Розніца паміж версіямі "Бялград"

54 байты дададзена ,  2 гады таму
др
арфаграфія, стыль, пунктуацыя
др
др (арфаграфія, стыль, пунктуацыя)
}}
 
'''Бялград''' ({{lang-sr|Београд, Beograd}})  — сталіца і найбуйнейшы горад [[Сербія|Сербіі]]. Адзін з найстарэйшых гарадоў Еўропы, ляжыць на скрыжаванні гандлёвых шляхоў паміж Заходняй і Усходняй Еўропай.<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 Географска позиција Београда]</ref>
 
== Геаграфія ==
Самая высокая кропка Бялграда — 116,75 м над узроўнем мора, каардынаты горада — 44°49'1449’14" паўночнай шыраты 20°27'4427’44" усходняй даўгаты. Сталіца Сербіі размешчана ў месцы зліцця дзвюх буйных рэк — [[рака Дунай|Дуная]] і [[рака Сава|Савы]]. Гістарычны цэнтр (сённяшняя [[Бялградская крэпасць]]) знаходзіцца на правым беразе ракі Сава.
 
Плошча горада складае 359,92 м², разам з раёнамі Новы Бялград і Земуна.
 
=== Клімат ===
Клімат — умерана-кантынентальны. Сярэднія тэмпературы [[студзень|студзеня]] — ад −3 да +9&nbsp;°C, [[ліпень|ліпеня]]  — ад +18 да +25&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць [[ападкі|ападкаў]]  — прыблізна 700 міліметраў.
 
Зімою і ўвосень часта дзьмуць вельмі моцныя паўднёва-усходнія вятры, якія зараджаюцца над Афрыкай і ідуць у кірунку Венгрыі.
 
== Гісторыя ==
Вытокі гарадской гісторыі належыць шукаць у эпасе [[кельты|кельтаў]], якія заснавалі на месцы зліцця рэк [[Рака Сава|Сава]] і [[Дунай]] сваё паселішча [[Сінгідунум]]. У сваёй гісторыі Бялград заваёўвала і руйнавала амаль дашчэнту 40 войскаў, і 38 разоў ён быў адбудаваны нанава. Старажытныя сцены горада пабачылі кельтаў і [[СтаражытнарымскаеСтаражытны войскаРым|рымлянаўрымлян]], [[готы|готаў]] і [[франкі|франкаў]], [[славяне|славянаўславян]] і [[туркі|туркаў]].
 
=== Сербскае Каралеўства ===
З 1817 горад з'яўляўсяз’яўляўся сталіцай Княства Сербіі (за выключэннем перыяду з 1818-18411818—1841, калі сталіцай быў [[Крагуевац]]<ref>[http://www.kragujevac.org.yu/upoznajte_grad/istorija.htm Крагуевац  — Гісторыя (Першая сталіца сучаснай Сербіі){{ref-sr}}]</ref>).
 
Калі Сербія атрымала поўную незалежнасць у 1878  г. і стала каралеўствам, Бялград ізноў стаў адным з ключавых гарадоў на Балканах, пачаў вельмі хутка развівацца<ref name="bglib">извор</ref><ref name="20c">[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1257 Град Београд - — Историја (Престоница Србије и Југославије)]</ref>.
 
Пасля адкрыцця чыгункі з Бялграда да Ніша насельніцтва горада пачало павялічвацца, у 1900  г. у горадзе пражывала прыкладна 69 100 чалавек<ref>[http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Europe/yugoslft.htm Статистике  — Југославија]</ref>. Неўзабаве, у 1905  г. насельніцтва павялічваецца да 80 000, а ў пачатку Першай сусветнай вайны ў 1914  г. да 100,000, не лічачы Земуна, які належаў тады Аўстра-Венгрыі.
 
