Розніца паміж версіямі "Першая сусветная вайна"

→‎1917: Моўныя праўкі. Перафармулёўка абзацу пра аперацыю Нівеля.
др (→‎1917: моўная карэкцыя)
(→‎1917: Моўныя праўкі. Перафармулёўка абзацу пра аперацыю Нівеля.)
Меркавалася, што дзякуючы гэтаму ўдасца вымусіць Англію пайсці не поўгадовы перапынак у вайне, у той час як амерыканскім войскам, каб стаць значнай сілай на заходнім фронце, патрабаваўся, як мінімум год. Першапачаткова падводныя лодкі наносілі велізарныя страты для гандлёвых караванаў, але пазней, у сувязі з увядзеннем вайсковых канвояў, страты былі значна зменшаныя.
 
Далейшыя падзеі атрымалі ў гісторыяграфіі назву па прозвішчы галоўнакамандуючага французскімі войскамі Рабера Нівеля - "Наступ Нівеля","Бойня Нівеля" альбо "Мясарубка Нівеля". Гэтыя падзеі сталі сімбалам безсэнсоўных чалавечых ахвяр. Перад пачаткам аперацыі саюзнікі здолелі дасягнуць значнай колькаснай перавагі (4 500 000 супраць 2 700 000 германцаў). Нівель разлічваў на раптоўнасць удара, але 4 красавіка ў нямецкі палон трапіў французскі ўнтр-афіцэр з дакументамі датычнімі аперацыі. Такім чынам адцягваючы англійскі ўдар 9 красавіка пры Арасе рабіўся безсэнсоўным. У гэты ж час французы распачалі 7-12 красавіка артылерыйскую падрыхтоўку. Непасрэдна наступ пачаўся 16 красавіка і адбываўся на складанай мясцовасці. Акрамя таго немцы мелі кантроль у паветры, што перашкаджала саюзным самалётам-разведнікам карэктаваць агонь артылерыі. З вялікімі стратамі французы здолелі авалодаць 2-й лініяй нямецкіх умацаванняў, але былі адразу адтуль выбіты. Паказальна, што ў атацы бралі ўдзел 128 танкаў "Шнэйдэр", з якіх толькі 10 здолелі вярнуцца назад. 17 красавіка атака ўзнавілася і 4-я французская армія здолела авалодаць узвышшам, але гэта было бадай адзіным поспехам, нягледзячы на тое, што атакі працягваліся ажно да мая. Такім чынам германскі фронт не быў прарваны. У выніку наступу страты забітымі і параненымі склалі з французскага боку 180 000 чал., з англійскага - 160 000, а з нямецкага - 163 000 (29 000 палоннымі). Нівель страціў сваю пасаду і на яго месца быў прызначаны генерал Петэн. Безсэнсоўныя ахвяры абурылі шматлікіх французскіх жаўнераў, што адмаўляліся падпарадкоўвацца і спрабавалі вярнуцца ў Парыж. Хваляванні ахапілі 54 дывізіі. У выніку Петэн пачаў жорсткую барацьбу з "непаслухмянымі" і абвясціў у ліпені аб увядзенні смяротнага пакарання за непадпарадкаванне. Людзі вярнуліся ў акопы, аднак удзельнічаць у атаках адмовіліся. Ад гэтага часу цэлы год французы знаходзіліся ў абароне, а ўвесь цяжар атак лёг на брытанцаў і іх каланіяльныя войскі.
У красавіку 1917 года брытанцы зладзілі шэраг атак, якія далі пачатак [[Бітва пры Арасе (1917)|бітве пры Арасе]]. Нягледзечы на поспехі канадскага корпуса і 5-й брытанскай дывізіі, выкарыстаць гэту магчымасць яны не здолелі, з-за цяжкіх страт, панесеных падчас сутыкненняў на поўдні.
 
Зімою 1917 года немцы пачалі выкарыстоўваць новую тактыку паветранага бою (паветраная школа была адкрыта ў [[Валанс'ен]]). Вынік - велізарныя страты сярод машын саюзнікаў, у прыватнасці брытанскіх, машынычые якіхмашыны састарэлі, а пілоты былі дрэнна падрыхтаваны. Немцы выходзілі пераможцамі ў большасці сутыкненняў. Падчас нападу на Арас, саюзнікі страцілі 316 машын, у параўнанні з 114 нямецкімі.
У гэтым жа месяцы генерал [[Рабер Жорж Нівель|Рабер Нівель]], загадаў распачаць наступ на Эне. Наступу, ў якім брало ўдзел каля 1,2 мільёна жаўнераў, папярэднічаў тыднёвы артылерыйскі абстрэл нямецкіх пазіцый, пяхоту падтрымлівалі танкі. Аднак, нягледзячы на гэта, саюзнікі не здолелі дасягнуць сваіх мэтаў. Гэта адбылося галоўным чынам з-за складанай мясцовасці, ў якой даводзілася дзейнічаць англійскім і французскім салдатам. Акрамя таго, немцы атрымалі кантроль у паветры, што перашкаджала саюзным самалётам-разведнікам карэктаваць агонь сваёй артылерыі. На працягу тыдня загінула 100 000 французскіх салдат. Не зважаючы на цяжкія страты, Нівель вырашае пряцягнуць наступленне ў маі.
 
