Розніца паміж версіямі "Вялікія князі літоўскія"

няма тлумачэння праўкі
др (clean up, перанесена: Вецін → Ветын (2) з дапамогай AWB)
'''Вялікі князь літоўскі'''  — найвышэйшы княжацкі тытул у [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Вялікі князь быў кіраўніком дзяржавы ў [[XIII ст.|XIII]]  — [[XVIII ст.]] Яму былі падначалены князі, магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі.
 
== Правы і абавязкі ==
[[Выява:Seal of Mindaugas.jpg|thumb|злева|Фрагмент пячаткі, якая прыпісваецца першаму вялікаму князю літоўскаму Міндоўгу[[Міндоўг]]у, [[XIII ст.]], з выявай гаспадара на стальцы. <small>Каля [[1255]].</small>]]
Выбіраўся феадаламі, звычайна з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы: весці міжнародныя справы, уступаць у саюзы, абвяшчаць вайну і заключаць мір, распараджацца ўзброенымі сіламі дзяржавы, дзяржаўнай маёмасцю, даходамі і скарбамі, дараваць дзяржаўную маёмасць, тытулы і званні, ажыццяўляць вышэйшы суд і памілаванне засуджаных. Яму належала заканадаўчая ініцыятыва, усе асноўныя законы і прававыя акты выдаваліся за яго подпісам.
 
 
== Гаспадарскі тытул ==
[[Выява:411Г000404 tanship4.JPG|thumb|Руіны велікакняжацкага [[Навагрудскі замак|замка ў г. Навагрудку]], ХІІІ  — [[XIV ст.]] <small>[[Гродзенская вобласць|Гродзенская вобл.]]</small>]]
Вялікія князі літоўскія мелі адмысловы тытул  — ''гаспадар''. Гэты тытул таксама ужывальны (у розных формах) у дзяржавах, культурна і палітычна арыентаваных на Вялікае княства: [[Малдавія|Малдавіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Ноўгарад|Наўгародчыне]], [[Цвер|Цвяры]], [[Масква|Маскве]]. У [[старабеларуская мова|старабеларускіх]] крыніцах сустракаецца таксама у скарочаных формах: "«осподар"», "«сподар"».
 
Тытул паходзіць ад [[грэчаская мова|грэчаскага]] ''[[дэспат]]''  — [[правінцыя|правінцыйны]] кіраўнік у [[Візантыя|Візантыі]], зрэдчас  — незалежны (напрыклад  — [[Эпірскі дэспатат]] за часам [[Лацінская імперыя|Лацінскай імперыі]]), раней у [[Персія|Персіі]]. У [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]] (а праз яе у пісьмовай мове [[Кіеў|Кіева]], [[Ноўгарад]]а і інш. гарадоў (княстваў) [[Русь|Русі]]) зыходны грэчаскі тэрмін пераняты пачаткова як ''гаспадзін'' (тытул асобы, таксама  — [[Ноўгарад|Гаспадзін Вялікі Ноўгарад]]).
[[Выява:VILLINUS OLD TOWN LITHUANIA SEP 2013 (9851576794).jpg|thumb|злева|[[Вежа Гедзіміна|Вежа велікакняжацкага замка]] ў [[Вільня|Вільні]], [[14 стагоддзе|ХІV]]  — [[15 стагоддзе|XV ст.]]]]
У [[Масква|Маскве]] пераняты таксама з беларускай формы як ''гасудар'' (вышэйшы тытул маскоўскага валадара, пазней  — адзін з тытулаў). Мае таксама скарочаную форму ''судар'' (на узор беларускага ''спадар'')
 
''Гаспадар'', як і яго скарочаныя беларускія формы (а роўна  — іх маскоўскія адпаведнікі: ''гасудар'', ''судар'') ужываліся таксама як звычайны тытул [[шляхта|шляхты]].
 
Акрамя гэтага, вялікі князь літоўскі меў тытулы па назве земляў, якімі валодаў. Напрыклад, [[Жыгімонт III Ваза]] меў тытулы караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага, інфлянцкага, наследнага гаспадара і караля шведскага, гоцкага, вандальскага, вялікага княжыча фінляндскага і інш.
[[Выява:COA of Gediminids.svg|thumb|left|150 px|Герб Гедзімінавічаў [[Герб «Калюмны»|«Калюмны»]].]]
[[Выява:COA of Jogailaičiai dynasty Lithuania.png|thumb|150 px|Герб Ягелонаў.]]
У ХІІІ ст. сынам першага вялікага князя літоўскага Міндоўга быў [[Войшалк]], які таксама стаў вялікім князем. Наступным пасля Войшалка быў [[Шварн Данілавіч]] (зяць Міндоўга), які належаў да галіцка-валынскіх князёў і быў адзіным вялікім князем літоўскім з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сынамі [[Будзівід]]а былі [[Віцень]] і, магчыма, [[Гедзімін]]. Родавыя сувязі астатніх вялікіх князёў літоўскіх ХІІІ ст. дакладна невядомы.
 
