Першая дзеля забеспячэння марскога панавыання распрацавала новыя мадэлі ваеннай марской тэхнікі, як вынік - стварэнне ў [[1906]] годзе [[дрэдноўт]]аў Джонам Фішарам. [[Руска-японская вайна|Вайна 1905 года паміж Расіяй і Японіяй]] паказала ўсю моц сучаснага флоту і падштурхнула еўрапейскія дзяржавы да стварэння вялікай колькасці браніраваных, буйнакаліберных караблёў. Калі Велікабрытанія павялічыла вытворчасць ваенных судоў, Германія ў адказ зрабіла тое ж самае, таксама наладзіўшы вытворчасць дрэдноўтаў. Між тым, міжнародныя высілкі былі накіраваныя на спыненне і ззапавольваннезапавольванне гонкі ўзбраення, у тым ліку [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі (1899 і 1907)|Гаагскія канвенцыі 1899 і 1907 гадоў]], якія на жаль не мелі поспеху.
 
=== Мараканскі і Балканскі крызісы ===
[[Файл:Map Europe alliances 1914-ru.svg|thumb|Палітычная карта Еўропы, 1914]] год
{{Асноўны артыкул|Першы Мараканскі крызіс|Балканскія войны|Захоп Марока Францыяй}}
Інтарэсы еўрапейскіх дзяржаў яшчэ больш разышліся падчас Мараканскага і Балканскага крызісаў. У 1905 годзе Германія падтрымала Марока на шляху да незалежнасці, афрыканскую калонію, якую Брытанія [[Англа-французскае пагадненне (1904)|перадала]] пад пратэктарат Францыі ў 1904 годзе. У германска-французскім канфлікце англічане занялі французскі бок, а вайны ўдалося пазбегнуць дзякуючы [[Альхесіраская канферэнцыя|канферэнцыі ў Альхесірасе ў 1906 годзе]], на якой Марока былабыло замацавана за Францыяй<ref>Adam Stankiewicz: Geneza wybuchu I wojny światowej (pol.). konflikty.pl, 21-02-2009. [dostęp 7-06-2010].</ref>.
 
Іншы [[Баснійскі крызіс|канфлікт]] быў справацыраванысправакаваны Аўстра-Венгрыяй, якая ў [[1908]] годзе анексіравалаанэксіравала былую турэцкую правінцыю — Боснію. Пасля гэтай падзеі так званы «вялікасербскі рух» паставіў перад сабою мэту здабыць славянскую Боснію, напружыўшыабвастрыўшы такім чынам адносіны паміж АўстрыяйАўстрыі і СербіяйСербіі. Расія, звязаная з Сербіяй саюзам, падтрымала яе ў спрэчцы і аб'явіла мабілізацыю. ГэтаАле ўпачатак сваювайны чаргугэтым азначала, што Германія пагражае вайной Расіі. Пачатак вайныразам быў адкладзены на некаторы час, бо Расія вырашыла выйсці з канфлікту,. Тым не аднакменш аўстра-рускія адносіны засталіся вельмі напружаннымі.
 
[[Агадзірскі крызіс|Другі мараканскі крызіс]] успыхнуў у [[1911]] годзе, калі немцы адправілі сваіх кананераў у [[Горад Агадзір|Агадзір]], у адказ на ўвод французскіх войсквойскаў у сталіцу Марока, горад [[Фес]]. Гэтыя войскі павінны былі абараняць еўрапейскіх жыхароў Феса, ад мараканцаў, патрабуючых незалежнасці,. аднакАднак Германія расцанілапалічіла гэта, як парушэннепарушэннем Альхесірасскага пагаднення. Англія зноў заняла бок Францыі і перасцераглазасцерагла Германію ад паспешныхнеразважлівых крокаў. Германія атрымала частку Французскай Экватэрыяльнай Афрыкі, а Францыя атрымала поўны пратэктарат над Марока.
 