3 мая знясіленая 2-я французская дэвізія (пераважна складалася з ветэранаў Вердэна) адказалася выконваць загад. Афіцэры не ведалі, як пакараць салдатаў за непаслушэнства, каб не зрабіць якіх-небудзь наступстваў. У хуткім часе бунт французскай арміі перакінуўся яшчэ на 54 дэвізіі. з якіх дэзерціравала некалькі тысяч чалавек. Замест кар французскае кіраўніцтва заклікала бунтаўнікоў выканаць абавязак перад айчынай, што дало свой плён. Людзі вярнуліся ў акопы, аднак удзельнічаць у атацы адмовіліся. Ад гэтага часу, цэлы год, французы знаходзіліся ў абароне, а ўвесь цяжар атак лёг на брытанцаў і іх каланіяльныя войскі.
 
Зімою 1917 года немцы пачалі выкарыстоўваць новую тактыку паветранага бою (паветраная школа была адкрыта ў [[Валанс'ен]]). Вынік велізарныя страты сярод машын саюзнікаў, у прыватнасці брытанскіх, машыны якіх састарэлі, а пілоты былі дрэнна падрыхтаваны. Немцы выходзілі пераможцамі ў большасці сутыкненняў. Падчас нападу на Арас, саюзнікі страцілі 316 машын, у параўнанні з 114 нямецкімі.
 
7 ліпеня брытанцы зладзілі чарговы наступ на ўзвышшах Месайнс, на поўдні ад Іпра. З 1915 года брытанскія інжынеры ажыццяўлялі падкоп траншэй і тунэляў пад умацаваннямі праціўніка. Пасля земляных прац было заложана 455 тон выбуховых рэчываў і ў ходзе чатырохдзённага артылерыйскага абстрэлу большасць выбухоўкі спрацавала, у выніку моцнага выбуху загінула 10 тысяч нямецкіх салдат. Нягледзячы на паўторны артылерыйскі абстрэл, наступленню не атрымалася выцесніць імператарскія войскі з іх лініі. Наступ стаў у тупіку з-за бруднай мясцовасці (што замінала транспарту) і ў сувязі з вялікімі стратамі.
 
11 ліпеня [[1917]] года немцы ўжылі новы спосаб газавай атакі, а менавіта, кантэйнеры хімічных рэчываў. Сітуацыя вымусіла немцаў вынаходзіць больш шкодныя газы, для гэтага вельмі добра падыходзіў [[гарчычны газ]], які ўжо ў невялікіх дозах выклікаў сур'ёзныя пашкоджанні ў выглядзе апёкаў. Акрамя таго, новы газ быў здольны захоўвацца на адным месцы на працягуцягам некалькіх дзён, што больш дэмаралізавала салдатаў суперніка. Новы газ разам з фасгенам былі скарыстаны ў вялікіх маштабах з абодвух бакоў, саюзнікі таксама пачалі павялічваць вытворчасць газу для хімічнай вайны.
 
25 чэрвеня 1917 ў Францыю пачынаюць прыбываць першыя амерыканскія падраздзяленні, з якіх быў сфармуляванысфармаваны Амерыканскі экспедыцыйны корпус. Аднак удзел у бітвах салдаты пакуль не прымалібралі, ажно да кастрычніка,. гэтаяГэтая паўза была выклікана неабходнай перадваеннай падрыхтоўкай. Але ўжо сама прысутнасць корпуса падымала маральны дух саюзнікаў. У кастрычніку аднавіліся ваенныя дзеянні ў рэгіёне Іпра, пачалася бітва пад Passchendaeleвёскай Пашэндэйле. Дзякуючы канадскім сілам, саюзнікі здолелі захапіць вёску Passchendaele. Нягледзячы на вялікія страты, прагрэс быў малаважнымнязначны. Не спрыяла саюзнікам і надвор'е,: моцныя залевы зрабілі з поля боя непраходныя балоты. Абодва бакі падчас бітвы страцілі каля 0.5500 млн000 чалавек.
 
20 лістапада брытанцы першы раз падчас вайны ажыцявілі напад з удзелам вялікай колькасці танкаў (бітва Cambraiпры Камбрэ). Атаку праводзілаздзяйснялі 12 дывізій супраць усяго 2 нямецкіх дывізій. Дзеля нечаканасці, атака не суправаджалася артылерыйскім абстрэлам нямецкіх пазіцый, і была ўжыта толькі дымавая завеса. На танках былі размешчаны фашыны (звязкі гялля), якімі запаўняліся нямецкія абарончыя рвы.
 
