Розніца паміж версіямі "Энвер-паша"

252 байты выдалена ,  5 месяцаў таму
др
вікіфікацыя з дапамогай AWB
др (→‎Праўленне младатурак: спаслыка на новы артыкул.)
др (вікіфікацыя з дапамогай AWB)
 
|роспіс =
}}
'''Ісмаі́л Энве́р''', вядомы таксама як '''Энве́р-паша́''' або (першапачаткова) '''Энвер-бі''' ({{Lang-ota|ا}}اسماعیل انور پاشا, {{Lang-tr|Enver Paşa}}; [[22 лістапада]] [[1881]] — {{Датасмерці|4|8|1922}}) — [[Асманская імперыя|асманскі]] ваенны і палітычны дзеяч. Ваенны міністр [[Асманская імперыя|Асманскай Імперыі]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Адзін з ваенных афіцэраў [[Турцыя|Турцыі]], рэфармаваў архаічную і слабую імперыю ў сучасную Турцыю<ref>Encyclopedia of Wars, Charles Phillips and Alan Axelrod, 2003, p.1327</ref>. Адзін з кіраўнікоў басмачаскага руху; ідэолаг і практык [[панцюркізм|панцюркізма]]а, ваенны. Актыўны ўдзельнік Младатурэцкай рэвалюцыі [[1908|1908 года]], адзін з лідэраў младатурэцкай партыі «Яднанне і прагрэс». [[Ваеннае злачынства|Ваенны злачынец]]<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.237/current_category.50/affirmation_detail.html Вердикт («Kararname») турецкого военного трибунала, 1919] Published in the Official Gazette of Turkey (Takvimi Vekayi), no. 3604 (supplement), July 22, 1919. The transcript was translated into English by Haigazn K. Kazarian and published in the Armenian Review, Vol 24 (1971, 4), pp. 19-26.</ref><ref>Priscilla Mary Roberts, World War One, ABC-CLIO, 2006, p. 642: ''«In July 1919 a Turkish military tribunal found him guilty in absentia of '''war crimes (the massacre of Armenians)''' and sentenced him to death.»''</ref><ref>Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A-L, ABC-CLIO, 2008, p. 118: ''«Like Enver and Talaat, Djemal''' was wanted for war crimes''' by the Allies at the time of the Turkish capitulation in 1918, and for his own safety he fled to a number of different havens, ending up in Afghanistan via Russia.»''</ref>, адзін з удзельнікаў і [[Ідэалогія|ідэолагаў]] [[Генацыд армян|генацыду армян]] у [[1915|1915 годзе]]<ref>Israel W. Charny. Encyclopedia of genocide, A-H, p. 213"''Ismail Enver Pasha (1881—1922) was an instigator of the Armenian Genocide.''«</ref><ref>Richard G. Hovannisian. The Armenian genocide in perspective, p. 33</ref>.
 
== Біяграфія ==
=== Раннія гады ===
[[Файл:Ismail_Enver_Bey_in_Cyrenaica.jpg|злева|міні|338x338пкс|Энвер-паша падчас Італа-турэцкай вайны 1911—1912 гадоў]]
Ісмаіл Энвер нарадзіўся [[22 лістапада]] [[1881|1881 года]] ў [[Стамбул|Стамбуле]]е ў сям'і чыгуначнага работніка Хаджы Ахмед-бея і Айшы Дыляры. Яго бацька па этнічнай прыналежнасці быў [[Туркі|туркам]], а маці — [[Албанцы|албанкай]] (бабуля Энвера была чэркешанкай)<ref>{{cite web|url=http://lwww.studylight.org/enc/bri/view.cgi?n=10446|title=Enver Pasha|publisher=Encyclopedia Britannica|date=1911|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYp4iz9|archivedate=2012-02-04}}</ref>. Бацька быў служачым у міністэрстве грамадскіх работ. Акрамя Энвера ў сям'і былі яшчэ трое дзяцей: Нуры, таксама стаў ваенным, Кяміль і сястра. Пасля заканчэння пачатковай і сярэдняй школы Энвер паступіў у ваенны ліцэй у горадзе Манастыр. Вучыўся ён вельмі сярэдне, і па завяршэнні вучобы атрымаў званне [[Лейтэнант|лейтэнанталейтэнант]]а<ref name="autogenerated2">Вдовиченко Д. И. Энвер-паша // Вопросы истории. 1997. № 8. С. 43.</ref>. Ваенную адукацыю завяршыў у Ваеннай акадэміі [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]], якую скончыў у [[1903]] годзе ў званні [[Маёр|капітана]]. У [[1906]] годзе ўжо ў чыне [[Маёр|маёрамаёр]]а Энвер уступіў у звязанае з арганізацыяй „Яднанне і прагрэс“ таемнае таварыства „Ватан ве хюрыет“ („Радзіма і свабода“). Прымаў удзел у тэрарыстычных акцыях супраць дасланых Абдул-Хамідам ў Македонію пашей.
 