Тым часам на Балканах успыхнулі дзве вайны, пад час якіх Грэцыя, Сербія і Балгарыя [[Першая балканская вайна|спачатку]] занялі амаль усю еўрапейскую тэрыторыю Турцыі, а [[Другая балканская вайна|затымпасля]] прыняліся дзяліць паміж сабою здабытую тэрыторыю (Грэцыя, Сербія і Румынія супраць Балгарыі). Таксама абвастраліся аўстра-сербскія адносіныстасункі, у прыватнасці Аўстра-Венгрыя вымусіла сербаў саступіць некаторыя тэрыторыі, здабытыя падчас нядаўніх балканскіх войн.
 
=== Сараеўскае забойства ===
[[File:G Princip (cropped).jpg|thumb|150px|[[Гаўрыла Прынцып]]]]
{{Асноўны артыкул|Сараеўскае забойства}}
[[28 чэрвеня]] [[1914]] года эрцгерцаг аўстрыйскі [[Франц Фердынанд]], нашчадак аўстрыйскага стальца, быў застрэлены ў баснійскім [[Сараева|Сараеве]]. На той час Боснія была заселена шматлікімі этнічнымі сербамі. Забойцам быў [[Гаўрыла Прынцып]] — сербскі нацыяналіст, які належыў да тэрарэстычнайтэрарыстычнай арганізацыі "[[Чорная рука]]". Адразу пасля забойства Германія выказала падтрымку Аўстра-Венгрыі ў любых дальнейшых дзеяннях, тым самым правакуючы яе на ваенны канфлікт з Сербіяй,. міжМіж тым як Францыя выказала сваю падтрымку Расіі. Аўстра-Венгрыя, інфармаванная, што ініцыятарам забойства быў сербскі ўрад, выдвінула Сербіі непрымальны [[Ліпеньскі крызіс|ўльтыматум]], які фактычна пазбаўляў краіну суверэнітэту. Сербія пагадзілася амаль на ўсе пункты, у тым ліку адмаўлялася ад любых правоў на Боснію, пагадзіласяі давала згоду на ўласнае аўстрыйскае раследаваннерасследаванне сараеўскага забойства, аднак адкланілаадхіліла запыт, паводле якога аўстрыйская паліцыя мела б права дзейнічаць у сваіх інтарэсах на тэрыторыі Сербіі. Аўстра-Венгрыя палічыла адказ нездавальняючым.
 
=== Пачатак вайны ===
[[28 ліпеня]] 1914 года Аўстра-Венгрыя аб'явіла вайну Сербіі. [[29 ліпеня]] Расія яб'яўляе частковую мабілізацыю, але толькі супраць Аўстра-Венгрыі, і ў якасці крока падтрымкі Сербіі. Аднак пасля абвяшчае ўсеагульную мабілізацыю. [[31 ліпеня]] Германія пагражае Расіі вайной у выпадку далейшага правядзення поўнай мабілізацыі. У дадатак Францыя таксама абвяшчае ўсеагульную мабілізацыю. [[1 жніўня]] Другі Рэйх аб'явіў вайну Расіі, а дзвюма днямі пазней - Францыі. [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны#Кампанія 1914 года: ўварванне Германіі ў Бельгію і Францыю|Нямецкае ўварванне ў Бельгію]], са скасаваннем яе незалежнасці, вымусіла Брытанію [[4 жніўня]] абвясціць вайну Германіі. Да вайны таксама далучылася Японія, якая мела дамову з Англіяй. [[6 жніўня]] Аўстра-Венгрыя аб'явіла вайну Расійскай імперыі.
Пасля, аднак, абвясціла ўсеагульную мабілізацыю. [[31 ліпеня]] Германія пагражае Расіі вайной, у выпадку далейшага правядзення поўнай мабілізацыі. У дадатак Францыя таксама аб'явіла ўсеагульную мабілізацыю. [[1 жніўня]] Другі Рэйх аб'явіў вайну Расіі, а дзвюма днямі пазней Францыі. [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны#Кампанія 1914 года: ўварванне Германіі ў Бельгію і Францыю|Нямецкае ўварванне ў Бельгію]], са скасаваннем яе незалежнасці, вымусіла Брытанію [[4 жніўня]] аб'явіць вайну Германіі. Да вайны таксама далучылася Японія, якая мела дагавор з Англіяй. [[6 жніўня]] Аўстра-Венгрыя аб'явіла вайну Расійскай імперыі.
 