Толькі адзінаяадная дывізія (51 шатландская дывізія) не здолела дамагчыся пастаўленай мэты, астатняе войска дасягнула значнага прагрэсу. Брытанскія сілы ўварвалісяпрасунуліся ў пазіцыіглыб пазіцый непрыяцеля (цягам 6 гадзін) глыбейбольш, чым за час трэцяй бітвы пад Іпрам, страціўшы пры гэтым толькі 4000 салдат. Аднак хуткаехуткі наступленненаступ стварыластварыў выпукласць у брытанскай пазіцыілініі, на што добра адрэгаваліадрэагавалі немцы, выправадзіўшызладзіўшы 30 лістапада контратаку,. якаяЯна адкінула брытанцайбрытанцаў на першапачатковыя пазіцыі. Нягледзечы на правал атакі, наступленненаступ было прызнанапалічылі ўдалым, таму штобо выкарыстанне танкаў дазваляла з лёгкасцю прабівацьпераадольваць добраўмацаваныя акопы немцаў. Падчас бітвы немцы першы раз ужылі добрападрыхтаваныя атрады штурмавікоў.
 
=== 1918 апошняеапоші наступленненаступ ===
Пасля шэрагу паспяховых акцый саюзнікаў, Людэндорф бачыў выратаванне сітуацыі ва ўсеагульным наступленнінаступе па ўсёй лініі заходняга фронту, пры чым пачаць наступленненаступ было неабходна вясноювясной, да таго часу, як амерыцанскіяамерыканскія сілы пачнуць адыгрываць значную ролю. Тым часам 3 сакавіка 1918 года ў Брэсце кайзераўская Германія падпісала мірны трактакт з бальшавіцкай РасііРасіяй, паводле якога апошняя абвяўчалаабвяшчала аб аднабаковым выхадзе з вайны. Гэтая падзея мела грамаднаевелізарнае значэнне, бо пазваляла немцам перавесці на захад 44 дывізіі. Цяпер супраць 173 дывізійдывізіям саюзнікаў, супрацьстаяла 192 нямецкія.
 
Нямецкая армія паспяхова рэалізоўвалаажыццяўляла новую тактыку, выпрабаваную на ўсходнім фронце. Калі: саюзнікі цярпелі ад некаторых праблем звязаных з адсутнасцю адзінага кіравання, слабагаслабога маральнага духа і недахопу ў новых салдатскіх папаўненняхпапаўненняў.
 
Людэндорф імкнуўся першнайперш ударыць па брытанскім пазіцыям, каб адцясніць іх ад французкіх войсквойскаў і парушыць сувязь саюзнікаў з марскімі партамі на поўначы, адкуль прыходзіла амерыканская дапамога. Наступленне ўзначалілі штурмавікі, падтрыманыяпадмацаваныя шматлікай артылерыяй і авіяцыяй,. таксамаТаксама быў ужыты ядавітыатрутны газ. УсягоАгулам на працягу 8-мі дзён немцы вымусілі брытанскія і французскія сілы адступіцьадыйсці далёка на захад. Аперацыя, насіўшаяназваная імяімем Міхаэль, пераняслаперанесла лінію фронту амаль на 100 км і дазволіла немцам упершыню, пасля 1914 года, бамбардзіравацбамбардзіраваць Парыж.
 
У выніку няўдачы, саюзнікі, вырашылі стварыць адзінае камандванне, якое ўзначаліў маршал Фердынанд Фош — будучыгалоўнакамандуючым адсаюзнікаў з гэтага моманту галоўнакамандуючым саюзнікаў. Дзякуючы гэтаму значна павялчыласяпалепшылася супрацоўніцтваўзаемадзеянне паміж братанскай, французскай і амерыканскай арміямі.
 
Першую перамогу войскі ЗША атрымалаатрымалі каля Кантыньі. На працягу ўсягоЦягам лета ў Францыю прыбывалапрыбывалі 300 тысяч000 ваенныхвайскоўцаў штомесячна і напрыканцы лістапада гэтая лічба перавысіла 2 мільёны000 000 чалавек. Павелічэнне прысутнасці амерыканцаў на полеполі бою ў значнай ступені перашкодзіла немцам хутка перагрупіраваць свае сілы.
 