У чэрвені [[1908]] года сярод афіцэраў асманскай арміі распаўсюдзілася вестка аб падпісанні у [[Талін|Рэвелі]] пагаднення паміж [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем II]] і англійскім каралём [[Эдуард VII|Эдуардам VII]] аб рэформах у [[Македонія (зямля)|Македоніі]]. Яна выклікала эфект выбухнуўшай бомбы, так як афіцэры ў Македоніі разглядалі яго як падставу да падзелу Асманскай імперыі. [[3 ліпеня]] ў македонскім горадзе Рэсен адбылося паўстанне пад кіраўніцтвам маёра Ахмеда Ніязі-бея. [[6 ліпеня]] да паўстання далучыўся Энвер. На працягу некалькіх дзён атрад Энвера вырас да некалькіх тысяч чалавек. [[10 ліпеня]] 1908 года на мітынгу, пасля трохразовага залпу гармат, Энвер абвясціў аднаўленне канстытуцыі ў Асманскай імперыі. Пасля гэтага пачалося братанне мусульман з хрысціянамі<ref name="autogenerated1">Вдовиченко Д. И. Энвер-паша // Вопросы истории. 1997. № 8. С. 44.</ref>. Энергічныя дзеянні і поспех Энвера зрабілі яго надзвычай папулярным. Ён стаў тытулавацца Героем свабоды, яго нават параўноўвалі з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам I]]. Рэвалюцыйная эйфарыя і раптам зваліўшаяся вядомасць спарадзілі ў Энвере веру ў свой „асаблівы лёс“ і „боскае прызначэнне“.
 
Пасля перамогі рэвалюцыі і аднаўлення канстытуцыі 1876 года Энвер адправіўся з дыпламатычнай місіяй у [[Берлін]]. У [[1909]] годзе ён быў прызначаны вайсковым аташэ ў [[Берлін|Берліне]]е і прабыў там яшчэ два гады. Час, праведзены ў Германіі, зрабіў Энвера перакананым германафілам. Асабліва яго захапляла нямецкая армія: яе дысцыплінаванасць, узровень падрыхтоўкі і ўзбраенне».
 
Паражэнне Асманскай імперыі падчас [[Італа-турэцкая вайна|Італа-турэцкай вайны 1911—1912 гадоў]] прывяло да падзення папулярнасці младатурак. У ліпені 1912 годзе ў краіне адбыўся пераварот, які ўзначаліла партыя «Хюрыет ве іціляф» («Свабода і згода»). Яе прадстаўнікі узначалілі ўрад, а ў жніўні быў распушчаны [[меджліс]] (парламент), у якім дамінавалі младатуркі<ref>История Востока: в 6 т. — М.: Восточная литература, 2005. Т. 4. Кн. 2. С. 328.</ref>.
 
=== Першая сусветная вайна ===
У [[1914]]—[[1917]] гадах бальшавікі (у поўнай адпаведнасці з лозунгам «Паражэння свайго ўрада ў вайне») негалосна падтрымлівалі панцюркісцкі палітычны праект «Туран Йолу» (Дарога ў Туран). Гэты праект курыравалі ваенныя злачынцы Энвер-паша, [[Талаат-паша]], Назым-бей і Ахмед Агаеў. Канчатковай мэтай панцюркістаў было пераканаць цюркамоўнае насельніцтва [[Каўказ|Каўказа]]а, [[Іран|Ірана]]а, [[Крым|Крыма]]а, [[Паволжа]] і [[Туркестан (рэгіён)|Туркестана]] аддзяліцца ад [[Расійская імперыя|Расіі]] ці [[Іран|Ірана]]а — і далучыцца да новай мега-дзяржавы «Туран»<ref>См.: Гасанова Э. Ю., «Идеология буржуазного национализма в Турции» // Баку, изд. АН АзССР, 1966 г.; Козубский К. Э., «Под копытом» // Общеказачья газета «Станица», Москва, № 2(26), декабрь 1998 г.</ref>. Адной з жывых перашкод да рэалізацыі дадзенага праекта апынуўся армянскі народ.
 
==== Ваенны міністр ====
=== Уцёкі ў Германію ===
[[Файл:Wilhelm_enver.jpg|справа|міні|Энвер-паша і [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] у 1917 годзе]]
Пасля падпісання Турцыяй [[Мудраскае перамір’е|Мудраскага перамір'я]] ў [[1918]] годзе Энвер разам з Талаат-пашой і Джэмаль-пашой збег у Германію на нямецкай падводнай лодцы, дзе жыў пад псеўданімам ''Алі-бей''. У яго адсутнасць пасляваенны трыбунал у [[Стамбул|Стамбуле]]е судзіў Энвера і завочна прысудзіў яго да смяротнага пакарання.
 
