Розніца паміж версіямі "Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў"

няма тлумачэння праўкі
}}
'''Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў''' ({{lang-tg|Худоёр Юсуфбекович Юсуфбеков}} [[10 снежня]] [[1928]], кішлак Піш, [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць]], {{нп5|Таджыкская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Таджыкская АССР|ru|Таджикская АССР}} — [[27 лістапада]] [[1990]], [[Душанбэ]], [[Таджыкская ССР]], [[СССР]]) — [[СССР|савецкі]] [[навуковец]], арганізатар навукі на [[Памір]]ы, спецыяліст у галіне раслінаводства, асваення арыдных горных і высакагорных тэрыторый, лугазнаўства, фітамеліярацыі, інтрадукцыі раслін і пашавай гаспадаркі, батанікі, палявы даследчык-практык, педагог вышэйшай школы, прафесар.<br>
Распрацаваў дыферэнцыраваную па [[Экалогія|эколага]]-[[Геаграфія|геаграфічным]] раёнах і вышынных паясах сістэму паляпшэння кармавых угоддзяў [[Памір]]а і Алайскай даліны (1968), укараніў сістэму арыднай кормавытворчасці, прапанаваў метады вырошчвання карысных раслін ва ўмовах Паміра (1972), распрацаваў генеральны план рэканструкцыі Памірскага батанічнага саду (1970—1975), [[член-карэспандэнт]] АН Таджыкскай ССР (1968), [[доктар навук|доктар сельскагаспадарчых навук]] (1969), [[акадэмік]] [[Акадэмія навук|АН]] [[Таджыкская ССР|Таджыкскай ССР]] (1976), [[грамадскі дзеяч]], [[старшыня]] Савета па каардынацыі навуковай дзейнасці Аддзялення біялагічных навук АН Таджыкскай ССР, член Каардынацыйнага савета Аддзялення агульнай біялогіі [[АН СССР]] (1987—1990)<ref name="anrt">{{cite web |url=http://www.anrt.tj/ru/chleny-an-rt/personalnyj-sostav-s-1951-goda/dejstvitelnye-chleny-an-rt|title=Действительные члены (академики) АН Республики Таджикистан. Персональный состав с 1951 г.|trans-title=Правадзейныя члены (акадэмікі) АН Рэспублікі Таджыкістан. Персанальны склад з 1951 г.|website=Действительные члены АН Республики Таджикистан с 1951 г.|publisher=Anrt.tj|language=ru|access-date=2018-04-28|ref= }}</ref><ref name="ua">{{cite web |url=http://100v.com.ua/ru/Yusufbekov-Hudoer-Yusufbekovich-person|title=Знаменитые, великие, гениальные люди. Самое интересное о них! Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|date=2012-12-28|website=Знамениті, великі, геніальні люди. Найцікавіше про них!|publisher=Com.ua|location=написано на Украине|at= |language=ru|access-date=2018-04-28|ref= }}</ref>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5–8, 11}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63–64}}.
 
== Біяграфія ==
Восенню 1949 года паступіў на першы курс [[Аграномія|агранамічнага]] [[факультэт]]а Таджыкскага сельскагаспадарчага інстытута, які скончыў у 1954 годзе, атрымаўшы кваліфікацыю [[Аграномія|агранома]].
 
Навуковую дзейнасць пачаў у 1954 годзе ў Памірскім батанічным садзе на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка. Тут ён пад кіраўніцтвам А. В. Гурскага вёў даследаванні па замацаванню і асваенню пяшчаных і галечных масіваў у Ішкашымскім раёне, а таксама працу па развіцці калекцыйных і вытворчых гадавальнікаў Памірскага батанічнага саду. У 1956 годзе X.Ю. Юсуфбекаў пачаў першыя эксперыменты па залужэнні пустыннай пашы на [[Памір|Заходнім Паміры]]<ref name="anrt"/><ref name="ua"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5, 8–9}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}.
 