У ліпені Фош вырашыў распачаць вялікаевялікі наступленненаступ ў раёне ракі Марна, аднак усе выпады былі блакіраваныблакаваны немцамі. ДругоеДругі вялікаевялікі наступленненаступ адбылосяадбыўся двумядзвумя днямі пазней і прыйшлосяпрыйшўся на Амьен, што на паўночы. Падчас атацыатакі былі ўжыты магутныя сілы,: прыкладна 600 танкаў і 800 самалётаў. Гіндэнбург назваў 8 жніўня „чорным днём у гісторыі нямецкай арміі”. У верасні Першая Амерыканская армііармія пад камандваннем генерала Пешынга дасягнула колькасці ў 500 тыс.000 чалавек і пачала бітву пры Сент-Мішэлі. Адначасова з гэтай аперацыяй было выканана наступленне на Мейз-Арганэ. Дзякуючы гэтым двум атакам была адбіта тэрыторыя плошчай 500 км².
 
Нямецкая армія на працягуПасля 4 годгодоў цяжкіх сражэнняў, нямецкае войска была моцна знясілена, таксама пачаў адчувацца недахоп ваеннай тэхнікі. Акрамя таго супольнасць моцна стамілася ад працяглай вайны. ПаражэнніПаразы шліішлі адноадна за адным,адной і нават буйныя нямецкія войскігрупіроўкі пачалі здавацца, не выяўляючы аніякага жадання ваявацьзмагацца. Калі саюзнікі з вялікімі ўласнымі стратамі зламалі абарону немцаў, Германская імперыяІмперыя пачыналапакрысе спыняцьнаблізілася сваёда існаванне,канца галоўнакамандуючыясвайго існавання. Галоўнакамандуючыя Гіндэнбург і Людэндорф падалі ў адстаўку.Аднак сутычкі на фронце працягваліся. Канец ім быў пакладзены Германскай рэвалюцыяй, што прывяло да ўтварэння новага ўрада ў Берліне, які 11 лістапада 1918 года падпісаў акт аб спыненні вайны.
Аднак сутычкі на фронце працягваліся, канец ім быў пакладзены Германскай рэвалюцыяй, якая прывяла да ўтварэння новага ўрада ў Берліне, які 11 лістапада 1918 года падпісаў акт аб спыненні вайны.
 
== Усходні фронт ==
==== Усходне-Пруская аперацыя ====
{{Асноўны артыкул|Усходне-Пруская аперацыя (1914)}}
На Усходнім фронце вайна пачалася з Усходне-Прускай аперацыі. Германія пачынала вайну на два фронту. [[17 жніўня]] руская армія перайшла граніцумяжу, пачаўшы наступленненаступ на Усходнюю Прусію. Першая1-я руская армія рухаласярушыла на [[Кенігсберг]] з усходу ад Мазурскіх азёразёраў, Другая2-я армія — з захаду ад іх. Першы тыдзень дзеянні рускіх армій былі паспяховымі, саступаўшыя па колькасці немцы паступова адыходзілі. Аднак рускае камандаванне не змаглоздолела скарыстаццаскарыстаць склаўшайсягэтую сітуацыяйсітуацыю, што дало кайзераўскім вайскамвойскам магчымасць правесцізладзіць наступленненаступ. 26-30 жніўня падчас бітвы пад ТаненбергуТаненбергам, 2-я армія генерала Самсонава была цалкам разбіта, значная часткайчастка папалатрапіла ў палон. Пасля гэтага 1-я руская армія, знаходзячыся пад пагрозай акружэння германскімі сіламі, была вымушана, з баямі, адысціадыйсці на зыходную пазіцыю, адыход. быўАдыход скончаныскончыўся 16 верасня. Дзеянні камандаваннякіраўніцтва 1-й арміяйарміі быліпалічылі разлічаны, як няўдалыяняўдалымі, што стала першым эпізодам характэрнага ў далейшым недаверу ў здольнасціда ваеннага камандавання.
 
==== Галіцыйская бітва ====
{{Асноўны артыкул|Галіцыйская бітва}}
[[18 жніўня]] пачалася Галіцыйская бітва — вялікае па маштабе задзейсненных сіл бітва паміж рускімі войскамі Паўднёва-Заходняга фронту (5 армій) пад камандаваннем генерала Іванова і чатырма аўстра-венгерскімі войскамі пад камандаваннем эрцгерцага Фрыдрыха. Рускія войскі перайшлі ў наступленне па шырокаму (450-500 км) фронту, маючы цэнтраммэтай наступу [[Львоў]]. Баявыя дзеянні, якія адбываліся напа працягудаўжыні ўсяго фронту, падзяліліся на шматлікія незалежныяасобныя аперацыі, якія суправаджаліся як наступленнямінаступамі, так і адступленнямі абодвух бакоў.
 
