Розніца паміж версіямі "Дзераза булавападобная"

няма тлумачэння праўкі
| tpl = tro-26600197
}}
'''Дзераза булавападобная''' (''Lycopodium clavatum'') — найбольш шырока распаўсюджаны [[Біялагічны від|від]] [[Споры|споравых]] [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Вечназялёныя расліны|вечназялёных раслін]] [[род]]у {{bt-bellat|Дзераза|Lycopodium}}<ref name="ЛР">{{кніга
|аўтар =
|частка = Плаун булавовидный
|тыраж = 120 000
}}</ref>.
 
== Назва ==
Сцябло дзеразы сцелецца па зямлі, чапляецца, дзярэцца – адсюль, мабыць, і назва. Народныя назвы: ''бабін мур'', ''цякун'', ''вілак''.
 
== Батанічнае апісанне ==
Шматгадовая вечназялёная расліна з паўзучым вілавата-галінастым [[сцябло]]м даўжынёй да 2 м. Ад сцябла адыходзяць вертыкальныя густааблісцелыя парасткі вышынёй 20–30 см са стробіламі на канцах<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|2}} С. 175</ref>. Для ўсіх дзеразовых характэрна [[дыхатамія|дыхатамічнае]] галінаванне парасткаў.
Расліна вышынёй ад 30 да 50 см з дробнымі карэньчыкамі і моцнаразгалінаванымі сцелючымі [[сцябло|сцёбламі]] даўжынёй каля 1 метра<ref name="ЛР"/>.
 
Анатамічная будова сцябла прымітыўная. Маладыя сцяблінкі маюць пратастэлічную, а дарослыя – плектастэлічную будову. Звонку сцябло пакрыта эпідэрмай. Далей ідзе моцная кара. Клеткі ўнутраных слаёў кары маюць тоўстыя сценкі і ўтвараюць механічнае кальцо. Цэнтральная частка сцябла занята канцэнтрычным праводзячым пучком (стэлай). [[Ксілема]] ў пучку размяшчаецца ў выглядзе стужак, якія злучаны паміж сабой. Паміж участкамі ксілемы і вакол яе з перыферыі – [[флаэма]]. Асяродка няма, камбія ў пучку няма. За флаэмай ідзе слой перыцыкла, далей – эндадэрма, якая аддзяляе пучок ад кары. У кары сцябла ёсць ліставыя сляды – пучкі праводзячай тканкі, якія ідуць да жылак ліста.
Для ўсіх дзеразовых характэрна [[дыхатамія|дыхатамічнае]] галінаванне парасткаў. У выпадку роўнай дыхатаміі ўсё [[парасткі]] займаюць вертыкальнае становішча, а карані пучком размяшчаюцца ля аснавання галоўнага парастка. Пры няроўнадыхатамічным галінаванні парасткі падпадзяляюцца на сцелючыя і прамастаячыя.
 
Лісце сядзячае, ланцэтна-лінейнае, суцэльнакрайняе, пераходзіць на канцы ў доўгі белы валасок, размешчана густымі спіралямі, якія ўтвараюць на сцябле некалькі падоўжаных радоў. Лісты звонку адзеты эпідэрмісам з вусцейкамі. Стробілы на доўгіх ножках, па 2–3, радзей па 4–5 або адзіночныя. Мезафіл шматслойны з міжклетнікамі. Карані бакавыя з каранёвымі валаскамі, жывуць 2–5 гадоў.
 
== Распаўсюджанне і экалогія ==
[[Касмапалітызм, біялогія і экалогія|Расліна-касмапаліт]], сустракаецца практычна па ўсім свеце, у тым ліку паўсюдна ў Расіі і Беларусі<ref name="ЛР"/>.
 
Расліна [[лес|лясоў]], пераважна хвойных, з якіх аддае перавагу светлым [[хвоя|хвойнікам]]. Іншы раз утварае курціны накшталт "ведзьміных кольцаў".
 
