Розніца паміж версіямі "Алба"

108 байтаў выдалена ,  4 месяцы таму
др
рыма- ==> рымска-, перанесена: рыма-каталіцкі → рымска-каталіцкі, Рыма-каталіцкі → Рымска-каталіцкі з дапамогай AWB
др (рыма- ==> рымска-, перанесена: рыма-каталіцкі → рымска-каталіцкі, Рыма-каталіцкі → Рымска-каталіцкі з дапамогай AWB)
 
|Заўвагі =
}}
'''Алба''' ([[Румынская мова|рум]]. Județul Alba, [[Венгерская мова|венг]]. Fehér megye, [[Нямецкая мова|ням]]. Kreis Weißenburg) — [[жудзец]] (адна з [[Жудзецы Румыніі|галоўных адміністратыўных адзінак]] [[Румынія|Румыніі]]) у [[Трансільванія|Трансільваніі]]. З пункту гледжання традыцыйнай культуры, цяперашні жудзец складаецца з частак некалькіх розных этна-культурных зон: [[Зямля Мотцаў|Зямлі Мотцаў]], [[Зямля Маканаў|Зямлі Маканаў]], [[Секейскі краю|Секейскага краю]] і [[Кёнігсбодэн|Кёнігсбодэна]]а. Адміністрацыйны цэнтр жудца — муніцыпія Алба-Юлія з 63 536 жыхарамі. Жудзец мае плошчу 6 242 км<sup>2</sup> і насельніцтва 380 976 жыхароў. Мяжуе з жудцамі [[Клуж (жудзец)|Клуж]] і [[Мурэшам (жудзец)|Мурэшам]] на поўначы, [[Сібіу (жудзец)|Сібіу]] на ўсходзе, [[Хунэдаара (жудзец)|Хунэдаарам]] на паўднёвым захадзе, [[Вылча]] на поўдні і [[Арад (жудзец)|Арад]] і [[Біхор (жудзец)|Біхар]] на паўночным захадзе.
 
== Назва ==
Пад уплывам венгерскага «Дзьюдафэхервар» лацінская назва горада з часам змянілася да Алба-Юлія. Сучасная назва Алба-Юлія з'яўляецца запазычаннем з [[Сярэднявечча|сярэднявечнай]] лацінскай назвы горада, якая пачала распаўсюджвацца ў румынскай агульнай прамовы ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. Сучасная назва афіцыйна выкарыстоўваецца з тых часоў, як горад стаў часткай Румыніі.
 
Нямецкая назва з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] была Вайсенбург. Саксы пазней перайменавалі горад у Карлсбург (Carlsburg) у гонар [[Карл VI Габсбург|Карла VI]]. На [[Ідыш|ідышыідыш]]ы пераважаў Карлсбург, у [[Ладзінская мова|ладзінскіх]] крыніцах — Карласбург. Альба Караліна была таксама сярэднявечнай лацінскай формай.
 
Калі была рэарганізацыя адміністрацыйнага падзелу Румыніі, новаму жудзецу вырашылі выбраць назву, звязаную з горадам адміністрацыйнага цэнтру.
Пасля сыходу рымлян з тэрыторыі Паўночнай [[Дакія|Дакіі]] надыходзяць спрэчны перыяд сярод некаторых гісторыкаў. У рамках [[Венгерскае княства|венгерскай дзяржавы]], заснаванага ў [[1000|1000 годзе]] каралём [[Іштван I Святы|Іштванам]] I, з'яўляецца «рансільванскі Княства» са сталіцай у Алба-Юліі.
 
На сучаснай тэрыторыі жудца з часам утварылася некалькі цэнтраў культуры і адукацыі. У [[XV стагоддзе|XV стагоддзі]] ў [[Себеш|Себеше]]е існаваў [[Дамініканцы|дамініканскі]] манастыр. [[Георгіус Венгерскі]] — адзін з вучняў школы, якая адносілася да манастыра які быў дэпартаваны ў Турцыю, дзе ён жыў паміж 1438-1458 гадамі. Ён напісаў артыкул «''Tractatus de moribus, condictionibus et nequicia Turcorum''», апублікаваны ў [[Рым|Рыме]]е ў [[1481|1481 годзе]] і пасля перакладзенаю на нямецкай мове. У канцы [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] езуіты адкрылі калегіум у Алба-Юліі, што дало скачок да адукацыйнага развіцця рэгіёна. Незадаволеныя развіццём [[каталіцтва]] ў Трансільваніі [[Пратэстанцтва|пратэстанцкія]] князі [[Габар Бетлен]] і [[Міхай I Апафі|Міхай Апафі]] таксама падтрымалі вышэйшую адукацыю, адкрыўшы калегіум [[Жан Кальвін|Кальвіна]] ў Алба-Юліі, які пазней пераехаў у іншы горад [[Аюд]] (сёння: Нацыянальны калегіум Бетлена ў Аюдзе).
 
Трансільванскі князь [[Дзьёрдзь I Ракацы]] ініцыяваў пераклад і публікацыю [[Новы Запавет|Новага Запавету]] на [[румынскай мове]], пры падтрымцы каталіцкага мітрапалітам Сіміёнам Штэфанам. Новы Запавед на руманскай апублікавалі ў Белградзе, які сёння называецца Алба-Юлія (1648).
 
Пасля [[Румынская Унія|заключэння уніі]] і стварэння Румынскай Грэка-Каталіцкай Царквы, Алба-Юлія стала духоўным цэнтрам трансільванскіх румын. Грэка-каталіцкі епіскап [[Пётр Павел Арон]] адкрыў у [[1754|1754 годзе]] ў [[Блаж|Блажы]]ы першую пачатковаю школу з румынскай мовай адукацыі. Ён таксама заснаваў [[Тэхналагічны ліцэй і. Штэфана Манчуля ў Блажы|ліцэй]], першапачаткова з выкладаннем на лацінскай і нямецкай мовах, а потым і на румынскай. Горад Блаж і сёння застаецца важным духоўным цэнтрам Румынскай Грэка-Каталіцкай Царквы.
 