У [[1919]] годзе Энвер сустрэўся ў [[Германія|Германіі]] з камуністам Карлам Радэкам, якія прадстаўляў Савецкую Расію. Ён вырашыў уступіць у прамы, афіцыйны кантакт з расійскімі бальшавікамі і выкарыстоўваць каналы сувязяў паміж нямецкімі вайсковымі коламі і бальшавікамі, з мэтай арганізаваць і ўзначаліць у [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] барацьбу супраць [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].
 
=== Бухара ===
Энвер-паша меў вельмі паверхневыя веды аб сітуацыі ў [[Туркестанскі хрыбет|Туркестане]], атрыманыя ў асноўным падчас Бакінскага кангрэса ад мусульманскіх дэлегацый з Туркестана. Адзін з дэлегатаў, актыўны ўдзельнік праекта «Туран Йолу», Хаджы Самі (Kushji Bashi Zade Sami Beg) захоплена распавядаў пашы: «У 1916 годзе,  я, просты і сціплы турак, падняў увесь [[Кіргізстан]] супраць рускіх. Перад тваёй славай і папулярнасцю ў Туркестане не ўстоіць ніхто!»<ref>Zeki Velidi Togan. «Hatıralar: Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türkleri’nin Milli Varlık ve Kültür Mücadeleleri» Istanbul, 1969. Стр. 390.</ref>. У той жа час Энвер-паша стаў адчуваць страту цікавасці да сябе з боку Савецкай улады. Гэта пачуццё рэзка ўзмацнілася пасля таго, як паўпрад ў Бухары К. К. Юрэнеў не дазволіў вяртаючымуся з [[Афганістан|Афганістана]]а Джэмаль-пашы спыніцца ў Бухары, каб сустрэцца з Энвер-пашой. Юрэнеў, не ўдаючыся ў дэталі, заявіў пашы, што ведае пра яго планы. Гэта спалохала пашу, і ён стаў баяцца, што бальшавікі знішчуць яго. Савецкая ўлада ў сярэдзіне 1921 года адправіла Энвер-пашу ў Бухару, дзе ён павінен быў прадстаўляць інтарэсы Савецкай Расіі ў перамовах з членамі ўрада [[Бухарская Народная Савецкая Рэспубліка|БНСР]], так як ён сам прапанаваў сябе ў якасці саветніка Чырвонай арміі па фарміраванні нацыянальных частак у яе складзе і ўзаемадзеянні з басмачамі супраць эміра.
 
Пасля кансультацый з мясцовымі ўладамі Бухары і з урадам [[Бухарская Народная Савецкая Рэспубліка|БНСР]] ён напісаў у Маскву ліст з патрабаваннямі павагі незалежнасці [[Бухарская Народная Савецкая Рэспубліка|БНСР]] і вываду войскаў Чырвонай Арміі з тэрыторыі Бухары. Ужо ў гэты час ён стаў выношваць планы пераходу на бок басмачэй, падзяліўшыся імі падчас таемных сустрэч з кіраўніком антысавецкага Туркестанскага нацыянальнага савета, башкірам Ахмед-закі Валідавым, які перасцерагаў яго ад прамой канфрантацыі з бальшавікамі.
 
=== Смерць ===
Энвер-паша быў забіты [[4 жніўня]] [[1922|1922 года]] ў баі з часткамі Чырвонай Арміі (8-я савецкая кавалерыйская брыгада) у кішлаку Чагана ў 25 км ад г. Бальджуана на тэрыторыі бухарскай дзяржавы (сёння тэрыторыя [[Таджыкістан|Таджыкістана]]а)<ref>{{кніга
|аўтар = Зевелев А. И., Поляков Ю. А., Чугунов А. И.
|загаловак = Басмачество: возникновение, сущность, крах
[[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|Чэкіст]] Георгій Агабекаў у сваіх мемуарах апісвае аперацыю па выяўленні месцазнаходжання Энвер-пашы (Агабекаў з напарнікам пад выглядам гандляроў укараніліся ў мясцовае насельніцтва і з дапамогай подкупу высветлілі дыслакацыю штаба Энвер-пашы) і цытуе рапарт камандзіра коннага дывізіёна, атакаваўшага штаб Энвер-пашы: «Штаб басмачэй на чале з Энвер-пашой кінуўся ў горы, але наткнуўшыся на эскадрон, які быў пасланы ў абход, прыняў бой. У выніку бою штаб праціўніка знішчаны. Паспелі выратавацца толькі трое. 28 трупаў засталіся на месцы бою. Сярод іх апазнаны і Энвер-паша. Ударам шашкі ў яго адсечаная галава і частка тулава. Побач з ім быў знойдзены Каран»<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Георгий Агабеков]'' [http://lib.ru/MEMUARY/AGABEKOW/ch_za_rabotoj.txt ЧК за работой] Глава VI. Убийство Энвер-паши — Приложение к журналу «Отечественные архивы». Выпуск 1. Москва — 1992. Ассоциация «КНИГА • ПРОСВЕЩЕНИЕ • МИЛОСЕРДИЕ», ББК 67.99(2) 116.2 Л63</ref>.
 