Да [[глеба]]ў абыякава, але часцей сустракаецца на [[пясок|пясках]].
== Асаблівасці біялогіі ==
[[Файл:Illustration Lycopodium clavatum0.jpg|thumb|left|{{Бат.іл.|3}}]]
У жыццёвым цыкле дзеразы спарафіт (бясполае пакаленне) пераважае над гаметафітам. Спарафіт — гэта зялёная расліна дзеразы. На ёй утвараюцца спараносныя каласкі., Яныякія па адным, радзей па два–тры ўзнікаюць на верхавінах галінак і складаюцца з выцягнутай восі, на якой размешчаны спецыяльныя спараносныя лісцікі. НаЯны іхдрабнейшыя верхнімза бакувегетатыўныя развіваюццалісты, спарангіі.маюць Унутрытрохвугольна-яйцападобную спарангіяўформу, утвараеццазавостраныя, вялікаяжоўтага колькасць аднолькавых [[споры|спор]]колеру. Пры выспяванні споры высыпаюцца са спарангія і трапляюць у глебу. У глебе споры прарастаюць. ЗНа іх фарміруюццаверхнім гаметафітыбаку развіваюцца палавоеспарангіі пакаленненыркападобнай дзеразы.формы Гаметафітабо уамаль дзеразышарападобныя, называеццадыяметрам зарасткам.1-2 Ён не мае колерумм, пазбаўленына хларафілукароткай ножцы. ДляУнутры нармальнагаспарангіяў развіццяса зарасткаспарагеннай неабходна,тканкі кабшляхам [[меёз]]у ягофарміруюцца ўкаранілісяў гіфывялікай грыбаколькасці ідробныя сфарміраваўсяаднолькавыя [[сімбіёзспоры]]. Толькіакругла-тэтраэдрычнай пасляформы, гэтагажаўтаватага гаметафіт будзе нармальна развівацца далейколеру.
 
Споры маюць дзве абалонкі – экзаспорый і эндаспорый. Унутранае змесціва споры складаецца з пратаплазмы, ядра, пластыд, да 50% тлустага алею. Спелы спарангій лопаецца папярочнай трэшчынай. Да гэтага часу вось каласка некалькі разрастаецца, спарафілы рассоўваюцца і споры лёгка высяваюцца на зямлю.
 
Спаранашэнне ў дзеразы назіраецца ў канцы лета – восенню. Пры выспяванні споры высыпаюцца са спарангія і трапляюць. З паверхні зямлі споры дажджавой вадой заносяцца ў паглыбленні (шчыліны) глебы, дзе на глыбіні ў 6–7 см прарастаюць. З іх фарміруюцца гаметафіты — палавое пакаленне дзеразы.
 
Гаметафіт у дзеразы двухполы, утвараецца ў выглядзе камячка клетак накшталт цыбулінкі і называецца зарасткам. Ён не мае колеру, пазбаўлены хларафілу. Для нармальнага развіцця зарастка неабходна, каб у яго ўкараніліся гіфы [[грыб]]а і сфарміраваўся [[сімбіёз]]. Толькі пасля гэтага гаметафіт будзе нармальна развівацца далей. Спелы зарастак разрастаецца дыяметрам да 2–3 см і набыве форму сподачка.
 
Зарасткі існуюць незалежна ад спарафіта. Развіваюцца яны павольна. Праз 6—15 гадоў пасля прарастання споры на верхнім баку зарастка ўтвараюцца антэрыдыі і архегоніі. Яны маюць такую ж будову, як і [[імхі]]. Антэрыдыі пагружаны ў тканку зарастка. У іх развіваюцца шматлікія двухжгуцікавыя [[сперматазоід]]ы. Архегоніі таксама пагружаны ў зарастак брушкам, а шыйка ўзвышаецца над паверхняй зарастка. У брушку архегонія фарміруецца [[яйцаклетка]] і брушная канальцавая клетка. У шыйцы – 6–8 канальцавых клетак.
 
Апладненне адбываецца ў кропельна-вадкім асяроддзі. Для таго каб сперматазоіды змаглі даплысці да яйцаклеткі і апладніць яе, неабходна наяўнасць [[вада|вады]]. Пасля апладнення развіваецца [[зігота]].
 
ЗарасткіАплодненая існуюцьяйцаклетка незалежна ад спарафіта. Развіваюцца яны павольна. Праз 6—15 гадоў пасля прарастання споры на зарастку ўтвараюцца антэрыдыідзеліцца і архегоніі.фарміруе Яны маюць такую ж будовузародак, якякі і імхі. У антэрыдыях утвараецца вялікая колькасцьмае [[сперматазоід]]аўсцяблінку, апершасны ў архегоніях — па адной [[яйцаклетка|яйцаклетцы]]. Для таго каб сперматазоіды змаглі даплысці да яйцаклеткілісцік і апладніцьбакавы яе, неабходна наяўнасць [[вада|вады]]корань. ПасляНа апладненняпершых развіваеццаэтапах [[зігота]].зародак З зіготы ўтвараецца новая расліна спарафіта. Спачатку яна выкарыстоўвае тыя пажыўныя рэчывы,жывіцца якіяза былікошт назапашаныспажыўных ўрэчываў зарасткузарастка. АлеА пасля таго як у маладой расліны сфарміруюцца зялёныя лісты і карані, яна пераходзіць да самастойнага існавання. Так завяршаецца жыццёвы цыкл дзеразы булавападобнай.
 
== Разнавіднасці ==
== Літаратура ==
* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* ''Зубкевіч Г. І.'' Дзераза // {{Крыніцы/ЭПБ|2}}
* ''Сапегін Л. М.'' Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
* {{ІВРСР|частка=38. ''Lycopodium clavatum'' L. — Плаун булавовидный|том=1|стар=112}}