Розніца паміж версіямі "Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў"

няма тлумачэння праўкі
|Грамадзянства = {{USSR}}
|Навуковая сфера = [[раслінаводства]], [[інтрадукцыя раслін]], горнае [[земляробства]], лугапашавая [[Сельская гаспадарка|гаспадарка]], [[біялогія]]
|Месца працы = Памірскі батанічны сад, Інстытут батанікі АН Таджыкскай ССР, Памірская біялагічная станцыя, Памірскі біялагічны інстытут, Таджыкскі сельскагаспадарчы інстытут, АН Таджыкскай ССР<ref name="anrt" />
|Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|сельскагаспадарчых навук}}
|Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}}, [[Акадэмік|акадэмік АН Таджыкскай ССР]]
}}
'''Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў''' ({{lang-tg|Худоёр Юсуфбекович Юсуфбеков}} [[10 снежня]] [[1928]], кішлак Піш, [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць]], {{нп5|Таджыкская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Таджыкская АССР|ru|Таджикская АССР}} — [[27 лістапада]] [[1990]], [[Душанбэ]], [[Таджыкская ССР]], [[СССР]]) — [[СССР|савецкі]] [[навуковец]], арганізатар навукі на [[Памір]]ы, спецыяліст у галіне раслінаводства, асваення арыдных горных і высакагорных тэрыторый, лугазнаўства, фітамеліярацыі, інтрадукцыі раслін і пашавай гаспадаркі, батанікі, палявы даследчык-практык, педагог вышэйшай школы, прафесар.<br>
Распрацаваў дыферэнцыраваную па [[Экалогія|эколага]]-[[Геаграфія|геаграфічным]] раёнах і вышынных паясах сістэму паляпшэння кармавых угоддзяў [[Памір]]а і Алайскай даліны (1968), укараніў сістэму арыднай кормавытворчасці, прапанаваў метады вырошчвання карысных раслін ва ўмовах Паміра (1972), распрацаваў генеральны план рэканструкцыі Памірскага батанічнага саду (1970—1975), [[член-карэспандэнт]] АН Таджыкскай ССР (1968), [[доктар навук|доктар сельскагаспадарчых навук]] (1969), [[акадэмік]] [[Акадэмія навук|АН]] [[Таджыкская ССР|Таджыкскай ССР]] (1976), [[грамадскі дзеяч]], [[старшыня]] Савета па каардынацыі навуковай дзейнасці Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР, член Каардынацыйнага савета Аддзялення агульнай біялогіі [[АН СССР]] (1987—1990)<ref name="anrt">{{cite web |url=http://www.anrt.tj/ru/chleny-an-rt/personalnyj-sostav-s-1951-goda/dejstvitelnye-chleny-an-rt|title=Действительные члены (академики) АН Республики Таджикистан. Персональный состав с 1951 г.|trans-title=Правадзейныя члены (акадэмікі) АН Рэспублікі Таджыкістан. Персанальны склад з 1951 г.|website=Действительные члены АН Республики Таджикистан с 1951 г.|publisher=Anrt.tj|language=ru|access-date=2018-04-28|ref= }}</ref><ref name="ua">{{cite web |url=http://100v.com.ua/ru/Yusufbekov-Hudoer-Yusufbekovich-person|title=Знаменитые, великие, гениальные люди. Самое интересное о них! Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|date=2012-12-28|website=Знамениті, великі, геніальні люди. Найцікавіше про них!|publisher=Com.ua|location=написано на Украине|at= |language=ru|access-date=2018-04-28|ref= }}</ref>{{sfn|Олимова|, Шапошникова|1989|сp=5–8, 11}}{{sfn|Зуробек|Ҳакназар|1990|сp=3}}{{sfn|Мансуров|, Максумов|1992|сp=63–64}}.
 
== Біяграфія ==
Восенню 1949 года паступіў на першы курс [[Аграномія|агранамічнага]] [[факультэт]]а Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута, які скончыў у 1954 годзе, атрымаўшы кваліфікацыю [[Аграномія|агранома]].
 