== Развіццё падзей ==
Першыя ваенныя дзеянні пачаліся ў Афрыцы і Ціхаакіянскім рэгіёне, у калоніях і залежных тэрыторыях еўрапейскіх краін. [[8 жніўня]] 1914 года злучаныя брытанскія і французскія сілы нанеслі ўдар па нямецкаму пратэктарату Тога, што ў Заходняй Афрыцы. Пасля, 10 жніўня нямецкія войскі атакавалі Паўднёвую Афрыку — частку брытанскай каланіяльнай імперыі. Новая Зеландыя (адзін з англійскіх дамініёнаў), 30 жніўня акупіравала нямецкія астравы Самоа (дакладней іх заходнюю частку)<ref>Сёння дзеліца на Заходняе Самоа і Амерыканскае Самоа</ref>. 11 верасня, для падтрымкі Рэйха, аўстралійскі ваенна-марскі флот і сухапутныя сілы высадзіліся на востраве Новая Памеранія (сёння Новая Брытанія), які з'яўляўся часткай нямецкай Новай Гвінеі. На працягу некалькіх месяцаў сілы Антанты або выціснулі, або прынялі капітуляцыю ад усіх нямецкіх войск размешчанныхразмешчаных у Ціхаакіянскім рэгіёне (большасць астравоў была занята Японіяй). Войска Рэйха аказвалааказала жорсткае супраціўленне толькі ў некаторых рэгіёнах Афрыкі (галоўным чынам на тэрыторыі сучаснай Танзаніі).
[[File:MobilmachungSoldatenBayern1914.jpg|thumb|Нямецкія салдаты адпраўляюцца на фронт. Надпіс на вагоне "''З Мюнхена праз Мец у Парыж''"]]
У Еўропе арміі цэнтральных дзяржаў Германіі і Аўстра-Венгрыі пакутавалі ад адсутнасці супрацоўніцтва паміж штабамі ваеннай разведківыведкі, і таму часта саюзнікі нават не ведалі аб узаемных планах дзеянняў. Спачатку Германія гарантавала падтрымку аўстрыйцам падчас уварвання Аўстра-Венгрыі ў Сербію, аднак абяцанні не перараслі ў рэальныя дзеянні. Аўстра-Венгрыя спадзявалася, што Германія здолее забяспечыць абарону паўночнай граніцымяжы ад Расіі. Аднак нямецкае ваеннае кіраўніцтва, першым чынам,найперш разлічвала ўсімі сіламі атакаваць заходні фронт, ато менавітабок - Францыю. Гэтыя ўзаемныя непаразуменні прывялі да перафарміраванняперафармавання аўстрыйскай арміі з поўдня на поўнач, каб супрацьстаяць расійскаму войску. Аднак пры ракіроўцы, 12 жніўня, аўстрыйцы натрапілі на сербскія сілы і, распачаўшы бітву, былі пераможаны.
 