==== Польскі кірунак ====
[[File:Russian Troops NGM-v31-p372.jpg|thumb|left|РускаяРускія пяхотажаўнеры]]
ДзеянніАбставіны наў паўднёвай частцы руска-аўстрыйскай мяжы спачатку складвалісяскладаліся неспрыяла для рускай арміі. Да 1 — 2 верасня рускія войскі адступілі на тэрыторыю Польскага Царства, да [[Люблін]]а і [[Холм]]а. Дзеянні ў цэнтры фронту апынуліся няўдалымі для Аўстра-Венгрыі. Наступ рускіх пачаўся 19 жніўня і развіваўся вельмі хутка. Пасля першага адступлення аўстра-венгерская армія аказала моцнае супраціўленне на рубяжах рэк Залатая Ліпа і Гнілая Ліпа, але вымушаная была адступіць. Рускае войска 3 верасня занялазаняло Львоў, 4 верасня — [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]]. 11 верасня пачалося агульнае адступленне аўстрыйскай арміі. Руская армія захавала высокішпаркі тэмп наступленнянаступу і ў самы кароткі тэрмін захапіла велізарную, стратэгічна важную тэрыторыю — Усходнюю Галіцыю і частку Букавіны. 26 верасня фронт стабілізаваўся на адлегласціпрамежку 120 — 150 км150км на захад ад Львова. Моцная аўстрыйская крэпасць Перамышль апынулася ў аблозе ў тыле рускай арміі. Аўстра-Венгрыя страціла ўпэўненасць у моцы свайго войска і ў далейшым не рызыкавала распачынаць буйныя аперацыі без дапамогі германскіх войскаў.
Аўстра-Венгрыя страціла веру ў сілы свайго войска і ў далейшым не рызыкавала прыступаць да буйных аперацыях без дапамогі германскіх войскаў.
 
Пасля таго, як рускае наступленне ва Усходняй Прусіі правалілася, Германія магла наступаць толькі ў польскім кірунку, на поўдзень, каб фронт не рассекся на дзве часткі. Апрача гэтага поспех наступу ў паўднёвай частцы Польшчы мог паспрыяць поспеху на Аўстра-Венгерскім напрамку. 28 верасня наступленнемнаступам германцаў пачаласяраспачалася [[Варшаўска-Івангарадская аперацыя]]. Наступленне шлоішло ў паўночна-ўсходнім напрамку, маючы на ​​мэце Варшаву і крэпасць Івангарад. 12 кастрычніка немцы выйшлі на рубеж ракі Віслы. 20 кастрычніка рускія пачалі пераходзіць Віслу, а 27 кастрычніка германская армія пачала агульнае адступленне. 8 лістапада немцы, не дамогшыся станощчага вынікаў, адышлі на першапачатковыя пазіцыі, а 11 лістапада распачалі паўторнаепаўторны наступленненаступ ў тым жа паўночна-ўсходнім кірунку ([[Лодзінская аперацыя]]). Цэнтрам бітвы стаў горад Лодзь, захоплены і пакінуты германцамі некалькімі тыднямі раней. Вынікі баёў апынулісябылі нявызначаныміневыразнымірускімрускія удалосяздолелі адстаяць Лодзь і Варшаву, але ў той жа час Германіі атрымалася захапіцьзахапіла паўночна-заходнюю частку Польшчы. Лінія фронту складалацягнулася амаль 1200 км. і ляжала ўзнаходзілася межахблізу даваенных граніцмежаў.
Пасля таго, як рускае наступленне ва Усходняй Прусіі правалілася, Германія магла наступаць толькі ў польскім кірунку, на поўдзень, каб фронт не разваліўся на дзве няскладныя часткі. Акрамя таго, поспех наступлення ў паўднёвай частцы Польшчы мог дапамагчы і церпяць паражэнні Аўстра-Венгрыі.
28 верасня наступленнем германцаў пачалася [[Варшаўска-Івангарадская аперацыя]]. Наступленне шло ў паўночна-ўсходнім напрамку, маючы на ​​мэце Варшаву і крэпасць Івангарад. 12 кастрычніка немцы выйшлі на рубеж ракі Віслы. 20 кастрычніка рускія пачалі пераходзіць Віслу, а 27 кастрычніка германская армія пачала агульнае адступленне. 8 лістапада немцы, не дамогшыся вынікаў, адышлі на першапачатковыя пазіцыі, а 11 лістапада распачалі паўторнае наступленне ў тым жа паўночна-ўсходнім кірунку ([[Лодзінская аперацыя]]). Цэнтрам бітвы стаў горад Лодзь, захоплены і пакінуты германцамі некалькімі тыднямі раней. Вынікі баёў апынуліся нявызначанымі — рускім удалося адстаяць Лодзь і Варшаву, але ў той жа час Германіі атрымалася захапіць паўночна-заходнюю частку Польшчы. Лінія фронту складала амаль 1200 км. і ляжала ў межах даваенных граніц.
 