=== Інстытут батанікі АН Таджыкскай ССР ===
У 1957 годзе паступіў у вочную [[Аспірантура|аспірантуру]] пры Інстытуце батанікі АН Таджыкскай ССР (г. Душанбе) і пад кіраўніцтвам [[прафесар]]а {{нп5|Цацэнкін, Іван Апанасавіч|І. А. Цацэнкіна|ru|Цаценкин, Иван Афанасьевич}} ([[Масква]], Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса) працягнуў даследаванні па залужэнні пустынных горных схілаў [[Памір|Заходняга Паміра]]. Пасля заканчэння [[Аспірантура|аспірантуры]] працягваў працаваць у тым жа інстытуце малодшым навуковым супрацоўнікам. Там, разам з даследаваннямі на Паміры, ён пачаў першыя эксперыменты па паляпшэнні пашы цэнтральнага [[Таджыкістан]]а (Рангантаў, Кондара).
 
У гэтыя гады ён сфармуляваў і эксперыментальна даказаў метады стварэння высокапрадукцыйных кармавых угоддзяў шляхам рознага рэжыму паліву падсявання травы без парушэння натуральнай расліннасці. Вынікі гэтых даследаванняў, якія былі ўкаранёныя ў калгаснай вытворчасці Шугнанскага і Ішкашымскага раёнаў [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]] на вялікіх плошчах, з’явіліся асновай кандыдацкай дысертацыі, абароненай у 1961 годзе<ref name="anrt"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5, 9}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}.
 
=== Памірская біялагічная станцыя ===
 
У 1969 годзе манаграфія «Паляпшэнне пашы і сенажацей Паміра і Алайскай даліны» была прадстаўлена ў якасці дысертацыі (Масква, Усесаюзны інстытут кармоў імя В. Р. Вільямса), якую X. Ю. Юсуфбекаў паспяхова абараніў і атрымаў навуковую ступень доктара сельскагаспадарчых навук: {{пачатак цытаты}}''Итогом этих исследований явилась монография Х. Ю. Юсуфбекова «Улучшение пастбищ и сенокосов Памира и Алайской долины», высоко оцененная учёными (в качестве докторской диссертации, блестяще защищенной автором) и практиками. Был найден дифференцированный, экономичный и эффективный подход к решению проблемы зимних кормов в условиях аридных высокогорий. И сухость климата, и сложный рельеф, и бедность почв были преодолены.''{{sfn|Агаханянц|1972}}{{канец цытаты}}
<ref name="anrt"/><ref name="ua"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5–6, 9–10}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}.
 
=== Памірскі біялагічны інстытут ===
Як спецыяліст-інтрадуктар X. Ю. Юсуфбекаў знайшоў аптымальнае рашэнне рэканструкцыі і размяшчэння зялёных насаджэнняў на прылеглай да будынка інстытута тэрыторыі. Вёў педагагічную працу на кафедры земляробства, чытаеў на спецыяльнасцях «Раслінаводства» і «Селекцыя і насенняводства».
 
Знаходзячыся на гэтай працы X. Ю. Юсуфбекаў па-ранейшаму ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва тэматыкай даследаванняў Памірскага батанічнага сада і лабараторыі высакагорнага пладаводства, кіраваў працай аспірантаў<ref name="anrt"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=7, 14–15}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}.
 
=== Акадэмія навук Таджыкскай ССР ===
У 1989 годзе X. Ю. Юсуфбекаў абраны членам Прэзідыума АН Таджыцкай ССР.
 
У 1989 годзе ганараваны звання Лаўрэата Дзяржаўнай прэміі імя Абуалі ібн Сіна ў галіне навукі<ref name="anrt"/>{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|с=7, 15}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=63}}<ref name="adlia"/>.
 
== Узнагароды і званні ==
* Падзячная грамата Ордэна Леніна Усесаюзнага таварыства «Веды» СССР (Масква 1984/12/28 № 65281),
* Ганаровая грамата ЛКСМ Таджыкістана за плённую працу па камуністычным выхаванні падрастаючага пакалення (1985),
* Дзяржаўная прэмія Таджыцкай ССР імя [[Авіцэна|Абуалi ібн Сіна]] і званне лаўрэата прэміі імя [[Авіцэна|Абуалi iбн-Сіна]] за цыкл прац «Паляпшэнне пашы і сенажацей Паміра і Алайскай даліны і раслінаводчае засваенне горных тэрыторый Паміра» (1989)<ref name="anrt"/>{{sfn|Мансуров, Максумов|1992|p=64}}{{sfn|Зуробек, Хакназар|1990|p=3}}{{sfn|Олимова, Шапошникова|1989|p=5–7, 16–17, 38–39}}.
 
