Розніца паміж версіямі "Ян Запальяі"

429 байтаў выдалена ,  9 месяцаў таму
др
removed Category:Асобы using HotCat, афармленне
др (→‎Крыніцы: clean up з дапамогай AWB)
др (removed Category:Асобы using HotCat, афармленне)
 
| пераемнік_2 = [[Янаш II Жыгімонт]]
| каранацыя_2 = [[11 лістапада]] [[1526]]
| дата нараджэння = 2.2.1487
| месца нараджэння = [[Спішскі Град]], {{Месца нараджэння|Славакія}}
| дата смерці = 22.6.1540
| месца смерці = [[Себеш]], {{Месца смерці|Трансільванія}}
| пахаваны = {{Месца пахавання|Секешфехервар}}
| веравызнанне = каталіцкаекаталіцтва
| спадчыннік =
| у шлюбе = [[Ізабела Ягелонка]]
| род =
| бацька =
| бацька = [[Іштван Запальяі]] (?—1499), граф Сепеш, князь Трансільваніі
| маці =
| маці = Ядзвіга Тэшэнская (1463—1521)
| дзеці = [[Янаш II Жыгімонт|Янаш II]]
| узнагароды =
}}
'''Ян''' '''Запальяі''' ([[венгерская мова|венг]]. ''Szapolyai János, Zápolya János'') - — [[Трансільванія|трансільванскі]] ваявода і князь, а пасля кароль паўднёвай частцы [[Венгрыя|Венгрыі]], так званай Асманскай Венгрыі ([[1527]]—[[1540]]). З'яўляеццаЗ’яўляецца апошнім нацыянальным кіраўніком Венгрыі.
 
== Жыццяпіс ==
=== Нараджэнне ===
 
Ян Запальяі нарадзіўся ў [[1487]]  г. у мястэчку [[Спішскі Град]] (венг. ''Szepesi vár''), сёння ў [[Славакія|Славакіі]], загінуў у [[1540]]  г. бліз [[Сазшабешу]] (венг. Szászsebes), сёння [[Румынія]]. Бацька Яна - — Іштван Запальяі ([[1492]]—[[1499]]), быў сярэднестатычным венгерскім дваранінам, а яго маці паходзіла з высакароднай сям'ісям’і [[Хэдвіг]].
 
=== Шлях да ўлады ===
 
З [[1505]]  г. быў кіраўніком часткі венгерскага дваранства, якая змагалася за вяртанне караля венгерскага рода і супраць якога-небудзь старонняга ўплыву. У [[1511]]  г. атрымаў тытул трансільванскага ваяводы, асноўнай задачай якога стала - — падаўленне сялянскага паўстання пад кіраўніцтвам [[Д'ёрдзь Дожы|Д'ёрдзяД’ёрдзя Дожы]]. Паўстанцы былі разгромлены ў [[1514]], лідар паўстання пасля першага катавання - — загінуў.
 
У той час Венгрыя знаходзілася пад валадарствам [[Людовік Ягелон|Людовіка Ягелона]], у краіне існавала слабасць кіравальнага класа і хаос. Калі асманскі султан - — [[Сулейман Пышны]], напаў на Венгрыю, у [[1526]], то Ян Запальяі са сваім войскам жадаў прыняць удзел у абароне Венгрыі, але па невядомым прычынам своечасова не паспеў да мястэчка [[Мохач]], дзе адбылася вырашальная бітва паміж венграмі і туркамі, у якой апошнія перамаглі.
 
Паводле некаторых крыніц, адной з падстаў не своечасовага прыбыцця на поле бітвы, было дрэннае стаўленне да дому [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Ён быў у сталым канфлікце з дзеючым каралём і кіравальнай шляхтай.
=== Валадарства ===
 
[[5 лістапада]] [[1526]]  г. у горадзе [[Секешфехервар]] Ян Запальяі быў абраны венгерскім каралём. Праз месяц, на іншым паседжанні ў [[Браціслава|Браціславе]], быў абраны другі венгерскі кароль - — [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанд I]]. Гэта стварыла сітуацыю ў Венгрыі прыблізную да грамадзянскай вайны. Дваранства змяняла прыхільнасць то ў адзін, то ў другі бок, што цалкам дэстэбілізіравала і вычарпала эканамічную магутнасць Венгрыі. Фердынанда падтрымалі: [[Чэхія]], [[Германія]] і [[іспанія|іспанскі каралеўскі дом]]. Ян Запальяі звярнуўся да ўсходу, да туркаў, якія, у сваю чаргу, далі яму ўладу над часткай пераможанай Венгрыі. Такім чынам Ян Запальяі стаў каралём Венгрыі пад пратэктаратам Асманскай імперыі.
 
=== Смерць ===
У [[1540]] Ян памірае. Пасля яго смерці, туркі заваявалі [[Буда, Будапешт|Буду]], у [[1541]]  г. Венгерская дзяржава стала распадацца на тры часткі Асманскую Венгрыю, Іспанскую і [[Трансільванія|Трансілльванію]].
 
== КрыніцыЛітаратура ==
* -{Barta Gábor: ''A Sztambulba vezető út'' (1526-15281526—1528). Bp. 1983, Magvető}-
* -{Tringli István: ''Az újkor hajnala.'' Magyarország története 1440-15411440—1541. Bp. 2003, Vince}-
* -{Szakály Ferenc: ''Virágkor és hanyatlás.'' 1440-17111440—1711. (Magyarok Európában II.) Bp. 1990, Háttér}-.
 
{{зноскі}}
}}
 
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}
 
{{DEFAULTSORT:Запальяі Ян}}
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Каралі венгерскія]]