Паводле ўспамінаў [[Генералгенерал-лейтэнант|генерал-лейтэнанта]]а ў адстаўцы В. І. Уранава, Энвер-паша быў забіты ў перастрэлцы ў кішлаку Чагана ў 25 км ад г. Бальджуана ([[Таджыкістан]])<ref>''Уранов В. И.'' [http://www.grad-kirsanov.ru/leninetc.php?id=1967.09-10 «Победу несли на штыках и клинках»] — газета «Ленинец», орган [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4) Кирсановского] горкома КПСС № 152 (5821), 19.09.1967</ref>.
 
Магіла Энвер-пашы была месцам паломніцтва да сярэдзіны трыццатых гадоў, потым савецкімі ўладамі пагорак быў срыт, але магіла працягвала наведвацца мясцовымі жыхарамі<ref name="Veller">М. Веллер, А. Буровский «Гражданская история безумной войны» Приложения: Зеленые, Народные вожди, Националисты ISBN 978-5-17-45470-9, 978-5-9713-5930-2 Издательство АСТ-2007 г.</ref>. Гэтая магіла атрымала назву мазора Хазраці-шох (маўзалея Святога Шаха). Прах Энвер-пашы быў урачыста перададзены прэзідэнту Турцыі Сулейману Дземірэлю таджыкскім лідэрам з Бальджуана Ізатула Хаеевым [[4 жніўня]] [[1996|1996 года]]<ref name="naas">[http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/ShowNew.aspx?id=6426017 Soner Yalçın, '''Osmanlı’nın Anıtkabiri Abide-i Hürriyet’di''', ''Hürriyet Gazetesi, 29.04.2007'']</ref>.
Да гэтага часу даволі цяжка разабрацца ва ўсіх тонкасцях палітыкі Энвер-пашы, які лавіраваў паміж эмірам, басмачамі, Чырвонай Арміяй, і па чарзе ўступаўшым у саюзы і канфлікты то з тымі, то з іншымі сіламі, аднак пры ўсім пры гэтым ён стараўся праводзіць сваю лінію, спрабуючы стварыць у Сярэдняй Азіі панцюркскую дзяржаву. У прыватнасці, ён карыстаўся тытулам «Галоўнакамандуючага Узброенымі сіламі ісламу і намесніка эміра Бухарскага». На асабістай пячатцы Энвера-пашы быў выгравіраваны надпіс: «Вярхоўны Галоўнакамандуючы войскамі Ісламу, зяць Халіфа і намеснік Магамета».
 
У адзін час Энвер выпускаў пракламацыі, у якіх абвяшчаў сябе сейідам, што значыць нашчадкам [[Прарок|прарокапрарок]]а [[Магамет|Мухамеда]]. Маюцца, аднак, рэальныя звесткі пра тое, што продак Энвера па мужчынскай лініі быў [[Гага звычайная|гагаузам]] [[Праваслаўная царква Малдовы|праваслаўнага]] веравызнання, служыў крымскім ханам, прыняў [[іслам]], ажаніўся на адной з прыдворных у Бахчысараі, а пасля заваявання [[Крым|Крыму]]у Расіяй перасяліўся ў [[Дунайскія княствы|Дунайскае княства]]. Так што ніякага дачынення да нашчадкаў прарока Энвер не меў. Ён толькі выкарыстаў самазванна свой тэзіс для ўласнага ўзвелічэння<ref>[http://dlib.eastview.com/browse/doc/6590967 Автор: Д. И. Вдовиченко Исторические портреты. ЭНВЕР-ПАША]</ref>.
Падчас суда над Тэйліранам, які расстраляў Талаата-Пашу, нямецкі адвакат Тэйлірана, у прыватнасці, сказаў:
 
== Фотагалерэя ==
[[Катэгорыя:Военачальнікі Турцыі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]]
[[Катэгорыя:ПостаціПалітыкі турэцкай палітыкіТурцыі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]]
292 645

правак