Навуковую дзейнасць пачаў у 1954 годзе ў Памірскім батанічным садзе на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка. Тут ён пад кіраўніцтвам А. В. Гурскага вёў даследаванні па замацаванню і асваенню пяшчаных і галечных масіваў у Ішкашымскім раёне, а таксама працу па развіцці калекцыйных і вытворчых гадавальнікаў Памірскага батанічнага саду. У 1956 годзе X.Ю. Юсуфбекаў пачаў першыя эксперыменты па залужэнні пустыннай пашы на [[Памір|Заходнім Паміры]]<ref name="anrt" /><ref name="ua" />{{sfn|Олимова|, Шапошникова|1989|сp=5, 8–9}}{{sfn|Зуробек|Ҳакназар|1990|сp=3}}{{sfn|Мансуров|, Максумов|1992|сp=63}}.
 
=== Інстытут батанікі АН Таджыкскай ССР ===
У 1957 годзе паступіў у вочную [[Аспірантура|аспірантуру]] пры Інстытуце батанікі АН Таджыкскай ССР (г. Душанбе) і пад кіраўніцтвам [[прафесар]]а {{нп5|Цацэнкін, Іван Апанасавіч|І. А. Цацэнкіна|ru|Цаценкин, Иван Афанасьевич}} ([[Масква]], Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса) працягнуў даследаванні па залужэнні пустынных горных схілаў [[Памір|Заходняга Паміра]]. Пасля заканчэння [[Аспірантура|аспірантуры]] працягваў працаваць у тым жа інстытуце малодшым навуковым супрацоўнікам. Там, разам з даследаваннямі на Паміры, ён пачаў першыя эксперыменты па паляпшэнні пашы цэнтральнага [[Таджыкістан]]а (Рангантаў, Кондара).
 
У гэтыя гады ён сфармуляваў і эксперыментальна даказаў метады стварэння высокапрадукцыйных кармавых угоддзяў шляхам рознага рэжыму паліву падсявання травы без парушэння натуральнай расліннасці. Вынікі гэтых даследаванняў, якія былі ўкаранёныя ў калгаснай вытворчасці Шугнанскага і Ішкашымскага раёнаў [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]] на вялікіх плошчах, з’явіліся асновай кандыдацкай дысертацыі, абароненай у 1961 годзе<ref name="anrt" />{{sfn|Олимова|, Шапошникова|1989|сp=5, 9}}{{sfn|Зуробек|Ҳакназар|1990|сp=3}}{{sfn|Мансуров|, Максумов|1992|сp=63}}.
 
=== Памірская біялагічная станцыя ===
У 1962 годзе X. Ю. Юсуфбекаў быў прызначаны дырэктарам Памірскай біялагічнай станцыі<ref group="Заўвкам.">У 1936 г. Сярэднеазіяцкі дзяржаўны ўніверсітэт арганізаваў ва ўрочышчы Чэчэкты каля Мургаба Памірскую біялагічную станцыю — першае ў свеце высакагорнае біёлага-сельскагаспадарчае навуковую ўстанову, якая сканцэнтравала асноўныя сілы батанікаў-даследчыкаў Паміра.</ref> і разгарнуў эксперыментальную работу па паляпшэнні пашы і сенажацей ва ўсіх раёнах Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці, а таксама Алайскай даліны [[Кіргізская ССР|Кіргізскай ССР]].
 
У 1965 годзе ён быў абраны старшынёй бюро Памірскай базы АН Таджыкскай ССР па сумяшчальніцтве. У 1966 годзе стаў членам [[КПСС]].
 