Пачынаючы з Гедзіміна (XIV ст.), усе вялікія князі літоўскія да Люблінскай уніі належаць да роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], а Ягайла, [[Казімір Ягелончык|Казімір]] і наступныя  — да [[Ягелоны|Ягелонаў]] (галіны Гедзімінавічаў).
 
== Вялікія князі літоўскія  — [[Кароль Польшчы|каралі польскія]] ==
[[Image:Jogaila of Lithuania.Image from around 1475-1480.jpg|thumb|left|Ягайла  — першы вялікі князь літоўскі і адначасова кароль польскі. <small>[[Фрэска]] [[1475]] [[1480]]  гг., [[замак]] [[Вавель]], г. [[Кракаў]], [[Малапольскае ваяводства]], Польшча.</small>]]
Пасля [[Крэўская унія|Крэўскай дынастычнай уніі]] [[1385]]  г. з Польшчай 3 вялікія князі літоўскія станавіліся таксама каралямі польскімі:
 
* [[Ягайла|Ягайла Альгердавіч]]  — вялікі князь літоўскі з [[1377]]  г., у [[1386]] паводле Крэўскай уніі абраны каралём польскім пад імём Уладзіслаў ІІ Ягайла, да [[1392]] з'яўляўсяз’яўляўся адначасова каралём польскім і вялікім князем літоўскім, у 1392 паводле [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] перадаў пасаду вялікага князя літоўскага стрыечнаму брату [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўту Кейстутавічу]];
* [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]]  — вялікі князь літоўскі з [[1440]], а з [[1447]]  — і кароль польскі пад імём Казімір IV Ягеллончык;
[[Image:Cranach the Younger Sigismund II Augustus.jpg|thumb|Жыгімонт ІІ Аўгуст  — першы кароль польскі і вялікі князь літоўскі ў Рэчы Паспалітай. <small>[[Лукас Кранах Малодшы|Л. Кранах Малодшы]], каля [[1553]]. [[Музей Чартарыйскіх]], Кракаў.</small>]]
* [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр Казіміравіч]]  — вялікі князь літоўскі з [[1492]], а з [[1501]]  — і кароль польскі пад імём Аляксандр Ягеллончык.
 
Яшчэ 2 вялікія князі літоўскія былі абраны каралямі польскімі практычна адразу:
 
* [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт I Стары Казіміравіч]]  — вялікі князь літоўскі і кароль польскі з [[1506]] (каранаваны як кароль польскі ў [[1507]]);
* [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт II Аўгуст Жыгімонтавіч]]  — вялікі князь літоўскі і кароль польскі з [[1548]].
 
Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] [[1569]] г. з Польшчай вялікі князь ВКЛ адначасова быў каралём Польшчы, стаяў на чале агульнай дзяржавы — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Тытул правіцеля ў Рэчы Паспалітай называўся ''кароль польскі і вялікі князь літоўскі'' (з дабаўленнем тытулаў па іншых землях, якімі ён правіў). Першым каралём польскім і вялікім князем літоўскім у Рэчы Паспалітай стаў Жыгімонт ІІ Аўгуст.
 
Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] [[1569]]  г. з Польшчай вялікі князь ВКЛ адначасова быў каралём Польшчы, стаяў на чале агульнай дзяржавы  — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Тытул правіцеля ў Рэчы Паспалітай называўся ''кароль польскі і вялікі князь літоўскі'' (з дабаўленнем тытулаў па іншых землях, якімі ён правіў). Першым каралём польскім і вялікім князем літоўскім у Рэчы Паспалітай стаў Жыгімонт ІІ Аўгуст.
{{-}}
== Спіс вялікіх князёў літоўскіх да Люблінскай уніі ==
{| class="wikitable sortable"
 
=== Дапаўняльныя звесткі ===
* [[Ганна Ягелонка]] ([[1575]]—[[1596]])  — каралева польская і вялікая княгіня літоўская, фактычна кіраўнікамі дзяржавы былі яе муж Стэфан Баторый і пляменнік Жыгімонт Ваза; такім чынам, Рэч Паспалітая ў 1575 — 15961575—1596 фармальна мела двух правіцеляў адначасова.
 
У Рэчы Паспалітай былі наступныя выпадкі разнагалоссяў па абранню караля і вялікага князя:
* [[Вялікі князь]]
* [[Вялікае княства Літоўскае]]
* [http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=80 Наследныя Вялікія князі Літоўскія пасля 1795  г.]
 
== Галерэя ==