Аб'яднанне Трансільваніі, [[Банат|Баната]]а, [[Крышана|Крышаны]] і [[Мармарош|Марамароша]] з [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]] было абвешчана [[1 снежня]] [[1918|1918 года]] [[Дэкларацыя Алба-Юліі|дэкларацыяй Алба-Юліі]].
 
Каранацыя караля [[Фердынанд I (кароль Румыніі)|Фердынанда I]] і каралевы [[Марыя Эдынбургская|Марыі]] адбылася [[15 кастрычніка]] [[1922|1922 года]] у [[Сабор Каранацыі (Алба-Юлія)|саборы каранацыі]] ў Алба-Юліі. Акт, які сімвалізаваў аб'яднанне ўсіх гістарычных правінцый Румыніі пад скіпетрам аднаго манарха.
[[Рэльеф (геаграфія)|Рэльеф]] ракі Мурэша са сваімі прытокамі палегчыла будаўніцтва дарог і [[Чыгуначны транспарт|чыгунак]] на карысць інтэнсіўнага руху. На паўночным захадзе і захадзе знаходзяцца Апуанскія Альпы, горы Сэбэш знаходзяцца на поўдні жудзеца, а 25% плошчы жудца займаюць [[тырнавы]] з вядомымі вінаграднікамі, а таксама рэсурсы [[Прыродны газ|прыроднага газу]]. 59% жудзеца займаюць горы.
 
Пераважаюць высокія рэгіёны [[плато]], [[Узгорак|узгоркі]] і [[Гара|горы]] на ўсходзе, з [[Горы Мэталіфэры|гарамі Мэталіфэры]] на поўдні, з [[Горы Себеш|гарамі Себеш]] на паўночным захадзе, горы [[Біхар (горны масіў)|Біхар]] і [[Горы Парынг|Парынг]].
 
Зона плато і ўзгорка складаецца з: [[плато Сэкашэлор]], [[плато Тырнавэлор]], горных [[Упадзіна|упадзін]] каля гарадоў Златна, [[Абруд]], [[Кымпені]] і нізінных упадзін каля гарадоў Алба-Юлія, [[Турда]], Арэшціе.
 
=== Чыгуначныя шляхі ===
Гэты жудзец перасякае на поўдні [[магістраль CFR 200]], якая злучае муніцыпіі [[Брашоў]] і [[Арад (Румынія)|Арад]]. На прасторы паміж [[Кашларіу|Кашларіум]]м і [[Шыбот|Шыботам]]ам гэтая магістраль таксама з'яўляецца часткай Пан'еўрапейскага транспартнага калідору. Таксама праз жудзец Алба праходзіць [[магістраль CFR 300]] ([[Бухарэст]]-Брашоў-Блаж-[[Рэзбаені-Чэтатэ]]-Клуж-[[Арадзя]]), а таксама чыгунка Рэзбаені-[[Тыргу-Мурэш]]-[[Дэда]]-Алба-Юлія-Златна.
 
== Насельніцтва ==
 
=== Рэлігійны склад ===
Па дадзеных перапісу ў [[Сакавік|сакавікусакавік]]у [[2002|2002 года]] была зарэгістраваная наступны канфесійны складў насельніцтва жудзеца Алба: 86,2% — праваслаўных ([[Румынская Праваслаўная Царква]]), 3,9% — рэфарматараў ([[Рэфарматская царква румыніі]]), 3,6% — грэка-каталікоў ([[Румынская грэка-каталіцкая царква|Румынская Грэка-Каталіцкая Царква]]), 1,9% — [[Пяцідзясятніцтва|пяцідзесятнікаў]]. Для 4,4% жыхароў не атрымалася ўсталяваць канфесійную прыналежнасць.
 
У муніцыпіі Алба-Юлія знаходзіцца [[Архідыяцэзія Алба-Юлія]], дзе знаходзіцца найстарэйшы [[Рымска-Каталіцкая Царква|рымарымска-каталіцкі]] прыход на тэрыторыі Румыніі. Таксама ў Блажы знаходзіцца грэка-каталіцкі мітрапалітб які ўзначальвае [[Архіепархія Фэгэраша і Алба-Юліі|Архіепархію Фэгэраша і Алба-Юліі]].
 
У Алба-Юліі ёсць таксама праваслаўная [[Архіепархія Алба-Юліі (праваслаўная)|архіепархія]].
*   Порт Бучуманаў
*   Народны танец " Царына-дэ-ла-Абруд"
 
* Такія гістарычныя помнікіб як:
**        [[Катэдральны сабор Святога Міхаіла (Алба-Юлія)|РымаРымска-каталіцкі сабор Святога Міхаіла,]] [[Катэдральны сабор Святой Тройцы (Блаж)|грэка-каталіцкі сабор Святой Тройцы]] і [[Сабор Каранацыі (Алба-Юлія)|праваслаўны сабор Алба-Юліі]]
**        [[Аб'яднанне Румыніі|Зала аб'яднання]] і [[крэпасць Алба-Караліна]]
**        [[Сярэднявечны будынак Абруда]]
**        [[Музей шахт у Рашыа-Мантынэ]]
**        Горад Себеш і горад Аюд
 
*    [[Пячора Скэрышаара|Карставы комплекс Скэрышаара]]
*    [[Пячора Худа-луі-Папарэ]]
2 054

праўкі