Розніца паміж версіямі "Вялікабрытанія"

167 байтаў дададзена ,  6 месяцаў таму
няма тлумачэння праўкі
(Bluelinking 1 books for verifiability.) #IABot (v2.1alpha3)
|Заўвагі = {{reflist}}
}}
'''Вялі́кабрыта́нія''' ({{lang-en|Great Britain}}), '''Злу́чанае Карале́ўства Вялі́кабрыта́ніі і Паўно́чнай Ірла́ндыі''' ({{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}) — [[астраўная дзяржава]] на паўночным захадзе Еўропы. Плошча 242,5 тыс.кв.км. Размешчана на востраве [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытанія]], паўночным усходзе [[Ірландыя (востраў)|Ірландыі]] і шэрагу меншых астравоў і архіпелагаў. Мяжуе па сушы з [[Ірландыя]]й. Пралівам [[Ла-Манш]] аддзяляецца ад Францыі, з якой мае марскую мяжу. Геаграфічна адносіцца да рэгіёна [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]], таксама лічыцца абочасткай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. Сталіца — горад [[Лондан]] — глабальны горад і фінансавы цэнтр. Афіцыйныя мовы: [[Англійская мова|англійская]] (дэ-факта), ва Уэльсе[[Уэльс]]е — [[Валійская мова|валійская]].
 
Вялікабрытанія — [[Унітарная дзяржава|унітарная]] парламенцкая дэмакратыя, [[канстытуцыйная манархія]]. Брытанская каралева [[Лізавета II]] царуе з 1952 года і з'яўляецца самым доўгакіруючым лідарам планеты.<ref>https://guce.oath.com/collectConsent?sessionId=3_cc-session_b03a054f-81b7-4193-b81e-d5174a407898&lang=en-GB&inline=false</ref> Злучанае Каралеўства cкладаецца з чатырох гістарычных абласцей, што маюць свае ўрады і карыстаюцца шырокай аўтаноміяй: [[Англія]], [[Шатландыя]], [[Уэльс]] і [[Паўночная Ірландыя]] са сталіцамі ў [[Лондан]]е, [[Эдынбург]]у, [[Кардыф]]е і [[Белфаст|Белфасце]] адпаведна. [[Востраў Мэн]] і [[Нармандскія астравы]] фармальна не ўваходзяць у склад Злучанага Каралеўства, з'яўляючыся [[Каронныя землі|"Кароннымі землямі"]]. 14 раскіданых па ўсім свеце [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморскіх тэрыторый]] — рэшткі [[Брытанская імперыя|Брытанскай каланіяльнай імперыі]], што калісьці займала чвэрць населенай сушы.
 
Адзінае [[Каралеўства Англія|Англійскае каралеўства]] сфарміравалася ў ІХ стагоддзі, у выніку аб’яднання дробных дзяржаў [[Англасаксы|англасаксаў]]. Каралеўства Вялікабрытанія ўтварылася ў 1707 годзе уў выніку [[Акт аб уніі 1707 года|палітычнага аб’яднання]] [[Англія|Англіі]] (уключаючы [[Уэльс]]) і [[Шатландыя|Шатландыі]]. Яшчэ раней, у 1603 годзе, кароль Шатландыі [[Якаў II Сцюарт|Якаў VI]] (James VI) атрымаў у спадчыну троны Англіі і [[Ірландыя|Ірландыі]] ў рэжыме [[Асабовая унія|дынастычнайдынастыйнай уніі]], дэ-факта аб’яднаўшы пад сваёй уладай усе 3 краіны. У 1800 годзе Каралеўства Вялікабрытанія і [[Каралеўства Ірландыя]] аб’ядналіся, утварыўшы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанай Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі]], якое пасля аддзялення ад яго [[Ірландыя|Ірландскай Вольнай дзяржавы]] ў 1922 сталазаймела зваццасённяшнюю Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыіназву.
 
З насельніцтвам у 66 млн чалавек у 2017 Вялікабрытанія займала 22 месца ў спісе самых населеных краін свету. МаеКаралеўства мае адзін з самых высокіх у ЕС паказчыкаў натуральнага прыросту насельніцтва. Пераважная большасць вернікаў — [[Англіканства|англікане]]. Адносіцца да найбольш густанаселеных краін свету. У агламерацыі Лондана пражывае 10,3 млн чалавек. Іншыя буйныя гарадскія раёны ўключаюць [[Манчэстэр]], [[Бірмінгем]], [[Лідс]], [[Глазга]] і [[Ліверпуль]].
 
Вялікабрытанія — высокаразвітая постіндустрыяльная дзяржава з пятым у свеце намінальным ВУП і дзявятым па [[Парытэт пакупніцкай здольнасці|парытэце пакупніцкай здольнасці]]. Мае высокі даход паводле класіфікацыі Сусветнага банка і вельмі высокі ўзровень ІЧР. Краіна з'яўляецца магутным прамысловым вытворцам, фінансавым цэнтрам, экспарцёрам паслуг. Да таго ж Вялікабрытанія, у адрозненні ад большасці развітых краін свету, выдатна забяспечанаязабяспечана паліўнымі рэсурсамі.
 