Пасля Першай сусветнай вайны і акупацыі аўстра-венгерскімі і нямецкімі войскамі, Бялград зноў пачынае імкліва развівацца і мадэрнізавацца ў якасці сталіцы Каралеўства Югаславіі.
=== Другая сусветная вайна ===
[[Выява:Bundesarchiv Bild 141-1005, Belgrad, Zerstörungen.jpg|thumb|Бялград пасля бамбардзіровак]]
25 сакавіка 1941  г. [[Югаславія]] падпісала [[Траісты пакт]] і такім чынам далучылася да краін нацыскага боку. 27 марта ўрад, які падпісваў пакт быў зрынуты, краіна адышлавыйшла адз дагаворудагавора.
 
6 і 7 красавіка горад падвергся моцным бамбардзіроўкам нямецкіх паветраных сіл. Югаславія падвергнуласяпадверглася нападу нямецкіх, італьянскіх, венгерскіх і балгарскіх сіл, з дапамогай албанцаў і харватаў. Пасля капітуляцыі Каралеўства Югаславіі, Бялград быў уключаны ў склад Незалежнай дзяржавы Харватыі (нацысцкай марыянеткавай дзяржавы).
 
Змаганне за вызваленне Бялграда пачалося 13 кастрычніка, горад быў канчаткова вызвалены 20 кастрычніка 1944 сумеснымі сіламі партызан і Чырвонай Арміі.
 
=== СФР Югаславія ===
У пасляваенны перыяд Бялград з'яўляўсяз’яўляўся сталіцай новай Югаславіі, і неўзабаве ператварыўся ў буйны прамысловы цэнтр. У 1951  г. пачалося будаўніцтва новага раёна горада - — Новы Бялград, па іншым боку ракі Савы.
 
На працягу ўсіх 70-х горад заставаўся арэнай студэнцкіх і палітычных дэманстрацый.
 
У маі 1980  г. у горадзе памірае пажыццёвы прэзідэнт Югаславіі [[Іосіп Броз Ціта]]. На яго пахаванні прысутнічала амаль 700 тыс. чалавек.
 
== Органы ўлады ==
Бялград мае статутстатус адмысловай тэрытарыяльнай адзінкі ў складзе Рэспублікі Сербіі, са сваімі мясцовымі органамі ўлады<ref name="municip">[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1904 Град Београд - — Градске општине]</ref>.
 
=== Рада ===
Рада горада з'яўляеццаз’яўляецца прадстаўнічым органам, які выконвае асноўныя функцыі органаў мясцовага самакіравання, устаноўленых заканадаўствам і статутам горада. Рада ўключае 90 членаў, якія абіраюцца на мясцовых выбарах на тэрмін 4 года.
 
=== Граданачальнік ===
Мэр Бялграда прадстаўляе горад і выконвае выканаўчыя функцыі. Абіраецца, спачатку, ў якасці члена Рады горада, затым прамым таемнымтайным галасаваннем, тэрмінам на чатыры года. Мэр не можа выконваюць іншых дзяржаўных функцый, акрамя сваёй пасады.
 
=== Гарадскі савет ===
Гарадскі савет з'яўляеццаз’яўляецца органам, які каардынуе ажыццяўленне функцый мэра горада і ажыццяўляе кантрольна-наглядныя функцыі за працайработай гарадской адміністрацыі. Гарадскі савет складаецца з мэра, намесніка мэра і 9 членаў, абіраецца членамі Рады горада.
 
== Насельніцтва ==
Паводле дадзеных перапісу 2002  г., у Бялградзе пражывае прыкладна 1 576 124 чалавек. Па этнічным складзе, сярод жыхароў пераважаюць сербы (1 417 187), затым югаславы (22 161), чарнагорцы (21 190), цыганы (19 191), харваты (10 381), македонцы (8 372) і [[славяне-мусульмане|мусульмане]] (4 617)<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1199 Град Београд - — Чињенице (Становништво)]</ref>.
Акрамя таго, у Бялградзе жыве вялікая колькасць сербаў з усёй былой Югаславіі, якія прыбылі ў горад у пошуках лепшага жыцця, або бежанцы ад вайны і этнічных чыстак<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/balkans/stories/belgrade062299.htm Refugee Serbs Assail Belgrade Government]: Вашингтон пост, 22. јун, 1999.</ref>. Беручы пад увагу вялікую колькасць сербскіх бежанцаў з Харватыі, Босніі і Герцагавіны і з Косава, а таксама студэнтаў, агульная колькасць жыхароў Бялграда, па неафіцыйных дадзеных, можа перавышаць 2  млн. чалавек.
 