У 1969 годзе манаграфія «Паляпшэнне пашы і сенажацей Паміра і Алайскай даліны» была прадстаўлена ў якасці дысертацыі (Масква, Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса), якую X. Ю. Юсуфбекаў паспяхова абараніў і атрымаў навуковую ступень доктара сельскагаспадарчых навук: {{пачатак цытаты}}''Итогом этих исследований явилась монография Х. Ю. Юсуфбекова «Улучшение пастбищ и сенокосов Памира и Алайской долины», высоко оцененная учёными (в качестве докторской диссертации, блестяще защищенной автором) и практиками. Был найден дифференцированный, экономичный и эффективный подход к решению проблемы зимних кормов в условиях аридных высокогорий. И сухость климата, и сложный рельеф, и бедность почв были преодолены.''{{sfn|Агаханянц|1972}}{{канец цытаты}}
<ref name="anrt" /><ref name="ua" />{{sfn|Олимова|, Шапошникова|1989|сp=5–6, 9–10}}{{sfn|Зуробек|Ҳакназар|1990|сp=3}}{{sfn|Мансуров|, Максумов|1992|сp=63}}.
 
=== Памірскі біялагічны інстытут ===
Неўзабаве прэзідэнт АН Таджыкскай ССР М. С. Асімаў і Х. Ю. Юсуфбекаў былі запрошаны ў Маскву для ўдзелу ў абмеркаванні пытання аб стварэнні біялагічнай інстытута. На сумесным пасяджэнні Прэзідыума [[АН СССР]] і Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў СССР па навуцы і тэхніцы пытанне было вырашана станоўча.
 
У 1969 годзе ўсе біялагічныя навуковыя ўстановы Паміра (Памірская біялагічная станцыя на Усходнім Паміры 3860 м над узроўнем мора, Памірскі батанічны сад каля горада Харог 2320 м над узроўнем мора і Ішкашымскі апорны пункт 2600 м над узроўнем мора) былі аб’яднаны ў Памірскі біялагічны інстытут, першым дырэктарам, якога ён стаў Х. Ю. Юсуфбекаў (з 1992 года інстытут носіць імя свайго заснавальніка)<ref name="adlia">{{cite web |url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=13866|title=Постановление Кабинета Министров Республики Таджикистан от 5 марта 1992 г. №54 "О присвоении Памирскому биологическому институту Академии наук Республики Таджикистан имени академика Худоера Юсуфбекова"|date=|website=Министерство юстиции Республики Таджикистан, USAID, Всемирный банк, ГИУП «КОНУНИЯТ»|publisher=Adlia.tj|language=ru}}</ref><ref name="anrt" /><ref name="ua" />{{sfn|Олимова|, Шапошникова|1989|сp=11–14}}{{sfn|Kreutzmann|, Watanabe|2016|p=50–51}}.
 
=== Таджыкскі сельскагаспадарчы інстытут ===
У маі 1981 года X. Ю. Юсуфбекава перавялі на працу ў г. [[Душанбэ]] на пасаду рэктара Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута Галоўнага ўпраўлення сельскагаспадарчых вышэйшых навучальных устаноў Міністэрства сельскай гаспадаркі СССР<ref group="Заўвкам.">У [[СССР]] іх было 103 [[ВНУ]] (саюзнага падпарадкавання): http://enciklopediya-tehniki.ru/promyshlennost-na-s/selskohozyaystvennye-uchebnye-zavedeniya-v-sssr.html</ref>.
 
У Таджыкскім сельскагаспадарчым інстытуце ён энергічна ўзяўся за паляпшэнне вучэбна-выхаваўчага працэсу. Шмат увагі надаваў разгортванню навукова-даследчых работ на кафедрах і прыцягненню студэнтаў да навукова-даследчай дзейнасці ў навукова-студэнцкіх саветах. Сістэматычна праводзіліся канферэнцыі, нарады, сімпозіумы па многіх аспектах сельскагаспадарчай навукі.
Як спецыяліст-інтрадуктар X. Ю. Юсуфбекаў знайшоў аптымальнае рашэнне рэканструкцыі і размяшчэння зялёных насаджэнняў на прылеглай да будынка інстытута тэрыторыі. Вёў педагагічную працу на кафедры земляробства, чытаеў на спецыяльнасцях «Раслінаводства» і «Селекцыя і насенняводства».
 