У XVIII стагоддзі першая краіна, закранутая [[Індустрыяльная рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыяй]], у XIX стагоддзі — самая магутная дзяржава свету, Вялікабрытанія і сёння застаецца сусветным палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам. Гэта [[Ядзерная зброя|ядзерная]] дзяржава з 1952 года (прызнаная ў адпаведнасці з [[Дагавор аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі|Дагаворам аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі]] 1968 года), сталы член [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. З'яўляецца членам [[Вялікая сямёрка|Вялікай Сямёркі]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]. Як былая метраполія [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], сёння ачольвае [[Садружнасць нацый]]. У 1973 увайшла ў склад ЕС, у 2016 [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|вырашыла пакінуць]] арганізацыю, што мае канчаткова адбыцца ў 2020. ПрацэдураЯк паказала гісторыя, працэдура Брэксіту аказалася складанай і пакутлівай.
 
== Этымалогія ==
Акт аб Уніі 1707 года злучыў Англію і Шатландыю ў "адзінае Каралеўства Вялікабрытанія". Акт аб Уніі 1800 года паяднаў каралеўствы ВялікабрытаніюВялікабрытанія і ІрландыюІрландыя ў "Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі". У 1922 годзе на большай частцы вострава [[Ірландыя (востраў)|Ірландыя]] была ўтворана незалежная [[Ірландыя]], што адбілася і на назве Злучанага Каралеўства: з таго часу "Ірландыя" ў ёй ператварылася ў "Паўночную Ірландыю". Назвы "Вялікабрытанія" і "Брытанія" могуць ужывацца як у дачыненні да вострава Вялікабрытанія, так і да ўсяго Злучанага Каралеўства. Афіцыйныя інстытуты адаюць перавагу форме "Злучанае Каралеўства" (або скарочана U.K.). Прыметнік "брытанскі" ўжываецца ў дачыненні да ўсяго, што звязана са Злучаным Каралеўствам.
 
Cамо слова [[Брытанія]] з'явілася яшчэ ў антычныя часы і яго этымалогія застаецца няяснай: хутчэй за ўсё яно паходзіць ад кельцкага *Pretani, што можа азначаць або "расфарбаваны (татуяваны) люд", або ўтворана ад кораня *prit, што значыць "форма, абрыс".
 
Таксама Вялікабрытанію называюць Альбіёнам. Папулярная ў І тыс.н.э., гэтая назва затым страціла геаграфічнае ды палітычнае значэнне і ўжываецца ў асноўным у мастацкай літаратуры і публіцыстыцы як прыгожая метафара.
 
== Геаграфічнае становішча ==
{{main|Геаграфія Вялікабрытаніі}}
[[Файл:Quiraing Isle of Skye Pano.jpg|thumb|[[Востраў Скай|Скай]] — адзін з найвялікшых астравоў [[архіпелаг|архіпелага]] [[Унутраныя Гебрыдскія астравы]].]]
Плошча Вялікабрытаніі: усяго — 242,495 тыс. км², з якіх на водныя аб'екты прыходзіцца 1,34 % плошчы краіны. Вялікабрытанія знаходзіцца ўна паўночна-заходняйпаўночным частцызахадзе [[Еўропа|Еўропы]], наі займае [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]] — ([[востраў Вялікабрытанія]] і паўночна-ўсходняяўсходнюю часткачастку вострава [[Востраў Ірландыя|Ірландыя]]. Злучанаму КаралещствуКаралеўству належыць вялікая колькасць дробных астравоў і [[архіпелаг]]аў ([[Востраў Мэн|Мэн]], [[Нармандскія астравы]]) і інш). АбмываеццаУсё гэта абмываецца [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] і яго морамі: [[Паўночнае мора|Паўночным]] на ўсходзе, [[Ірландскае мора|Ірландкім]] і [[Кельцкае мора|Кельцкім]] — на захадзе. Паўднёва-ўсходняе ўбярэжжа размяшчаецца ўсяго ў 35 кіламетрах ад паўночнага берага [[Францыя|Францыі]], дзве краіны раздзеленыя пралівам [[Ла-Манш]]. МаеВялікабрытанія мае вельмі моцна зрэзаную берагавую лінію, 12-ую па даўжыні ў свеце.
 
Вялікабрытанія размешчана паміж 49° і 61° [[Паўночная шырата|паўночнай шыраты]] і паміж 9° [[Заходняя даўгата|заходняй даўгаты]] і 2° [[Усходняя даўгата|усходняй даўгаты]]. Праз [[Грынвіч, Лондан|Грынвіцкую абсерваторыю]] ў [[Горад Лондан|Лондане]] праходзіць [[Грынвіцкі мерыдыян|нулявы мерыдыян]].
 
== Прырода ==
{{main|Геаграфія Вялікабрытаніі}}
[[Файл:Keswick Panorama - Oct 2009.jpg|260px|thumb|left|Гара [[Скіда]] ў нацыянальным парку [[Азёрны край]]]]
На поўначы і захадзе пераважае горны рэльеф — сярэдневышынныя [[Паўночна-Шатландскае нагор'е]] і [[Грампіянскія горы]] вышынёй да 1344 м (гара [[Бэн-Нэвіс]]), сярэдневышынныянізкія (300—800 м) [[Пенінскія горы|Пенінскія]] і [[Кембрыйскія горы]]. Горы рассечаны старажытным зледзяненнем і месцамі перакрыты лававымі покрывамі. На поўдні і паўднёвым усходзе размясціліся ўзгорыстыя раўніны, складзеныя вапнякамі і мелавымі тоўшчамі, якія на ўзбярэжжах утвараюць 60-метровыя грады-ўступы. Самая нізкая кропка краіны — [[Фенланд]] (-4 м).
 
Вялікабрытанія выдзяляецца запасамі каменнага вугалю і жалезных руд. Ёй таксама належаць нафта і прыродны газ на шэльфе Паўночнага мора.