У Бялградзе таксама жывуць і шматлікія іншыя народы былой Югаславіі, што ў значнай ступені з'яўляеццаз’яўляецца вынікам былога статусу горада - — сталіцы шматэтнічнай Югаславіі. Па некаторых звестках, у Бялградзе жыве некалькі тысяч кітайцаў, якія прыехалі сюды ў сярэдзіне 1990-х на будоўлю.<ref>[http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2005/februar/19-20/B-01-19022005.shtml Кинези Марко, Милош и Ана!], Курир, 19-20 фебруар 2005.</ref><ref>[http://www.vreme.com/arhiva_html/471/10.html Кинеска четврт у Блоку 70], Време бр. 471, 15. јануар 2000.</ref>. Ёсць і арабская абшчына, якую ўтвараюць былыя студэнты з арабскіх краін, якія пасля вучобы засталіся ў Сербіі.<ref>[http://www.dawn.com/2005/12/07/int17.htm Јединствени пријатељски клуб у Београду], Dawn - — International, 7. децембар</ref><ref>[http://www.jordanembassyus.org/041199003.htm Government, public diverge in assessment of Kosovo crisis] Jordan Times, 11. април 1999</ref>. Большасць арабаў, якія жывуць у Бялградзе, з'яўляюццаз’яўляюцца выхадцамі з Сірыі, Іарданіі і Ірака.
 
Сярод разнастайнага склада насельніцтва, вылучаюцца наступныя рэлігійныя абшчыны: праваслаўная - — самая вялікая на сённяшні дзень (прыкладна 1 429 170 чал.), мусульманская (20 366 чал.) і каталіцкая(16305). Існавала вялікая яўрэйская абшчына, але пасля нацысцкай акупацыі 1941  г. іх колькасць скарацілася да 415, таксама існуе пратэстанская (3 796)<ref>[http://webrzs.stat.gov.rs/axd/Zip/VJN3.pdf "«Књиге резултата Пописа 2002."»: "«Књига 3: Вероисповест, матерњи језик и национална или етничка припадност према старости и полу - — подаци по општинама"»], страна 12. <u>Републички завод за статистику Србије</u>, 2003.</ref>.
 
== Транспарт ==
Бялград мае найважнейшае транспартнае значэнне як важны чыгуначны вузел і месца скрыжавання асноўных аўтамагістраляўаўтамагістралей, міжнародны рачны порт, аэрапорт і тэлекамунікацыйны цэнтр. Тут засяроджаныя важныя [[Эканоміка|эканамічныя]] і [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчыя]] магутнасці, асабліва металургічная, машынабудаўнічая і электронная прамысловасць, затым гандаль і банкаўская справа.
 
== Культура ==
Бялград  — сталіца сербскай [[культура|культуры]], [[адукацыя|адукацыі]] і [[навука|навукі]]. У горадзе сканцэнтраванасканцэнтраваны найбольшы лік устаноў нацыянальнага значэння з вобласці навукі і мастацтва.
 
У Бялградзе знаходзяцца [[Храм Святога Савы]] (самая вялікая царква на [[Балканы|Балканах]]), [[Калемегдан]] (Бялградская крэпасць), помнікі культуры і іншыя нерухомыя культурныя каштоўнасці, шматлікія археалагічныя раскопы з узорамі матэрыяльнай культуры, якія сведчаць аб развітой цывілізацыі і культуры на тэрыторыі Бялграда ад мінулага да сённяшняга дня.
 