Знаходзячыся на гэтай працы X. Ю. Юсуфбекаў па-ранейшаму ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва тэматыкай даследаванняў Памірскага батанічнага сада і лабараторыі высакагорнага пладаводства, кіраваў працай аспірантаў<ref name="anrt" />{{sfn|Олимова|, Шапошникова|1989|сp=7, 14–15}}{{sfn|Зуробек|Ҳакназар|1990|сp=3}}{{sfn|Мансуров|, Максумов|1992|сp=63}}.
 
=== Акадэмія навук Таджыкскай ССР ===
У 1989 годзе X. Ю. Юсуфбекаў абраны членам Прэзідыума АН Таджыцкай ССР.
 
У 1989 годзе ганараваны звання Лаўрэата Дзяржаўнай прэміі імя Абуалі ібн Сіна ў галіне навукі<ref name="anrt" />{{sfn|Олимова|, Шапошникова|1989|с=7, 15}}{{sfn|Зуробек|Ҳакназар|1990|сp=3}}{{sfn|Мансуров|, Максумов|1992|сp=63}}<ref name="adlia" />.
 
== Узнагароды і званні ==
* Падзячная грамата Ордэна Леніна Усесаюзнага таварыства «Веды» СССР (Масква 1984/12/28 № 65281),
* Ганаровая грамата ЛКСМ Таджыкістана за плённую працу па камуністычным выхаванні падрастаючага пакалення (1985),
* Дзяржаўная прэмія Таджыцкай ССР імя [[Авіцэна|Абуалi ібн Сіна]] і званне лаўрэата прэміі імя [[Авіцэна|Абуалi iбн-Сіна]] за цыкл прац «Паляпшэнне пашы і сенажацей Паміра і Алайскай даліны і раслінаводчае засваенне горных тэрыторый Паміра» (1989)<ref name="anrt" />{{sfn|Мансуров|, Максумов|1992|сp=64}}{{sfn|Зуробек|Ҳакназар|1990|сp=3}}{{sfn|Олимова|, Шапошникова|1989|сp=5–7, 16–17, 38–39}}.
 
== Водгукі ==
Акмір Агаханянц (1927—2002), адзін з найбуйнейшых у свеце [[Геабатаніка|геабатанікаў]], [[Доктар навук|доктар геаграфічных навук]], [[Член-карэспандэнт|член-карэспандэнт]] [[Міжнароднага геаграфічнага саюза]], [[прафесар]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта]], паплечнік і сучаснік Х. Ю. Юсуфбекава: {{пачатак цытаты}}''«Вклад Худоера в развитии науки на Памире переоценить невозможно. Без него [[Памір|Памирская]] наука до сих пор была бы в импортно-зачаточном состоянии» 30.08.92.'' <br />''«Близится грустная годовщина со дня смерти академика Худоера Юсуфбекова, организатора, практически — создателя [[Памір|Памирского]] биологического института (ПБИ). Мне нет необходимости характеризовать Х. Юсуфбекова, как ученого и организатора науки. Его жизнь и деятельность протекали на моих глазах, а итоги деятельности на лицо — сам институт, как важнейшая научная структура на [[Памір|Памире]], написанные им книги, внедренная система аридного кормопроизводства, ученики.''<br />''Худоер Юсуфбеков, памирец<ref group="Заўвкам.">У навуковым свеце даследчыкаў Паміра называюць „памірац“.</ref>, занимает особое место в истории изучении [[Памір|Памира]]. Им следует гордится, и я горжусь многолетней дружбой с ним. В [[Расія|России]], [[Беларусь|Беларуси]] и других [[Саюз Суверэнных Дзяржаў|суверенных республиках]] очень высоко ценят вклад Худоера Юсуфбекова в науку» [[Мінск]], 26.09.1991''{{канец цытаты}}
Асімаў Мухамед Сайфітдзінавіч (1920—1996), прэзідэнт АН Таджыцкай ССР з 1965 па 1988 гг., [[член-карэспандэнт]] [[Расійская акадэмія навук|АН СССР]] (1974):{{пачатак цытаты}}''Становление Худоёра, как известного учёного, искусного руководителя многих научно-исследовательских учреждений, [[Вышэйшая навучальная ўстанова|высшего учебного заведения]] — [[Таджыкскі аграрны універсітэт|Таджикского сельскохозяйственного института]] прошло на моих глазах. Свою деятельность он начал от научного сотрудника, кончая академиком, председателем [[Памір|Памирского]] филиала [[Акадэмія навук Рэспублікі Таджыкістан|АН Таджикистана]]. Худоёр всего этого добился благодаря своему благородному характеру. Он был личностью, которая воплощала в себе и учёного и человека, человека благородного, учёного труженика, влюблённого в науку. Худоер является частью нашей науки, достижением нашей науки и, если мы хотим чтить [[Памяць|память]] Худоера, то мы должны не только сохранить, но и развить то, что мы имеем''. ([[Душанбэ]], Студзень 1995 г.){{канец цытаты}}
 