З цягам часу сербы занялі відавочна абарончую пазіцыю, у адрознені ад аўстрыйцаў, якія 16 жніўня спрабавалі прабіць сербскія гарнізоны. УПадчас адну аднаго з разлютаваныхжорсткіх баяміначных ночбаёў сербы нечакана атрымалі падтрымку пад кіраўніцтвам Сцепа Сцепановіча. Праз тры дні аўстра-венгры былі вымушаны адступіць за Дунай, нясучы пры гэтым вялікія людскія страты ў 21 тысячу21000 чалавек, пры 16 тысячах16000 з сербскага боку. Гэта была першая вялікая перамога Антанты з пачатку вайны. Аўстрыйцы не здолелі дасягнуць галоўнай мэты — ліквідацыі паўднёвага фронту;. аказаласяВыявілася, што без нямецкай дапамогі Аўстра-Венгрыя не зможа весці вайну на два бакі адначасова (Сербіяз Сербіяй і РасіяРасіяй).
 
Нямецкі план прадугледжваў накіраваць усе сілы на Францыю, каб у хуткім часе пазбавіць яе ўдзелу ў вайне. А затым накіраваць усю армію супраць Расіі. Згодна плану Шліфена напад на Францыю павінны быў адбыцца з поўначы, праз тэрыторыю Бельгіі. У цэляхмэтах выканання плана нямецкае кіраўніцтва даслала бельгійскаму ўраду ноту, у якой змяшчала патрабаванне на дазвол знаходжання нямецкіх войск на тэрыторыі Бельгіі. Бельгійскі ўрад адмовіў немцам, у адказ на што войска Германіі ўварвалася ў краіну, захапіўшы пры гэтым Люксембург. Немцы не прадугледжвалі моцнага супрацьстаяння, якое яны сустрэлі каля горада Ліеж, дзе знаходзілася ваеннае ўмацаванне. Імператарская армія, аднак, не зважаючы на бельгійскі супраціўленнесупраціў пасоўваласяпрасоўвалася ў кірунку Францыі. Велікабрытанія ў дапамогу свайму саюзніку выслала экспедыцыйны корпус, які накіраваўся на ўсход. 21 жніўня 1914 года быў забіты першы брытанскі салдат,. адбылосяАдбылося гэта паблізу Монса.
 
== Заходні фронт ==
[[File:Western front 1914.jpg|thumb|Заходні фронт, 1914 год]]
 
Першай бітвай на тэрыторыі Бельгіі была [[Штурм Льежа|аблога Льежа]], якая працягвалася з 5 па 16 жніўня. Пасля падзення гарадской крэпасці бельгіскае войска адступіла ў кірунку [[горад Антверпен|Антверпен]]а і [[горад Намюр|Намюр]]а. Асноўнае нямецкае войска, якое імкнулася прарвацца на тэрыторыю Францыі, абмінула бельгійскую армію, якая стала цяпер сур'ёзнай пагрозай для нямецкага тылу. ПаЗ гэтай прычынепрычыны горад Намюр быў узяты ў аблогу, якая цягнулася з 20 па 23 жніўня.
 
Французскі наступальны план ([[План XVII]]) прадугледжваў здабыццё [[Эльзас]]а і [[Латарынгія|Латарынгіі]]. [[14 жніўня]] пачалося ажыццяўленне плана праз атаку французаў на [[Латарынгская аперацыя|Сарбур]] у Латарынгіі і [[Бітва пры Мюльгаўзене, 1914|Мюлуз]] у Эльзасе. Французы здолелі здабыць першы горад і дайсці да ракі [[Саар]], аднак пазней яны былі адкінуты з гэтага рэгіёна. Ужо 20 жніўня нямецкай контратакай быў захоплены Сарбур. Акрамя таго, першапачаткова здабыты французскім войскам Мюлуз, быў пакінуты імі з-за пагрозы знішчэння латарынгскіх ваенных аддзелаў.
[[File:German troops on the Belgian frontier HD-SN-99-02292.JPEG|left|thumb|Нямецкія салдаты на бельгійскай мяжы]]
 