=== Адукацыя ===
У Бялградзе дзейнічаюць два дзяржаўныя ўніверсітэты і некалькі прыватных інстытутаў, якія надаюцьдаюць вышэйшую адукацыю. [[Бялградскі ўніверсітэт]] бярэ вытокі ад Вялікай школы, заснаванай у 1808<ref>[http://www.ius.bg.ac.rs/istorijat/ Универзитет у Београду  — Правни факултет (Историјат)]</ref>. Сёння тут навучаюцца больш за 70  000 студэнтаў<ref>[http://www.bg.ac.yu/pdf/ukupno.pdf Универзитет у Београду - — Број студената]</ref>.
 
У горадзе размешчаныя [[Сербская акадэмія навук і мастацтваў]], заснаваная ў [[1886]]  г. як Сербская каралеўская акадэмія;, і [[Нацыянальная бібліятэка Сербіі]], якая з'явіласяз’явілася ў [[1832]]  г.;
 
Бялград таксама мае прыкладна 200 пачатковых школ і 85 сярэдніх, у іх уваходзяць: рэгулярныя школы, адмысловыя і школы для пачатковай адукацыі дарослых. Сістэма сярэдняй адукацыі ўключае ў сябе 51 прафесійных, 21 сярэдніх школ.
 
230  000 студэнтаў, якія вучацца ў горадзе, навучаюць 22  000 супрацоўнікаў у больш чым за 500 будынкаў агульнай плошчай 1  100  000 квадратных метраў<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201008 Град Београд - — Образовање и наука]</ref>.
 
== Цікавае ==
 
=== Узнагароды ===
* [[Ордэн Ганаровага легіёна]] (Францыя, 1920)
* Ваенны крыж (Чэхаславакія, 1925)
* Ордэн Народнага героя Югаславіі (1974)<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201227 Град Београд - — Чињенице о Београду (примљене награде)]</ref>
 
=== Гістарычныя назвы ===
|-
| [[Сінгідунум|Singidūnum]]
| раманізіраванаяраманізаваная кельтская назва
|-
| Београд, Beograd
| славянская назва, пераклад з кельтскай; первыпершае ўпамінўпамінанне уў 878. у пісмепісьме папы рымскага цару Барысу Балгарскаму
|-
| Бялград на Дунаі
| старастарая [[харватская мова|харватская]] назва
|-
| Alba Graeca
|-
| Alba Bulgarica
| лацінская назва горада падў часчасы уваходжанняўваходжання яго ў склад Балгарыі
|-
| Fehérvár
|-
| Nándorfehérvár
| у серэднявечнайсярэдневяковай Венгрыі
|-
| Veligradon
|}
<br />
 
=== Гарады-пабрацімы ===
Бялград пабрацім з наступнымі гарадамі<ref>[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1225693 Град Београд — Међународна сарадња]</ref>:
 
=== Бялград у відэагульнях ===
Бялград прысутнічае ў папулярнай камп'ютарнайкамп’ютарнай відэагульне Battlefield 2142nd, вытворца EA Games. Зямля, на якой адбываюцца дзеянні - — гэта карта Бялграда.
 
У гульні Half-Life 2, будынак Нацыянальнага ўрада Рэспублікі Сербія прыстасаваны для горада Горад 17, у якім адбываюцца дзеянні гульні. Будынак з'яўляеццаз’яўляецца там пад назвай Overvoc neksus.
 
=== Гл. таксама ===
<gallery>
 
Image:NoviBG Nov30 2005.jpg| Панарама Бялграда
Image:Fk Red Star stadium.jpg|Бялградскі стадыён
Image:La place de la République..jpg| Рэспубліканскі парк
== У Сетцы ==
{{commons|Belgrade}}
* [http://serbija.info/goroda_serbii/belgrad.html Бялград] - — даведнік, фотагалерэя на партале пра Сербію {{ref-ru}}
* [http://www.beograd.co.yu Афіцыйны сайт] {{ref-sr}}{{ref-de}}{{ref-en}}
* [http://www.belgrade.cc/ Інфармацыя] {{ref-en}}