== Каментарыі ==
 
{{заўвагі|2|group=Заўвкам.}}
 
== Заўвагі ==
 
{{заўвагі|2}}
 
== Літаратура ==
* {{cite book кніга|year=1989|editor1-lastаўтар=Олимова|editor1-first= М. Д.|editor1-link=|editor2-last=, Шапошникова|editor2-first= Н. Н.|titleзагаловак=Худаер ХудоерЮсуфбекавіч Юсуфбекович ЮсуфбековЮсуфбекаў: [УченыйУченые в обл. растениеводства] |script-title= |trans-titleарыгінал=Худоер Юсуфбекович Юсуфбеков: [ВучоныУченый ўв галінеобл. раслінаводстварастениеводства]|urlспасылка=https://search.rsl.ru/ru/search#q=title:(худоер%20юсуфбеков)|typeмесца= |series= |language=ru|volume= |issue= |others= |edition=А. А. Коннов|location=[[Душанбэ]]|publisherвыдавецтва=Дониш|pageгод=521989|pages= |doiallpages=52|isbn=|accessdate=2018-04-28|quote=|ref=Олимова, Шапошникова}}
* {{cite journalкніга|last1аўтар=Мансуров|first1= Х. Х.|last2=, Максумов|first2= А. Н.|dateзагаловак=1992Памяці навукоўца|titleарыгінал=Памяти ученого|trans-title= Памяці навукоўца|urlспасылка=http://www.zin.ru/library/catfj/SPECHTML/page33/list.html|language=ru|journal=”Известия”. АН Республики Таджикистан. Отделение биологических наук|год=1992|volume=2 |issue=126 |pages=63—64|doi= |access-date=2018-0407-2822|ref=Мансуров, Максумов}}
* {{Citecite news |first1first=Зуробек|last=Н.|last1authorlink=Зуробек|first2author=О.|last2coauthors=Ҳакназар|year=1990|title=Мазори гулафшони олим|trans-title = [Магіла усыпаныя кветкамі]|url=https://newspaperarchive.com/dushanbe-tojikiston-soveti-dec-29-1990-p-3/|languagework=tg|newspaper=[[TojikistonTojikistoni Soveti| Tojikiston Soveti (Soviet Tajikistan)]]|volumelanguage=298|issue=18289tg|pages=3|date=29 снежня 1990|doi= |access-date=2018-04-28|ref=Зуробек, Ҳакназар}}
* {{cite book кніга|first1=Hermann|last1аўтар=Kreutzmann|first2=, Hermann; Watanabe, Teiji|last2загаловак=WatanabeХудаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў: [Ученые в обл. растениеводства]|year=2016|titleарыгінал=Mapping Transition in the Pamirs: Changing Human-Environmental Landscapes|script-title= [Geomorphic Features of the Eastern Pamirs with a Focus on the Occurrence of Intermontane Basins]|trans-title= |urlспасылка=https://books.google.com.tj/books?id=IIaMCwAAQBAJ&pg=PA50&lpg=PA50&dq=khudoer+Yusufbekov&source#v=onepage&q=(khudoer%20Yusufbekov)|typeyear= 2016|series=Advances in Asian Human-Environmental Research|language=en|volumeмесца= |issueвыдавецтва= |othersгод= 2016|editionpages=50—51|location=|publisher=Cham : Springer International Publishing|pageallpages=274|pages=|doi= |isbn=978-3-319-23198-3|issn=1879-7180|access-date=2018-0407-2822|quote|ref=Kreutzmann, Watanabe}}: Only three authors were identified that have more than ten coauthors. These are Kirill V. Stanyukovich (Academy of Sciences of the Tajik SSR) and Khudoer Y. Yusufbekov (the first director of the Pamir Biological Institute in Khorog) in the Soviet period as well as Cyrus Samimi (Professor for Climatology at the University of Bayreuth, Germany) in the post-Soviet period. <…> For Soviet author, 30 coauthors networks could be detected, with the most densely linked group around Stanyukovich and Yusufbekov|ref=Kreutzmann, Watanabe}}.