Пасля перасячэння Бельгіі і Люксембурга кайзераўская армія падступіла да граніцы Паўночнай Францыі, дзе сутыкнулася з аб'яднаннымяднаным войскам французаў і брытанцаў. ПачаласяПачаўся [[Пагранічная бітва (1914)|серыяшэраг пагранічныхпамежных бітвбітваў]]. Асноўныя баі разгарнуліся ў раёне [[горад Шарлеруа|Шарлеруа]] і [[горад Монс|Монс]]. Пасля шэрагушэрага паражэнняўпараз урад саюзнікаў аб'явіўабвясціў [[Вялікае адступленне (1914)|генеральнае адступленне]], падчас якога адбыліся бітвы пры [[бітва пры Ле-Като|Ле-Като]] і [[Бітва пры Гюдэ|Гюдэ]], і таксама [[аблога Мабёжа]].
 
Перадавыя нямецкія батальёны знаходзіліся ўжо на адлегласці 70 км ад [[горад Парыж|Парыж]]а, як нечакана два корпусы былі пераведзены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]]<ref>У сувязі з наступленнем расійскага войска</ref>, што значна аслабілапаслабіла наступленненаступ на французскую сталіцу. У такойгэтай сітуацыі немцы былі вымушаны адступіць на поўнач ад ракі [[Рака Эна|Эна]], дзе войска і замацавалася. Такім чынам з гэтага перыядумоманту на Заходнім фронце пачынаецца [[Пазіцыйная вайна|статычнае вядзенне вайнывайна]], якоеякая працягнецца яшчэ тры гады. За гэты перыяд была вельмі моцна развіта сістэма траншэй і акопаў, якія цягнуліся ад [[праліў Ла-Манш|Ла-Манш]]а да швейцарскай граніцымяжы.
 
=== 1915 год ===
[[File:Western front 1915-16.jpg|thumb|Заходні фронт 1915-1916]]
Лінія фронту праходзілацягнулася паміж паўночным узбярэжжэм і Вагезамі, і насіла імя Наён, (ад назвы захопленага немцамі тутэйшага горада). Брытанцы імкнуліся прарвацца з поўначы і рухацца ў кірунку Артуа, у той час калі французы атакавалі б Шампань. 10 сакавіка сілы саюзнікаў распачалі вялікаевялікі наступленненаступ. Англійскае войска рынуласярушыла ў атаку, жадаючыімкнучыся авалодаць узвышшам Аўберс. Атаку праводзілі чатыры дывізіі, займаючы тэрыторыю шырынёй каля трох кіламетраў. Перад наступленнем панаступам нямецкім пазіцыямпазіцыі апынуліся праводзіўсяпад шквальнышчыльным артылерыйскі абстрэлабстрэлам, які працягваўсяцягнуўся поў гадзіныпаўгадзіны. Пачатак аперацыі суправаджаўся поспехам,: ужо праз чатыры гадзіны былі захопленыя бліжэйшыя вёскі. Аднак атака была прыпынена у сувязі з папаўненнем боепрыпасаў. Гэты момант дазволіў немцам сцягуць рэзервы і выправадзіцьзладзіць контратаку, дзякуючы якой было адбіта ўзвышша Аўберс. Нямецкае камандаванне імкнулася ўтрымаць нязменнай сітуацыю на фронце і адначасова рыхтавала [[Другая бітва пры Іпры|наступ]] у раёне горада Іпр, які брытанцы захапілі яшчэ ў лістападзе 1914 года падчас першых сутычак у гэтым рэгіёне. УдарАтака быўмела на закліканымэце адцягнуць увагу ад галоўнага ўдару, якішто павінен быўмусіў адбыцца на Усходнім фронце і, падарваць ажыццяўленне франка-брытанскіх планаў, а таксама праверыцьвыпрабаваць новую зброю. Пасля двухдзённай бамбардзіроўкі, 22 красавіка 1915 года, нямецкія войскі распылілі хлорны газ, які быў знесены ветрам да брытанскіх акопаў. ЗелёнаЗялёна-жоўтая хмара прынесла абаронцам смяротна-задушлівы эфект, сярод войску пачалася паніка,. людзіЛюдзі кінуліся наўцечкінаўцёкі, што прывяло да ўтварэння трохкіламетровага прабою ў абарончых камунікацях саюзнікаў. Аднак немцы не валодалі дастатковымі сіламі, каб выкарыстаць сітуацыю. Хутка падцягнутыя канадскія войскі здолелі ўзяць сітуацыю ў свае рукі і запаволіць надыходпадыход праціўніка. Гэтая бітва стала першай, дзе была ўжыта газавая зброя (немцы ўжылівыкарысталі 168 тон атрутнага хлору), якая ўнесла 5 тысяч5000 жыццяў<ref>Ужыванне газавай зброі было забаронена канвенцыяй у 1899 годзе</ref>.
 