=== 1915 ===
У маі 1915 года нямецкае камандаванне ўзяло на сябе кіраванне ўсходнім фронтам, выдзеліўшывылучыўшы дадатковыя часці,часткі для запаўнення прабелаўпустэчаў у аўстрыйскай арміі. 2 мая пачалося [[Горліцкі прарыў|Горліцкае наступленне]]. Удар атрымаўся сакрушальным, немцамнемцы удалосяздолелі прарваць лінію абароныумацаванні і пранікнуцьтрапілі углыбўглыб тэрыторыі, захапіўшы [[Горад Пшэмысль|Пшэмышль]] і Львоў. Пасля грубых памылак рускага камандавання, расійскі фронт на поўдні быў амаль знішчаны, навіслаузнікла пагроза страты польскіх земляў. 5 жніўня немцы занялі [[Варшава|Варшаву]], а напрыканцы лета занялі крэпасці, [[Модлінская крэпасць|Модлін]], [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую]], [[Асавецкая крэпасць|Асавецкую]], крэпасці ў Коўна і Вільне. У верасні, новаўтвораная нямецкая [[12-я армія (Германская імперыя)|12 армія]], пад камандаваннем генерала [[Макс фон Гальвіц|Макса фон Гальвіца]] [[Віленская аперацыя|атакавала]] [[Курляндыя|Курляндыю]], выдвінуўшысярухаючыся ў кірунку Рыгі. Аднак на канец верасня рускія здолелі аправіццаачуняць і ўтварыцьстварыць новую лінію фронтуумацаванняў. Неўзабаве пасля гэтых падзей, цар Мікалай II асабіста ўмяшаўсяўзначаліў ікіраўніцтва ўзначаліўімпаретарскім камандаванневойскам, аднакшто гэтае рашэнне ўнясло больш блытаніцыў чымдалейшым рэальнайвыклікала карысціблытаніцу.
 
На канецНапрыканцы 1915 года лінія фронту праходзілаішла ад Рыжскага заліва, праз Баранавічы, Цярнопаль, Каменец-Падольскі, землі Польшчы, Літвы, Латвіі, Заходняй Беларусі і Украіны былі заняты аўстра-нямецкімі войскамі. Амаль 2 мільёны рускіх салдат загінулазагінулі, страты АстрыіАўстрыі і Германіі склалі 1 мільён000 ваенаслужачых000 вайскоўцаў. Пасля поспехаў Германіі і Аўстрыі на усходнім фронце, на бок Цэнтральных дзяржаў прымкнуліперайшлі Балгарыя і [[Асманская імперыя|Турцыя]]. Спроба ўтварэння фізічнагакалідору кантактапаміж сіл АнтантыАнтантай з Расіяй праз [[Дарданэлы]], скончылася няўдачай, вялікая: аперацыя брытанскіх і аўстралійскіх дэсантных войск у [[Дарданэльская аперацыя|бітве пад Галіполі]] пацярпела фіяска.
 
=== 1916 Брусілаўскі прарыў ===
{{Асноўны артыкул|Брусілаўскі прарыў}}
У 1916 годзе рускае кіраўніцтва запланавала наступленненаступ пад камандванннем Аляксея Брусілава. У адрознені ад папярэдняй аперацыі, кампаніі Брусілава папярэднічала працяглая падрыхтоўка, таксам ўпершыню былі ўжыты спецыяльныя ўдарныя групы.  З дапамогай саюзнікаў з захаду і павелічэннем прамысловай вытворчасці, рускімрускія атрымаласяздолелі папоўніцькампенсаваць страты, панесеныя ў папярэдніх баях. Тым не менш, першапачатковыя поспехі былі выкарыстаныявыкарыстаны не найлепшым марначынам, з-за пастаянных непаразуменняў паміж камандуючымі і перабоямі ў пастаўках харчавання.
 
[[4 чэрвеня]] 1916 года чатыры арміі Брусілава: 8, 11, 7 і 9, прарвалі нямецкія пазіцыі і праніклі далёка ўглыб тэрыторыі праціўніка, узяўшы пры гэтым 13 тысяч палоннымі. Наступленне, якое працягвалася два месяцы, паспрыяла моцнаму ўпадку аўстра-венгерскай манархіі. У гэты момант, да вайны на баку Антанты далучаецца Румынія, якая замест утварэння пазіцыйнай абароны, напала на Трансельванію, разлічаючы на лёгкую дабычу. 
 
[[4 чэрвеня]] 1916 года чатыры арміі Брусілава: 8-я, 11-я, 7-я і 9-я, прарвалі нямецкія пазіцыі і трапілі далёка ўглыб тэрыторыі праціўніка, захапіўшы 13 000 палонных. Наступ, які цягнуўся два месяцы, паспрыяў моцнаму паслабленню аўстра-венгерскай манархіі. У гэты момант, да вайны на баку Антанты далучаецца Румынія, якая замест утварэння пазіцыйнай абароны, напала на Трансільванію, у разліку на лёгкую перамогу. Гэтую памылку выкарысталіскарысталі немцы, нанёсшызладзіўшы разбуральную контраатаку і акупірваўшыакупаваўшы ўсю тэрыторыю Румыніі. Германія і Аўстрыя здабылі цэнныякаштоўныя рэсурсы каменнага вугля, а таксама і правізію для войска, аднак арміям гэтых дзяржаў дадалося яшчэ 180 км лініі фронту, якая падлягала запаўненню.  
 