* {{cite book |first1=Т. П.|last1=Бабий|first2=Л. Л.|last2=Коханова|last3=Костюк|first3=Г. Г.|year=1984|title= Биологи: биографический справочник|trans-title=Біёлагі: біяграфічны даведнік|url=http://www.libex.ru/detail/book505657.html|type= |series= |language=ru|location=[[Кіеў|Киев]]|publisher=Наукова Думка|page=814|pages=|doi= |isbn=|issn=|access-date=2018-04-08|quote='''Аннотация''': Единственный биографический справочник по биологам России и мира. Помещены краткие сведения о жизни и научной деятельности свыше 1600 ученых, внесших значительный вклад в развитие биологических наук. Приведены <...> список литературы, содержащий работы по истории биологии и важнейшие труды ученых. Справочник иллюстрирован портретами ученых … (аб Х. Ю. Юсуфбекове см с. 734)|ref=}}
* {{cite book кніга|first1аўтар=Агаханянц О. Е.|last1=Агаханянц|year=1972|titleзагаловак=За растениямираслінамі попа горамгорах Среднейсярэдняя АзииАзіі|trans-titleарыгінал=За раслінамірастениями папо горахгорам СярэдняйСредней АзііАзии|urlспасылка=https://books.google.com.tj/books/about/%D0%97%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0.html?id=CTYSAQAAMAAJ|language=ru|locationмесца=Москва|publisherвыдавецтва= Мысль|pageгод=1581972|pages= |doiallpages= 158|isbn=|issn=|access-date=2018-04-28|quoteref=Агаханянц}}: Сярэднеазіяцкім батанікам, глебазнаўцы, геолагам, археолагам (аб Худоере Юсуфбекове С. 32-36) прысвячаецца|ref=Агаханянц}}
* {{cite book |first1=Iraj|last1=Bashiri|year=2002|title=Prominent Tajik Figures of the Twentieth Century|trans-title=Вядомыя таджыкскія Фігуры XX стагоддзя|url=http://www.academia.edu/7858297/Prominent_Tajik_Figures_of_the_Twentieth_Century|language=en|location=Душанбе|publisher= |page=|pages=349—350|isbn=|issn=|access-date=2018-04-28|quote=BiographiesTajik agriculturalist Khudoyor Yusufbekovich Yusufbekov was born in the village of Pish of Shughnan, Badakhshan, on December 10, 1928 ...joined the CPSU in 1966.<…> graduated from the Faculty of Agronomy … in 1954. <…> 1954 to 1957 was a Senior Scientific Worker in the Botanical Gardens in Pamir for the Academy of Sciences <…> doctorate degree in agriculture in 1969 <…> … Corresponding Member since 1968, became an Academician of the Academy of Sciences in 1976 <…> became a Distinguished Contributor to Science …|ref=}} Ирадж Башири, профессор Миннесотского университета США, один из ведущих ученых в области исследований истории, литературы и языкознания в Центральной Азии и персоязычных стран региона.
 
75

правак