Праз два дні хімічная зброя была паўторназнoў ўжытаужыта, што прывяло да адступлення войск Антанты. Аднак і гэты поспех немцы не здолелі выкарыстацьскарыстаць. 27 красавіка саюзнікі ўжылі новыя метады абароны ад атрутных газаў, непадалёк Іпра, пяхота 16-й ірландскай дывізіі нягледзечы на распылены хлор здолела застацца і весці абарону на сваіх пазіцыях.
 
ВосеннюУвосень 1915 года надпадчас палямі боя,баёў у небе, усё часцей сталі з'яўляцца самалёты. Да гэтайгэтага парымоманту самалёты ўжываліся пераважна для назірання і фатаграфавання пазіцый ворагаўворага. Аднак немцы пераабарудаваліпераабсталявалі свае машыны пад знішчальнікі, устанавіўшыусталяваўшы другому пілоту кулямёт, што дало грамаднуювелізарную перавагу над разведвальнымі самалётамі брытанцаў і французаў.
 
У верасні саюзнікі правялі новую [[Трэцяя бітва пры Артуа|наступальную аперацыю]], французы атакавалі Шампань, брытанцы Лоас. Французкае камандванне амаль на працягу ўсяго лета гатовілісярыхтавалася да наступленнянаступу, пры гэтым брытанцы занялі абарончую пазіцыю на доўгім кавалкупрамежку фронтуфронта, імкнучыся прапусціць французаў наперад. Артылерыйскі абстрэл нямецкіх пазіцый пачаўсяраспачаўся 22 верасня,. галоўныГалоўны ўдар быў прызначаны на 25 верасня. Немцы прадбачылі сцэнарый наступленнянаступу і былі гатовыя да шквальнай атакі праціўніка;: за галоўнай лініяй акопаў былі пабудаваныяпабудаваны дадатковыя абарончыя пазіцыі, якішто дасягалі трох кіламетраў у глыбіню абароны. Гэта дазволіла ім затрымаць французаў, якія імкнуліся аднавіць атаку да лістапада. Таксама 25 верасня, пачалася атака брытанцаў на Лоас, якіяякая галоўным чынам, мелімела на мэце падтрымацьпадтрымку наступленненаступу французаў. Брытанскай атацы папярэднічала чатырохдзённая артылерыйская разведкавыведка агнём, пад час якой было выкарыстанаскарыстана 250 тыс.250000 снарадаў і больш за 5 тыс.5000 капсул з хлорам. Галоўныя ўдарныя сілы наступленнянаступу складаліся з двухдзвух корпусаў і двухдзвух дадатковых корпусаў, якія імітавалі наступленне на Іпр. Брытанцы, распачаўшы наступленне, панеслі тут вялікія страты, удасягнуўшы асноўнымнязначнага з-запоспеху. ўдалаГэта размешчаныхбыло абумоўлена ўдалым размяшчэннем нямецкіх кулямётных разлікаў,. дасягнуўшыАднак такім чынам нязначнага поспеху. Новаяновая атака, якая была праведзена 13 кастрычніка, прынесла больш плёнплёну.
 
=== 1916 год — вайна на знясіленне ===
36

правак