Брусілаў, выконваючы кіраванне з Пецярбурга, аднавіў атаку, нягледзечы на рост страт. У верасневерасні наступленненаступ яшчэ працягвалася, колькасць памерлых прыблізілася да 1 мільёна чалавек.працягваўся Іі былобыў спыненаспынены толькі пасля такго,заняцця як была занята БукавінаБукавіны ў Галіцыі,. Але поспех меў высокі кошт, страты былінаблізіліся вялізарныяда 1 000 000 чалавек. У дадатак ваенная прамысловасць не спраўлялася з патрэбнасцяміпатрэбамі арміі, якія увесь час павялічваліся. 
 
Усе гэтыя падзеі прывялі да пад'ёмущздыму народных хваляванняў у Расіі і Аўстра-Венгрыі. Насельніцтва гэтых краін вельмі моцна пацярпеліпацярпела ад вайны, і знаходзіліся ў цяжкім эканамічным становішчы, што адыграла і адмоўную ролю на маральным духустане армій.
 
== Балканскі фронт ==
{{main|Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны}}
[[File:Serbian retreat WWI.jpg|thumb|Адступленне сербскай арміі праз Албанію, 1915 год]]
На сербскім фронце справы ішлі для аўстрыйцаў ішлі няўдала. Нягледзячы на ​​вялікую колькасную перавагу, ім удалося заняць памежны БялградБелград толькі 2 снежня, але 15 снежня сербы адбілі Бялградгорад і выбіліпагналі аўстрыйцаў са сваёй тэрыторыі. Хоць патрабаванні Аўстра-Венгрыі да Сербіі і былі непасрэднай прычынай пачатку вайны, менавіта ў Сербіі ваенныя дзеянні 1914 года шлі досыць млява.
 
Да восені на Балканах не назіралася ніякай актыўнасці. Пасля завяршэння ўдалай кампаніі па выцясненнювыцісканню рускіх войскаў з Галіцыі і Букавіны, аўстра-венгры і германцы змаглі перакінуць на Балканы вялікую колькасць войскаў. У той жа час чакалася, што Балгарыя, пад уражаннем поспехаў Цэнтральных дзяржаў, уступіцьдалучыцца уда вайнувайны на іх баку. У такім выпадку маланаселеннаямаланаселеная Сербія з невялікай арміяй аказваласятрапіла б акружанау акружэнне з двухдзвух франтоў. Англа-французская дапамога прыбылападыйшла з вялікім спазненнем - толькі 5 кастрычніка войскі сталі высаджваццасыходзіць на бераг ў Салоніках,. Расія, дапамагчыусваю чаргу, не здолела, дапамагчы: нейтральная Румынія адмовілася прапусціць рускія войскі. 5 кастрычніка пачалося наступленне Аўстра-Венгрыі, а 14 кастрычніка Балгарыя абвясціла вайну краінам Антанты і пачала ваенныя дзеянні супраць Сербіі. Войска сербаў, англічанаўанглічан і французаў колькасна саступалісаступала сілам праціўніка, больш чым у 2 разы, і не мелімела шанцаў на поспех.
 
Да канца снежня сербскія войскі пакінулі тэрыторыю Сербіі, адступіўшы ў Албанію, адкуль у студзені 1916 г. іх рэшткі былі эвакуіраваныэвакуаваны на востраў Корфу і ў Бізерту. Англа-французскія войскі ў снежні адышлі на тэрыторыю Грэцыі, дзе змаглі замацавацца, утварыўшы Саланікійскі фронт па мяжы Грэцыі з Балгарыяй і Сербіяй. Войскі Сербскай арміі (150 тыс.000 чал.) былі захаваны і вясной 1916 ўзмацнілі Саланікійскі фронт. Уступленне Балгарыі ў вайну і падзенне Сербіі адкрыла для Цэнтральных дзяржаў прамое паведамленне па сушы з Турцыяй.
Уступленне Балгарыі ў вайну і падзенне Сербіі адкрыла для Цэнтральных дзяржаў прамое паведамленне па сушы з Турцыяй.
 