== Водгукі ==
* {{кніга|аўтар=Олимова М. Д., Шапошникова Н. Н.|загаловак=Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў: [Ученые в обл. растениеводства]|арыгінал=Худоер Юсуфбекович Юсуфбеков: [Ученый в обл. растениеводства]|спасылка=https://search.rsl.ru/ru/search#q=title:(худоер%20юсуфбеков)|месца=Душанбэ|выдавецтва=Дониш|год=1989|pages= |allpages=52|isbn=|ref=Олимова, Шапошникова}}
* {{кніга|аўтар=Мансуров Х. Х., Максумов А. Н.|загаловак=Памяці навукоўца|арыгінал=Памяти ученого|спасылка=http://www.zin.ru/library/catfj/SPECHTML/page33/list.html|language=ru|journal=”Известия”. АН Республики Таджикистан. Отделение биологических наук|год=1992|volume=2|issue=126 |pages=63—64|doi=|access-date=2018-07-22|ref=Мансуров, Максумов}}
* {{cite news артыкул|firstаўтар=Зуробек|last= Н., Хакназар О.|authorlink=|author=|coauthorsзагаловак=Магіла усыпаныя кветкамі|titleарыгінал=Мазори гулафшони олим = [Магіла усыпаныя кветкамі]|urlспасылка=https://newspaperarchive.com/dushanbe-tojikiston-soveti-dec-29-1990-p-3/|workаўтар выдання= |выданне= |тып= |месца=12|выдавецтва=Tojikistoni Soveti|languageгод=tg1990|pagesвыпуск=3 |dateтом=29 снежня|нумар=298 1990(18289)|старонкі=3|мова=tg|ref=Зуробек, Хакназар}}
* {{кніга|аўтар=Kreutzmann, Hermann; Watanabe, Teiji|загаловак=Худаер Юсуфбекавіч Юсуфбекаў: [Ученые в обл. растениеводства]|арыгінал=Mapping Transition in the Pamirs: Changing Human-Environmental Landscapes [Geomorphic Features of the Eastern Pamirs with a Focus on the Occurrence of Intermontane Basins]|спасылка=https://books.google.com.tj/books?id=IIaMCwAAQBAJ&pg=PA50&lpg=PA50&dq=khudoer+Yusufbekov&source#v=onepage&q=(khudoer%20Yusufbekov)|year=2016|series=|language=en|месца=|выдавецтва=|год=2016|pages=50—51|allpages=274|isbn=|access-date=2018-07-22||ref=Kreutzmann, Watanabe}}: Only three authors were identified that have more than ten coauthors. These are Kirill V. Stanyukovich (Academy of Sciences of the Tajik SSR) and Khudoer Y. Yusufbekov (the first director of the Pamir Biological Institute in Khorog) in the Soviet period as well as Cyrus Samimi (Professor for Climatology at the University of Bayreuth, Germany) in the post-Soviet period. <…> For Soviet author, 30 coauthors networks could be detected, with the most densely linked group around Stanyukovich and Yusufbekov.
* {{cite book |first1=Т. П.|last1=Бабий|first2=Л. Л.|last2=Коханова|last3=Костюк|first3=Г. Г.|year=1984|title= Биологи: биографический справочник|trans-title=Біёлагі: біяграфічны даведнік|url=http://www.libex.ru/detail/book505657.html|type= |series= |language=ru|location=[[Кіеў|Киев]]|publisher=Наукова Думка|page=814|pages=|doi= |isbn=|issn=|access-date=2018-04-08|quote='''Аннотация''': Единственный биографический справочник по биологам России и мира. Помещены краткие сведения о жизни и научной деятельности свыше 1600 ученых, внесших значительный вклад в развитие биологических наук. Приведены <...> список литературы, содержащий работы по истории биологии и важнейшие труды ученых. Справочник иллюстрирован портретами ученых … (аб Х. Ю. Юсуфбекове см с. 734)|ref=}}
75

правак