== Краіны ўдзельніцы ==
[[Выява:Naval Ensign of Bulgaria (1878-1944).svg|20px]] [[Георг Стаянаў-Тодараў]]
 
== [[Беларусь]] у гады першай сусветная вайны ==
{{catmain|Беларусь у Першай сусветнай вайне}}
 
[[Выява:EasternFront1916a.jpg|thumb|Фронт на лініі Дзвінск-Паставы-Баранавічы-Пінск]]
Згодна з распрацаванымі планамі ваенных дзеянняў [[Германія]] разлічвала спачатку разбіць [[Францыя|Францыю]], а затым Расію. Уварваўшыся праз тэрыторыю нейтральнай [[Бельгія|Бельгіі]] ў межы Францыі, немцы стварылі рэальную пагрозу для [[Парыж]]а. Расія планавала нанесці галоўны ўдар па [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] ў напрамку [[Галіцыя|Галіцыі]], што давала магчымасць пранікнуць на [[Балканы]] і да праліваў [[Басфор]] і [[Дарданэлы]].
Расія планавала нанесці галоўны ўдар па [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] ў напрамку [[Галіцыя|Галіцыі]], што давала магчымасць пранікнуць на [[Балканы]] і да праліваў [[Басфор]] і [[Дарданэлы]].
 
З пачатку [[1915]] г. асноўныя сілы Германіі знаходзіліся на Усходнім фронце. У выніку нямецкага наступлення расійскія войскі ў чэрвені [[1915]] г. пакінулі Галіцыю, страціўшы каля 600 тыс.000 палоннымі, забітымі, і параненымі. Захапіўшы Галіцыю, Германія сканцэнтравала галоўныя сілы на польскім тэатры ваенных дзеянняў.
 
Расійскія войскі, церпячы паражэнне за паражэннем у [[Польшча|Польшчы]], у ліпені [[1915]] г. здалі Варшаву. Фронт імкліва набліжаўся да Беларусі. У жніўні 1915 г. пачалося нямецкае наступленне ў напрамку [[Коўна]]-[[Вільня]]-[[Мінск|Менск]]. У пачатку верасня 1915 г. расійская армія пакінула Вільню, Гродна, Ліду, Брэст і іншыя гарады Заходняй Беларусі. Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага была пераведзенаперасунулася з [[Баранавічы|Баранавіч]] у [[Магілёў]]. У кастрычніку [[1915]] г. фронт стабілізаваўся на лініі [[Дзвінск]]-[[Паставы]]-Баранавічы-[[Пінск]]. Значная частка тэрыторыі Беларусі апынулася пад германскай акупацыяй. Напярэдадні і ў першыя дні вайны заходнія, у тым ліку беларускія, губерні былі аб'яўлены на ваенным становішчы. Забараняліся [[забастоўкі]], сходы, шэсці, маніфестацыі, уводзілася ваенная цэнзура.
Напярэдадні і ў першыя дні вайны заходнія, у тым ліку беларускія губерні, былі аб'яўлены на ваенным становішчы. Забараняліся [[забастоўкі]], сходы, шэсці, маніфестацыі, уводзілася ваенная цэнзура.
 
У сувязі з наступленнем германскіх войск на ўсход рушыў вялікі паток [[бежанцы|бежанцаў]] з Польшчы, [[Літва|Літвы]] і заходніх паветаў Беларусі (больш за 1320,5 тыс. чалавек). На захопленай Германіяй [[тэрыторыя|тэрыторыі]] Беларусі ўводзіліся розныя [[ваенныя павіннасці]]. На абаронныя працы (капанне [[акопы|акопаў]], будаўніцтва [[масты|мастоў]], рамонт [[дарога|дарог]], ахову ваенных аб'ектаў і г.д.) прыцягвалася ўсё насельніцтва прыфрантавой паласы. Пачаліся масавыя рэквізіцыі жывёлы, харчавання і фуражу. У [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] з [[1 чэрвеня]] [[1914]] г. да 1 чэрвеня 1915 г. было рэквізавана 120 000 галоў буйной рагатай жывёлы, у выніку яе пагалоўе скарацілася на 21,5%.
На захопленай Гегманіяй [[тэрыторыя|тэрыторыі]] Беларусі ўводзіліся розныя [[ваенныя павіннасці]]. На абаронныя работы (капанне [[акопы|акопаў]], будаўніцтва [[масты|мастоў]], рамонт [[дарога|дарог]], ахову ваенных аб'ектаў і г.д.) прыцягвалася ўсё насельніцтва прыфрантавой паласы. Пачаліся масавыя рэквізіцыі жывёлы, прадуктаў харчавання і фуражу. У [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] з [[1 чэрвеня]] [[1914]] г. да 1 чэрвеня 1915 г. было рэквізавана для арміі 120 тыс. галоў буйной рагатай жывёлы, у выніку яе пагалоўе скарацілася на 21,5%.
 
Рэквізіцыі і прымусовыя работы на патрэбу [[фронт]]у праводзілі і германскія ўлады. Акупанты сілаю забіралі ў сялян коней, кароў, іншую хатнюю жывёлу, прадукты, фураж, адзенне, абутак, прымушалі выконваць розныя павіннасці.
36

правак